प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३१९
शास्त्राधिकारेऽसम्बद्धा¹ बहवोऽर्था अतीन्द्रियाः ॥ १९९ ॥
अलिङ्गाश्च कथं तेषामभावोऽनुपलब्धितः ।
सदसन्निश्चयफला नेति स्याद् वाऽप्रमाणता ॥ २०० ॥
प्रमाणमपि काचित् स्याद् लिङ्गातिशयभाविनी ।
स्वभावज्ञापकाज्ञानस्यायं न्याय उदाहृतः ॥ २०१ ॥
कार्ये तु कारकाज्ञानमभावस्यैव साधकम् ।
यत्र तर्हि प्रत्यक्षानुमानयोः शास्त्रस्य निवृत्तिः, तस्याभाव एव साधयितुं
युक्तः ? इत्याह—शास्त्राधिकारेऽसम्बद्धाः, अनेन शास्त्राविषयत्वमाह । बह-
वोऽर्था अनियतकारणोपनिपातजन्याः सूक्ष्मा दुर्लक्षभेदा मनोवृत्तयो जन्मिनाम्,
देशफलव्यवहिता वाऽनुत्पन्ना द्रव्यविशेषा अतीन्द्रियाः, अनेन प्रत्यक्षा-
विषयतामाह । लिङ्गाच्चानुमेयतामाह । तेषामर्थानां प्रत्यक्षानुमानशास्त्रनिवृत्ति-
लक्षणाया अनुपलब्धितः कथमभावः साधयितुं युक्तः; सत्यप्यनुपलम्भे तेषां
सत्त्वसम्भवात् ! अत ईदृश्यनुपलब्धिः सतोऽसन्निश्चयफला नेति अप्रमाणता
वाऽस्याः स्यात् ॥ २०० ॥
सत्त्वप्रतिषेधे साध्ये काचित् त्वनुपलब्धिर्लिङ्गजा प्रतीतिरस्मिन्नेव साध्ये
प्रमाणमपि स्याल्लिङ्गातिशयभाविनी लिङ्गविशेषप्रभवा । यथोक्तं प्राक्—“हेतु-
भेदव्यपेक्षया” ( प्र० वा० ३. ५) इति । उपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धि-
लिङ्गेत्यर्थः ।
यत पुनरुक्तम्—“अप्रमाणमनुपलब्धिः” इति । यस्य कस्यचित् स्वभावस्य
ज्ञापकस्य लिङ्गस्य चाज्ञानस्यानुपलब्धेरयं न्याय उदाहृतः । न हि स्वभावो
नोपलभ्यत इत्येव नास्ति; देशकालस्वभावविप्रकृष्टनामदर्शनेऽपि सत्त्वाविरोधात् ।
ततो नास्ति विरक्तचेत इत्याद्ययुक्तम् । न च कारणमित्येव कार्याण्यव्यवधानतो
भवन्ति । ततो नास्ति दानहिंसाविरतिचेतनानामभ्युदयहेतुता फलानन्तर्या-
भावादित्ययुक्तम् ॥ २०१ ॥
कारकाज्ञानं तु कार्येऽभावस्यैव साधकम्, न ह्यसति कारणे कार्यसम्भवः ।
१. शास्त्राधिकारासम्बद्धा—रा० ।