प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३१८ प्रमाणवार्त्तिके [ शब्द-
यत्र नाम भवत्यस्मादन्यत्रापि स्वभावतः ।
या काचिद् भावविषयाऽनुमितिर्द्विविधैव १ सा १ ॥ १९७ ॥
स्वसाध्ये कार्यभावाभ्यां सम्बन्धनियमात् तयोः ।
अनुपलब्धिचिन्ता
प्रवृत्तेर्बुद्धिपूर्वकत्वात् तद्भावानुपलम्भने ॥ १९८ ॥
प्रवर्त्तितव्यं नेत्युक्ताऽनुपलब्धेः प्रमाणता २ ।
प्राग्वदुपलब्धयादिप्रसङ्गः । तस्माद्भावं करोति भावं न करोतीति स्यात् । तथा
चाकर्तुरहेतुतैव ॥ १९६ ॥
तस्माद् विनाशहेतोरयोगादेव विनाशः स्वभावतः स्वहेतोर्भवति अस्मा-
दिति भावो हेतुः । यत्र नाम विनाशो भवतीति मुद्गरात् कपालोत्पत्तौ लोका-
भिमानः । तत्र विनाशकायोगात् स्वहेतोरेव विनश्वरस्वभावतयोत्पत्तेर्द्वितीये क्षणे न
भवतीति वक्तव्यम् । तस्माद्धेतुत्वव्यवस्थानादन्यत्रापि यत्र विसदृशानुत्पत्त्या
विनाशोऽस्त्यभिमानो नास्ति, तत्रापि स्वभावतः स्वहेतोरेव विनश्यतीति विनाश
एकक्षणस्थायी भावो ज्ञायते ।
तथाविधे च भावमात्रानुरोधिनि विनाशे सत्त्वं हेतुरव्यभिचारः; कार्यस्य कारणे
तदधीनत्वादित्युक्तम् । तदेवाह — या काचिद् भावविषयानुमितिः सा
द्विविधैव कार्यभावाभ्यां हेतुभ्यां कारणव्यापकविषया भवन्ती तयोः कार्यस्व-
भावयोरेव; स्वसाध्ये सम्बन्धस्य नियमात् । अन्यस्य तु साध्येऽनापत्तेर-
तदात्मत्वाच्च नाव्‍यभिचारनियमः ।
अनुपलब्धेरप्युपलब्धिनिवृत्तिमात्रलक्षणायाः प्रामाण्यमाख्यातुमाह—सज्ज्ञान-
शब्दव्यवहाराणां प्रवृत्तेर्बुद्धिपूर्वकत्वात् तस्या बुद्धेर्भावानुपलम्भने कारणा-
भावात प्रवर्त्तितव्यं नेति सामर्थ्यात् सिध्यति । न हि कारणाभावं कार्य युक्तम् ।
अतोऽनुपलब्धेरुपलब्धिनिवृत्तिरूपायाः प्रवृत्तिनिषेधे साध्ये प्रमाणतोक्ता-
चार्येण । न पिशाचादिकं घटादिकं सदिति वक्तव्यमनुपलब्धेरिति सद्द्व्यवहार-
प्रतिषेधमात्रं साध्यते, न त्वसत्त्वव्यवहारः ।
१-१. द्विधैवानुमितिस्ततः—पाठा० । २. इतोऽग्रे मा० पुस्तके—"प्रामाण्यमत्र
विषयेऽसन्निश्चयफलापि सा"—इत्यधिकः कारिकांशो दृश्यते ।