परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

block:
Look at line 25: अच्-अजाद्यो ... wait, there is a space!
Wait, why is there a space?
Let's look at line 25 letter by letter:
अ (a)
च् (c)
- (hyphen)
अ (a)
जा (jā)
द्ये (dye) or द्यो (dyo)?
Wait, look at line 28:
अ (a)
च् (c)
- (hyphen)
अ (a)
जा (jā)
द्ये (dye)?
Wait, look at the vertical bar after द्य: is there one?
In line 28: अच्-अजाद्ये - wait, the space has a small white gap.
Wait, why is there a gap in the line?
Look at line 27-28:
Line 27: अयम्भावः—'द्विर्वचने' इति परसप्तमी पूर्वविधाविति वर्तते ; अजादिरूपो यो द्वित्वनिमि-
Line 28: `त्तापर्याप्त्यधिकरणस्तदव्यवहितपूर्वस्यैव द्वित्वे कर्तव्ये प्रत्यासत्त्या अच्-अजाद्ये तदन्यतरनि

ननु 'प्रणिदापयती'त्यादौ दारूपस्य विधीयमाना घुसंज्ञा दापेर्न
ष्यन्तश्चार्थवद्घटितो नेति न दोषः । 'अध्येते'त्यादाविकारादेर्गुणं प्रति समवायि-
कारणत्वकथनमध्ययुक्तमेव, घटादिकार्यसत्तादशायां कपालादेः समवायिकारणस्येव
गुणादिकार्यसत्तादशायामिकारादेर्वर्तमानत्वस्याभावेन तत्त्वासम्भवात् । समवायि-
कारणनाशस्य कार्यनाशव्याप्यतया इकारादिस्थानिनाशे गुणाद्यादेशानां नाशप्रसङ्गा-
च्चेति वदन्ति ॥ १० ॥
दापेर्न स्यादिति । घुसंज्ञासूत्रे विशिष्टरूपोपादानेन 'अर्थवद्ग्रहणे'परिभाषया
अर्थवद्ग्राह्यस्य ग्रहणेन आगमसभिव्याहारे तद्विशिष्टस्यैवार्थवत्त्वाद् पुग्रहितस्य
'दा' इत्यस्यानर्थकत्वाद् दापश्चोक्तदात्वाभावादिति भावः । अत एव 'स्यसिच्चीयुडि'-
त्यत्र 'भावकर्मवाचिनि परतो ये स्यादय' इत्यर्थस्वीकारे 'सीयुडविशेषितः स्यादि'ति
भाष्योक्तं सङ्गच्छते ; अन्यथा सीयुट्समभिव्याहारेऽपि तद्रहितस्य भावकर्मवाच-
कत्वाक्षतेः 'सीयुडविशेषित' इत्युक्तिरसङ्गतैव स्यात् । अत एव च निपातेन उशब्देन
नञ्समासे 'अनु + अत्रे'ति स्थिते नुड्रहितस्य 'उ'इत्यस्यानर्थकत्वेन 'निपात एकाज्'ति
प्रगृह्यत्वाप्राप्त्या 'अन्वत्रे'त्यत्र यण्, 'रामाणामि'त्यत्र नुट्समभिव्याहारे आमोऽनर्थक-
तया पूर्वनान्तस्य भत्वाभावेन 'अल्लोपोऽन' इति लोपाभावश्च सिद्ध्यति । न चैवं 'भिन्द्युः'
तत्त्वासम्भवादिति । शब्दानां नित्यत्वात् विभुत्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । मूलन्तु शब्दानां
कार्यकारणभावारोपाभिप्रायेण बोध्यम् ॥ १० ॥
'शयिता' इत्यादौ इड्विशिष्टस्यार्धधातुकत्वाभावात् कथं गुणप्रवृत्तिरित्यवसरसङ्गत्याऽऽह
मूले-नन्विति । भाष्ये प्रकृतपरिभाषाया इदमेव प्रयोजनमुक्तमतस्तदेवोच्यते, न तु शयिते-'
त्यादिरिति ।
असङ्गतैव स्यादिति । न चोक्तभाष्येण अवयविनिरूपितमवयवे पौर्वापर्यं नेत्येतावत
एव बोधनेन नासङ्गतिरिति वाच्यम् ; मुख्यावयव एव अवयविनिरूपितपौर्वापर्यव्यवहाराभावस्य
लोके दृष्टत्वेन आरोपिततदवयववति तथावक्तुमशक्यत्वात् । अन्यथा 'ऐत्, नद्यै' इत्यादि-
वृद्धेरनुपपत्तेः ।
अन्वत्रेत्यत्र यणिति । न चोभयोर्द्योतकयोः परस्परमसामर्थ्यात् समासानापत्तिरिति
वाच्यम् ; निपातानां यथाकार्यं द्योतकत्वं वाचकत्वं वा उभयमप्यस्तीति अभियुक्तैरङ्गीकारेणात्र
समासानुरोधेन वाचकत्वस्वीकारात् । न च निपातयोः समासः क्वापि दृष्ट इति तु न ; 'ऐतिह्यम्'
इत्यत्र 'इति-ह' इत्यनयोः समासस्य दृष्टत्वात् । लोपाभावश्च सिद्ध्यतीति । न च 'सन्निपात'-
परिभाषया ह्रस्वत्वमुपजीव्य जायमानो नुट् ह्रस्वविघातको न भविष्यतीति वाच्यम् ; 'नामि'
इति दीर्घारम्भसामर्थ्यात् नुड्विधायके माधवमते 'सन्निपात'परिभाषाप्रयुक्तसङ्कोचाभावस्य
कल्पनेनादोषादिति भावः । माधवमतञ्च 'सन्निपात'परिभाषायां स्फुटीभविष्यति ।
वस्तुतस्तु- 'बहुकुमारीकः' इत्यत्र ह्रस्वाभाव एव तत्फलं बोध्यम् ; 'न कपि' इति निषेधस्तु
'अनन्तरस्ये'ति न्यायेन 'केऽण' इत्यस्यैव । अत एव 'प्रियं ग्रामणिकुलमस्य इति प्रियग्राम-

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ४५
इत्यत्र यासुट्समभिव्याहारे उसोऽनर्थकतया 'उस्यपदान्तादि'ति पररूपानापत्तिः, 'अर्थ-
वद्ग्रहण'परिभाषयाऽर्थवत उसस्तत्र ग्रहणादिति वाच्यम् ; उक्तरूपसिद्धयर्थमेव भाष्ये
एतत्परिभाषाया अप्रवृत्तेरुक्तत्वेन अदोषात् । एवञ्चैतदपि भाष्यमुक्तोऽर्थे गमकं
बोध्यमिति दिक् ।
यत्तु—आगमसमभिव्यारे तद्रहितस्य अर्थवत्त्वस्वीकारे 'भूयादि'त्यत्र हल्ङ्यादि-
लोपापत्तिरिति । तन्न ; ङ्याप्साहचर्येण हलन्ततदादेरपि लुप्यमानावयवाघटित-
स्यैव ग्रहणेन 'भूयासि'त्यस्य तिश्बदावयव-यासुद्धटितत्वेनादोषात् ।
केचित्तु—'आद्यन्तौ टकितौ'त्यादिशास्त्रसहकृतेन 'अतिह्री'त्यादिशास्त्रेण
अर्थबोधनाय 'दा' इत्यस्योच्च

४६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
केचित्तु—आगमसमभिव्याहारे इत्याद्यंशोऽपि 'यदागम'परिभाषासाध्य एवेति
मत्वाऽवतरणदानकाले तज्ज्ञानेन पुग्रहितस्य 'दा' इत्यस्याप्यर्थवत्त्वेन घुत्वं स्यादित्य-
वतरणासङ्गतौ 'यदागम'परिभाषाया अंशद्वयं प्रकल्प्य, आगमसमभिव्याहारे इत्येकमंशं
बुद्ध्वा वक्ष्यमाणार्थस्य द्वितीयांशस्येदमवतरणमिति वदन्ति। तन्मृधैव; उक्तपरिभाषाया
स्वरसतस्तादृशार्थाप्रतीतेरंशद्वय कल्पने मानाभावात्, फलाभावाच्च।
यत्तु—समुदायस्य प्रत्येकानतिरिक्ततया दाब्बृत्यर्थवत्त्वस्य दाशब्देऽपि सत्त्वात्
तस्य घुसंज्ञायामिष्टसिद्धौ अवतरणासङ्गतिः। न चार्थविषयकबोधजनकत्वप्रकारक-
तात्पर्यरूपविशेष्यत्वरूपार्थवत्त्वस्य दावर्त्तिनो दाशब्दे कल्पनेऽपि प्रकृते तादृशविशेष्यत्व-
प्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोग

ऽभावेनावतरणसङ्गतेः सुवचत्वात्। तन्मतेऽपि अवयवस्य समुदायभिन्नत्व-
स्वीकारेण अवयववृत्तिधर्मस्यापर्याप्त्याऽपि समुदायेऽसत्त्वात् तादृशतात्पर्यविशेष्यत्व-
प्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाऽनुयोगिताक-पर्याप्तिप्रतियोगिभूतदात्व-
वतो घुसंज्ञाविधानेन दात्वस्य तत्प्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकद्वित्वस्य वा
दाप्शब्दे विना परिभाषां कथमप्यसम्भवेन घुसंज्ञार्थं परिभाषाया आवश्यकत्वाच्च
इत्यन्यत्र विस्तरः।
ननु कार्यकालपक्षे—'पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति भाष्यबलेन णिजुत्पत्तेः
पूर्वमेव घुसंज्ञायां णत्वे चोक्तरूपसिद्धिः; 'पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते' इति मतेऽपि
पुको बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वेन दाशब्दस्यैवार्थवत्त्वेनान्तरङ्गत्वाद् घुसंज्ञा स्यात्। एवं
यथोद्देशपक्षेऽपि--'जातघुसंज्ञामादाय णत्वं स्यादि'त्येतदवतरणं न केष्वपि पक्षेषु
सम्भवतीति चेन्न। 'पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति मतेऽपि प्राचीनमते 'अकृतव्यूह'-
परिभाषया घुसंज्ञाया अप्राप्तेः, यद्यत्र घुसंज्ञा न स्यात्तर्हि पुकि कृते तन्निमित्तनाशः
स्यादिति सम्भावनायाः सत्त्वात्। नवीनमतेऽपि णत्वाद्यसिद्धशास्त्रप्रतिबन्धक-पुगादि-
सिद्धशास्त्रप्रवृत्तिसम्भावनायां पूर्वं णत्वाद्यसिद्धशास्त्रप्रवृत्तेः सुवचत्वात्, संज्ञाशास्त्राणां
विधिनिमित्तनिमित्तकत्वेन घुसंज्ञाया अन्तरङ्गत्वस्य वक्तुमशक्यत्वाच्च। यथोद्देशपक्षे
दाशब्दस्य घुसंज्ञायाः सत्त्वेऽपि निशब्दादौ तन्निरूपितोपसर्गत्वाभावाण्णत्वाप्राप्तेः,
'यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्गा' इति सिद्धान्तात्। यत्क्रियायुक्तत्वञ्च—
यज्जन्यबोधविषयीभूतक्रियाविशेषविषयकतात्पर्यग्राहकत्वम्। प्रकृते दाशब्दस्य पुक्-
समभिव्याहारे अर्थबोधकत्वाभावेन तदुपसर्गत्वासम्भवात्।
यत्तु—कश्चित् 'अर्तिह्री'ति सूत्रेण णेः पुडागमः पश् विकरणो वा विधेयः

४८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
स्यादत आह—
यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ ११ ॥
—: o :—
यमुद्दिश्यागमो विहितः स तद्गुणीभूतः शास्त्रेण तदवयवत्वेन बोधितो-
यमुद्दिश्यागम इति । यस्य आगमा इति विग्रहः, उद्देश्यत्वं षष्ठ्यर्थः, तस्यावयव-
त्वावच्छिन्नविधेयताश्रयरूपे आगमपदार्थे विधेयतायामन्वयः ; तदेकदेशेऽवयवत्वे-
ऽन्वये तु निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः । नव्यनैयायिक नये तु विधेयावयवत्वयोर्मध्ये कुत्राप्य-
न्वयेऽयमेव षष्ठ्यर्थ इति बोध्यम् । विहित इति तु व्यर्थमेव, विधानस्य आगमपदेनैव
लाभात्, नहि केवलोऽवयव आगमपदेन लोके व्यवह्रियते । तद्गुणीभूत इति ।
रववयस्येत्वं भवती'त्यर्थकरणेन 'अतिष्ठिपत्' इत्यत्र दोषाभावेन मूलोक्तम

ऽस्तद्ग्रहणेन तद्ग्राहकेण तद्बोधकेन शब्देन गृह्यते, बोध्यत इत्यर्थः ।
तत्र तद्गुणीभूता इत्यंशो बीजकथनम् । लोकेऽपि देवदत्तस्याङ्गाधिक्ये
तद्विशिष्टस्यैव देवदत्तग्रहणेन ग्रहणं दृश्यते ।

आरोपितत्वं चार्थः, तेनारोपितावयवत्वविशिष्ट इत्यर्थः । मूलोक्तार्थस्तु न युक्तः ;
यदागमपदार्थात्तदर्थस्य विशेषाभावेन पौनरुक्त्यापत्तेः । परिभाषायामागमा इति
बहुवचनसत्त्वे 'आगमो विहित' इत्येकवचनान्तेन व्याख्यानन्तु प्रत्येकमेव लक्ष्य-
संस्कारो लक्षणेन भवतीत्यभिप्रायेणेति मिश्राः ।
केचित्तु — सहेतुकार्थनिरूपकपरिभाषायां बहुवचनसत्त्वेऽपि तद्व्यवस्थापक-
वाक्ये एकवचनान्तेन प्रयोगो ग्रन्थकृच्छैलीपरिशीलितः । अत एव 'अनेकान्ता
अनुबन्धा' इत्यत्र 'ह्यवयव' इत्येकवचनान्तेन प्रयोग उपपद्यते । एवम् '

५० परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-

यमुद्दिश्य विहित इत्युक्तेः 'प्रनिदारयती'त्यादौ न दारित्यस्य घुत्वम् ।
लोकन्यायेनैवागमविशिष्टस्यागमिग्रहणेन ग्रहणम्, न तु केवलागमस्य तेन ग्रहणमिति
सूचितम् । आगमवैशिष्ट्यञ्च-स्वघटित्व-स्वोद्देश्यघटितत्व-स्वविशिष्टाघटितत्वैतत्-
त्रितयसम्बन्धेन । अत्र वैशिष्ट्यञ्च-स्वाघटकत्व-स्वोद्देश्याघटकत्वोभयसम्बन्धेन
बोध्यम् । स्वविशिष्टाघटितेति तृतीयसम्बन्धदानाद् दाग्रहणेन दापीति ण्यन्तस्य ग्रहणं
न । वैशिष्ट्यघटकसम्बन्धद्वयदानादागममागमिनं वा स्वविशिष्टमादाय तद्घटितत्वेऽपि
न दोष उद्भावनीयः । न च प्रकृते स्वविशिष्ट आप्शब्दस्तद्घटितत्वेन दाप्शब्दस्य
दाशब्देन ग्रहणं न स्यात्, स्वविशिष्टाघटितत्वाभावादिति वाच्यम् ; अत्र तृतीयसम्बन्धे
स्वविशिष्टपदेन वर्णस्य ग्रहणेनादोषात् ।
यद्वा-स्वघटकाघटितत्व-स्वोद्देश्यघटकाघटितत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टाघटि-
तत्वमित्यस्य विवक्षितत्वेन आप्शब्दस्य पुक्घटकपकारघटितत्वेन पुगुद्देश्यदाघटका-
कारघटितत्वेन च तद्भिन्नस्यैव पुग्विशिष्टत्वेन तद्घटितत्वस्य दाप्शब्दे सत्त्वेन
दोषाभावादिति दिक् ।
न दारित्यस्य घुत्वमिति । ननु 'अवयवावयवः समुदायावयवो भवती'ति लोकन्यायेन
रेफस्य दावयवत्वमक्षतम्, अत एव अङ्गुल्यादीनां देवदत्तावयवहस्तावयवानां
देवदत्तावयवत्वम् । तथा च दाग्रहणेन दार्शब्दस्य लोकन्यायेन ग्रहणे घुत्वं दुर्वा-
रम् । अत एव 'शेरत' इत्यत्र रतेशब्दस्य सार्वधातुकत्वेन 'शोङः सार्वधातुके गुण'
इति गुणसिद्धिः । 'यदागम'-परिभाषया तु न निर्वाहः, रुटोऽटेशब्दमुद्दिश्य विहितत्वा-
भावात् । सार्वधातुरु इति विषयसप्तम्याश्रयेण 'शेरत' इत्यत्र वारणं तु 'दधि-
च्छादयती'त्यत्र तुको दधिशब्दावयवह्रस्वावयवत्वेऽपि दधिग्रहणेन ग्रहणात् तुग्-
विशिष्टस्य पदत्वेन ततः परस्य 'तिङऽतिङ' इति निघातसिद्धिः । न च 'तस्मिन्निति
परिभाषोपस्थित-'पूर्वस्ये'ति विशेष्यमादाय तदन्तविधिना 'दधी'त्यस्य तुग्विधानेन
'यदागम'परिभाषयैव निघातसिद्धेर्न्यायस्य शास्त्रे प्रवृत्तौ फलाभाव इति वाच्यम् ;
ह्रस्वस्येत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन षष्ठ्यंशविकलस्यैव पूर्वमात्रस्योपस्थितौ तदन्तविधेरस-
म्भवात् 'परमं दधिच्छादयती'त्यत्र 'वृक्षप्रचलन'न्यायेन 'परमं दधी'त्यस्यैव तुग्वि-
धर्मारोप इति न पूर्वोक्तदोष इति वाच्यम् ; एवं सति दापेरपि स्ववैशिष्ट्यस्य सत्त्वेन यत्र
ण्यन्तार्थनिरूपितोपसर्गत्वं तत्र दापौ दात्वातिदेशेन घुत्वाण्णत्वापत्तेः । यदि च स्वानवयवत्व-
स्वोद्देश्यकागमानवयवत्वैतदुभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टवर्णाघटितत्वसम्बन्धेन स्ववृत्तिधर्मारोपः
इत्युच्यते; तदा निरुक्तोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टोदासीनवर्णाघटितत्वस्य पकारमात्रेऽपि सत्त्वेन
तत्रापि दात्वस्यारोपः प्रसज्येत । न चेष्टापत्तिः ; 'रामाणाम्' इत्यत्रापि नकारमात्रे आगमिवृत्ति-
सुप्त्वातिदेशे 'पदान्तस्य' इति णत्वनिषेधापत्तेरतो निष्कर्षमाह-आगमवैशिष्ट्यञ्चेत्यादिः।
यत्पदोत्तरषष्ठ्यर्थं निरूपितत्वमभ्युपेत्य तस्य प्रथमोपस्थिते आगमपदार्थघटकेऽवयवत्वे
अन्वयं परित्यज्य उद्देश्यत्वस्य षष्ठ्यर्थत्वं स्वीकृत्य तस्य पश्चादुपस्थितविधेयतापदाथेऽन्वयस्य
फलमाह-मूले यमुद्दिश्येत्यादिः ।

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५१
‘आने मुक्’ इति मुग्विधानसामर्थ्यादेषाऽनित्या ; अन्यथा ‘पचमान’
धानापत्त्या स्वरानापत्तेस्तादवस्थ्याच्च । बहिरङ्गपरिभाषया तु न निस्तारः ; लुग्विषये
तदप्रवृत्तेरिति चेन्न । ट्युट्च्युलोष्टित्त्वेन तस्यैव स्वावयवस्यावयवः स्वग्रहणेन
गृह्यते, यत्रावयवत्वमारोपणीयं तदवयवित्वज्ञानप्राक्कालिको यत्र स्वावयवे स्वनिरू-
पितावयवत्वग्रहः इत्यर्थस्य ज्ञापनेन दार्शब्दघटकाकारे रेफानिरूपितावयवित्व-
ग्रहात् प्राक् दानिरूपितावयवत्वग्रहाभावात् ‘उरण् रपर’ इति शास्त्रेण रेफपरावय-
वस्यैवाकारस्य ऋकारस्थाने आदेशबोधनात् ।
केचित्तु—‘यमुद्दिश्ये’त्यत्रोद्देश्यता चापर्याप्ताऽपि गृह्यते, तेन ‘शेरत’ इत्यत्रा-
च्छब्दपर्याप्ताया अपि रुडुद्देश्यताया अते-शब्दे अपर्याप्त्या सत्त्वात् ‘यदागम’परिभाषयैव
‘रत’ इत्यस्यातिग्रहणेन ग्रहणात् गुणसिद्धिः । ‘दधिच्छादयती’त्यत्रापि तुगुद्देश्यताया
अपर्याप्त्या दधिशब्दे सत्त्वेन स्वरसिद्धिश्चेति फलाभावादत्र शास्त्रे ‘अवयवावयव’-
न्यायस्य न प्रवृत्तिः । अपर्याप्ताऽप्युद्देश्यता विधानकाले विद्यमानेषु उद्देश्यघटितेषु
तद्घटकेष्वेव, नोदासीनेषु विधानोत्तरं सङ्घटितेषु वेति ‘प्रनिदारयती’त्यत्र रेफ-
विधानकाले दारूपाभावाद्दाशब्दे रेफनिरूपितोद्देश्यताया अपर्याप्ताया अप्यभावेन न
दारित्यस्य दापदेन ग्रहणम् । एतल्लोकप्रसिद्धार्थे ट्युट्च्युलोष्टित्त्वमप्युपोद्वलकं
बोध्यमिति वदन्ति ।
अन्ये तु—‘यदागमा’ इत्यस्य ‘यदवयवा आगमा’ इत्येवार्थः, न तु यमुद्दिश्ये-
त्यादिः । ‘अवयवे’ति न्यायश्चागमात्पूर्वं दृष्टो यस्समुदायावयवस्तदवयवस्यैव समु-
दायावयवत्वमित्युक्तार्थविषयकः, अत्रैव ट्युलोष्टित्त्वमपि गमकम् । प्रकृते रेफस्याकारा-
वयवत्वप्रतिपत्तिकाल एवाकारस्य दाशब्दानवयवत्वप्रतिपत्तिरिति वदन्ति ।
ननु दात्वस्य दकारोत्तराकारत्वरूपतया दारित्यत्रार्शब्दे आत्वस्य यदागम-
न्यायेन दकारोत्तरत्वस्य तत्र स्वतःसिद्धत्वेनोक्तदात्वस्य सत्त्वाद् घुत्वापत्तिरित्यत
आह—मुग्विधानसामर्थ्यादिति । अस्या अनित्यत्वेनार्शब्दे आत्वाभावेनोक्तदात्वा-
आदेशबोधनादिति । नन्वेवमपि ‘यमुद्दिश्ये’त्यादिग्रन्थासङ्गतिरेव, अवयवत्वेऽन्वयेऽपि
प्रकृते ‘अवयवावयव’न्यायस्य अप्रवृत्त्या दोष भावादित्यत आह—केचित्त्विति । वदन्तीति ।
एवञ्चावयवत्वेऽन्वयं विहाय विधेयतायामन्वये लाघवं सूचितम्, अवयवावयवन्यायफलानापने-
नैव सङ्ग्रहादिति भावः ।
वस्तुतस्तु अवयवत्वेऽप्यन्वये न दोष इत्याशयेनाह—अन्ये त्विति ।
अकारस्य मुगिति । अकारस्येत्यस्य अदन्तस्य शब्दस्वरूपस्येत्यर्थः, तेन ‘पचमान’
इत्यत्र ‘दीयमान’ इत्यत्र च ‘तास्यनुदात्ते’ति स्वरः सिद्ध्यति ।

५२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
इत्यादावकारस्य मुकि अनया परिभाषया विशिष्टस्य सवर्णदीर्घे तद्वैयर्थ्यं
भावान्नापत्तिरिति भावः । विशिष्टस्य सवर्णदीर्घ इति । न चामुंशब्दे आकारसवर्णत्वा-
भावात्तदप्राप्तिः ; अनया परिभाषयाऽमुंशब्दे कण्ठस्थानमात्रजन्यत्वस्य आकारसवर्ण-
त्वस्य चातिदेशेष्टसिद्धेः । 'निर्दिश्यमान'-परिभाषायास्तु नात्र विषयः, 'अक' इत्यस्य
पञ्चम्यन्तत्वात्, एकादेशविषये तदप्रवृत्तेश्च । अन्यथा अस्या निर्दिश्यमानावयवे-
तरस्यादेशा न भवन्ती'ति वक्ष्यमाणपर्यवसितार्थे पूर्वस्य 'निर्दिश्यमानस्य पररूप-
निर्दिश्यमानावयवेतरत्वम्, परस्य तस्य पूर्वरूपनिर्दिश्यमानावयवेतरत्वमिति कस्या-
प्यादेशाप्राप्तौ तत्तत्सूत्रवैयर्थ्यापत्तेः । तद्वैयर्थ्यमिति । न च 'आतो ङित' इत्येतद्बाधनार्थं
तच्चरितार्थम्, अन्यथा दीर्घं बाधित्वाऽपवादत्वादियादेशापत्तेरिति व च्यम् ; 'अकः
सवर्णे' इत्यत्र 'आने' इति इयादेशबाधकदीर्घविधानेन 'आतो ङित' इत्यत्र 'नान-
स्ये'ति निषेधेन वा तद्बाधसिद्धेर्मुग्विधानवैयर्थ्यस्य सूपपादत्वात् । न च मुकि
अमुंशब्दस्य कण्ठौष्ठद्यतया ओकारौकारयोर्विधानार्थं तच्चरितार्थमिति वाच्यम् ;
तावन्मात्रफलकत्वे 'ओदानस्ये'ति न्यासेन निर्वाहात् । न च 'आतो गुण' इति पररूपेण
ओकार एव स्यात्, मुग्विधाने तु कदाचिदौकारोऽपि भवतीति तच्चरितार्थमिति
वाच्यम् ; 'उदानस्ये'त्युका रविधानेनाप्योकारसिद्धेरौकारविधानसामर्थ्येन 'अतो गुणे'
इत्यस्य विकल्पेन बाधात् पर्यायेणोभयसिद्धेः । न च मुकि ओकारे वा मात्राद्वय-
स्यैव सत्त्वेन लाघवाभावः ; 'आद्यन्तावि'त्यस्याप्रवृत्त्या ज्ञानलाघवसत्त्वात् ।
पञ्चम्यन्तत्वादिति । न च षष्ठ्यन्तविशेषणपञ्चम्यन्तसप्तम्यन्तपदेऽपि निर्दिश्यमानपरि-
भाषाप्रवृत्तिरावश्यकी । अत एव 'पचेयुः' इत्यत्र 'या + उसि'त्यत्र उत्सत्त्वबुद्धावपि 'पच + इयुस्'
इत्यवस्थायां परत्वात् 'उस्यपदान्तादि'ति पररूपं न । एवञ्च प्रकृतेऽप्यकूपदे परिभाषोपस्थितौ
कथं प्राप्तिरिति वाच्यम् ; 'ओमाङोश्च' इत्यस्य 'उस्यपदान्तादि'ति संहितापाठे प्रश्लिष्टलुप्तसप्तम्य-
न्तेन उकारपदेन तदादिविधौ 'अपदान्तादकारादुकारादावुसि परे' इत्यर्थेन उकारादित्वस्य वर्ण-
मात्रवृत्तिधर्मघटितत्वेन 'यदागम'परिभाषया तादृशधर्मस्याऽऽनेतुमशक्यत्वात् । 'पचेयुरि'त्याद्यर्थं
षष्ठ्यन्तविशेषणसप्तम्यन्तपदे 'निर्दिश्यमान'परिभाषाप्रवृत्तावपि षष्ठ्यन्तविशेषणपञ्चम्यन्तपदे
तत्प्रवृत्तौ मानाभावाच्च । ननु पूर्वपरयोरित्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन तत्प्राप्तिरस्तीत्यत आह-एका-
देशविषये तदप्रवृत्तेश्चेति । निर्दिश्यमानावयवेतरस्यादेशा न भवन्तीतीति । अत एव
अङ्गपदीयनिर्दिश्यमानत्वमादाय समुदायस्य न जरसादेशः, तच्छास्त्रघटकयत्किञ्चित्पदीयनिर्दिश्य-
मानस्य तच्छास्त्रघटकपदीयनिर्दिश्यमानावयवेतरस्य आदेशा न भवन्तीत्यर्थः । एवं 'ज्वरत्वरे'ति
सूत्रेऽपि वैयर्थ्यापत्त्या 'निर्दिश्यमाने'ति परिभाषाया अप्रवृत्तिः । एतेन तत्र उपधारूपनिर्दिश्य-
मानस्य तच्छास्त्रीय-वकारपदीयनिर्दिश्यमानावयवेतरत्वं वकाररूपनिर्दिश्यमानस्य तदितररूप-
निर्दिश्यमानावयवेतरत्वमिति आदेशानापत्तिरिति परास्तम् ।
यत्तु - पूर्वपरयोरिति षष्ठ्यन्तपदीयनिर्दिश्यमानत्वं समुदाय एवेति । तन्न विचारसहम् ;
तथा हि-स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयत्व-स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयविशिष्टवर्णघटितत्वैतदु-
भयसम्बन्धेन षष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं तत् । वर्णे विषयताश्रयवैशिष्ट्यञ्च-स्वावधिकपूर्वत्व-स्वनिष्ठो-

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Devanagari text in Markdown:

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५३
स्पष्टमेव, तेन 'दिदीय' इत्यादौ यणादि न,
वस्तुतस्तु—ओकारस्य विवृततमत्वेन विवृततरत्वरूप-प्रयत्नसाम्यात् मुक्यपि
ओकारस्यैव दीर्घेण सिद्धेस्तस्य च 'उदानस्ये'ति न्यासेन सिद्ध्या मुग्विधानं व्यर्थ-
मिति मूलाशयः । न चानुनासिकदीर्घविधानार्थं मुग्विधानमिति वाच्यम् ; तस्यानु-
नासिकौकारमात्रफलकत्वे पादमात्रिकमुग्विधानेन तत्सिद्धेर्धमात्रिकमुग्विधानस्य
तज्ज्ञापकत्वमित्याशयात् ।
केचित्तु—अमुशब्दे अशब्दवृत्तिनिरनुनासिकत्व-कण्ठस्थानमात्रजन्यत्वयोः 'यदा-
गम'न्यायेनातिदेशेन दीर्घेऽपि अतिदिश्यमानेति सिद्धान्तेन अत्रोकारस्यानुनासिकस्य
वा अप्राप्तेर्मूलोक्तज्ञापकं निर्दुष्टमे

सप्तमी (locative)!
"णलि" is विषयसप्तमी!!
YES! "णलि इति विषयसप्तमीत्वस्वीकारावश्यकत्वेन"!!
WAIT! Look at line 30:
Does it say ‘णलि’?
Look at line 30:
‘ ण - then a letter with 'ि' matra: 'लि'?
Wait, look at the word:
‘ ण ल् नि मि त्ते ’ ???
Wait, no! Look at the letters:
‘ ण
Then: ल्? Or लि?
Wait, if 'णलि' is सप्तमी, how can it be ‘णलि निमित्ते’?
Wait! Is it ‘णिनिमित्ते’? No, 'णलि' is सप्तमी!
Wait, look at: ‘ ण ल् ? ? ’
Let's zoom in on that word in line 30:
‘ [char 1] [char 2] [char 3] [char 4] [char 5] ’ इति विषयसप्तमीत्व...
Wait!
Char 1: ण (with an 'ि' matra? No, before it is ‘ )
Char 2: looks like ङ् or ल् or ल्लि?
Wait, let's look at the letters:
It has:
ण
Then: a conjunct?
Wait, let's search: "इति विषयसप्तमीत्वस्वीकारावश्यकत्वेन तेन च सन्निपातस्य

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५५
न चोक्तज्ञापकाद्वर्णग्रहणेऽस्या अप्रवृत्तिरिति वाच्यम्, 'आने मुक्'
इति सूत्र-भाष्येऽकारस्याङ्गावयवस्य मुगित्यर्थे 'पचमान' इत्यत्र 'तास्य-
नुदात्तेत्' इति स्वरो न स्यादित्याशङ्क्य, अदुपदेशभक्तस्तद्ग्रहणेन ग्राहिष्यत
इत्युक्तेरसङ्गत्यापत्तेः ।
किञ्च ङमन्तपदावयवस्य ह्रस्वात्परस्य ङमो ङमुडित्यर्थे 'कुर्वन्नास्त'
इत्यादौ ङमो ङमुडागमे णत्वप्राप्तिमाशङ्क्य, 'यदागमा' इति न्यायेनाऽऽद्य-
न्तस्यापि पदान्तग्रहणेन ग्रहणात् 'पदान्तस्य' इति निषेध इत्यनया परिभाषया
आगमानामागमिधर्मवैशिष्ट्यमपि बोध्यत इत्याशयक-'ङमुट्'सूत्रस्थभाष्या-
सङ्गतेः ।
ननु ज्ञापकसाजात्याद्वर्णग्रहणे एवैषाऽनित्येति प्राचीनमतं कटा

अरारावेवेति नियमो न स्यात्, तच्च 'वर्णग्रहणं' एतदप्रवृत्तौ न"
Yes: "गुणवृद्धी अरारावेवेति नियमो न स्यात्, तच्च 'वर्णग्रहणं' एतदप्रवृत्तौ न"

Let's check L5:
"त्वद्रीत्याऽप्यस्याद्यनकारे" vs "त्वद्रीत्याऽप्यासऽद्यनकारे":
Wait, look at L5:
"त्वद्रीत्याऽप्यासऽद्यनकारे"
Wait, look at: 'प्य' then 'ा' then 'स' then 'ऽ' then 'द्य'.
Wait, why is there an avagraha 'ऽ'?
Could it be "त्वद्रीत्याऽप्यसाऽद्यनकारे"?
Wait, in Sanskrit: "त्वद्रीत्या अपि असाद्यनकारे"?
No, "असाद्य"? What is "असाद्य"? No!
What about "त्वद्रीत्याऽप्यस्य आद्यनकारे" -> "त्वद्रीत्याऽप्यस्याऽऽद्यनकारे" or "त्वद्रीत्याऽप्यस्याऽद्यनकारे"?
Look at the letter: is it 'स'?
Could it be 'स्' + 'य' = 'स्य'?
Ah! In some fonts, 'स्य' has 'स' and 'य' attached. But here 'य' looks like... wait, look at 'प्य' then 'ा'?
Wait, look at

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५७
सङ्गच्छते। अत एव 'रदाभ्याम्'ति सूत्रे भाष्यम्—'गुणो भवति, वृद्धिर्भवति,
रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञकोऽभिनिर्वर्तत' इति। अत एव 'नेटि', 'णेरनिटि'
इत्यादि चरितार्थम्।
'अनागमकानां सागमका आदेशा' इत्यस्य त्वयमर्थः—आर्धधातुकस्ये-

भाष्यविरोधः। मूर्धस्थानिकवर्णघटितत्वेन सादृश्याभावेऽपि रेफावयवकत्व-
धर्मेण सादृश्यमादाय 'ऋकारस्य गुणवृद्धी अरारावेवे'त्यस्योपपत्तेर्न लक्ष्यदोष-
लेशोऽपीति तत्त्वम्। 'रदाभ्यामि'त्यत्र भाष्ये 'रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञक' इत्यत्र
नाभैदान्वयः, किन्तु गुणवृद्धिसंज्ञकोऽभिनिर्वर्तते; स च 'रेफशिरा, उरण्रपर' इति
शास्त्राद्भवतीत्यर्थः। लोकसिद्धाया अस्याः परिभाषायाः ज्ञापकसिद्धत्वम

५८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-
डागम इत्यर्थे ज्ञाते, नित्येषु शब्देष्वागमविधानानुपपत्त्या अर्थापत्तिमूलक-
वाक्यान्तरकल्पनेन इड्रहितबुद्धिप्रसङ्गे सेड्बुद्धिः कर्त्तव्येति । एवञ्चा-
ऽऽदेशेष्विवात्रापि बुद्धिविपरिणाम इति न नित्यत्वहानिः ।
वयवो यस्ये'ति बहुव्रीहिणा आर्धधातुकपदस्य स्थानषष्ठ्यन्ततामाश्रित्य, 'वलादेरार्ध-
धातुकस्य स्थाने इकारादिरादेश' इति 'आद्यन्तौ टकितौ'ति सूत्रस्थभाष्यमेकदेश्यु-
क्तिरेव ; किन्तु नित्येषु शब्देष्वागमविधानान्यथानुपपत्त्या अर्थापत्तिमूलकवाक्यान्तर-
कल्पनयैव इड्रहितबुद्धिप्रसङ्गे सेड्बुद्धिः कर्त्तव्येत्यर्थो न तु पूर्वोक्तरीत्या स्थानषष्ठीं
प्रकल्प्येकाराद्यवयवादेशो विधेय इत्यर्थः । इत्संज्ञक-टकयोराद्यन्तसंज्ञायामाट उदा-
त्तत्वानुपपत्तिरूपं दूषणं तु तत्रैव भाष्ये स्पष्टमुक्तमिह विस्तरभयान्नोक्तमिति दिक् ।
केचित्तु-तद्विषयकबुद्धेरेव अनित्यत्वमिति प्रदर्शनाय अर्थापत्तिकल्पितवाक्य-
स्वरूपमाह-अनागमकानामिति । 'अयमर्थ' इत्यस्येदं प्रयोजनमित्यर्थः ; अस्यान्वयश्च 'न
शब्दनित्यताहानि'रित्यत्र बोध्य इति वदन्ति ।
आदेशेष्विवात्रापि बुद्धीति । तथा च कल्पितवाक्येन स्थान्यादेशभावेऽपि बुद्धे-
रेवानित्यत्वं न शब्दानामिति भावः ।
एकदेश्युक्तिरेवेति । 'आद्यन्तौ टकितौ' इत्यत्र पक्षद्वयं प्रतिपादितं भगवता-एकः परि-
भाषारूपोऽपरः संज्ञारूपश्च । एवं 'मिदचोऽन्त्यात् परः' इत्यत्रापि, तुल्यन्यायात् । तत्र संज्ञापक्षे
'लुङ्लङ्लृक्ष्वडुदात्तः' इत्यत्र 'अः, टः आद्यवयवो यस्ये'ति बहुव्रीहौ 'अङ्गस्य स्थाने अडाद्यव-
यवतानिरूपकोऽन्तरतमादेशो भवती'त्यर्थेन 'अभवत्' इत्यत्र 'भव' इत्यस्य स्थाने 'अभव' इत्या-
देशविशिष्टे एव उदात्तता स्यात् इत्यापाद्य, 'अः टः उदात्तो यस्ये'ति त्रिपदबहुव्रीहिं कृत्वा
उदात्ताभिन्नाकारादेरेव विधानेन परिहृतम् । अग्रे च त्रिपदसमासाविषये 'आडजादीनाम्' इत्यत्र
समुदायस्योदात्ततापत्तिमाशङ्क्य, तत्र 'अटासिद्धमि'ति तत्प्रत्याख्यानेन उत्तरितम् । एवं
मिदागमविषये त्रिपदसमासाविषये 'अम् सम्बुद्धौ' इत्यत्रापि शङ्का-समाधाने कर्तव्ये, तदकरणेन
तस्य एकदेश्युक्तित्वं स्पष्टमिति भावः ।
न च 'अनड्वन्' इत्यत्र विशिष्टे उदात्तत्ववारणाय 'चतुरनडुहोरामुदात्तः' इत्यत्र 'अम्
सम्बुद्धौ' इत्यत्र 'चतुरनडुहोर्वोदात्त' इति 'वः सम्बुद्धावि'ति च न्यासाम्यां चतुरनडुह सम्बुद्धचु-
कारस्य वा आदेशविधानेन सम्बुद्धौ च वा आदेशविधानेन नानुपपत्तिरिति वाच्यम् ; अनडुह् शब्दात्
णिचि क्विपि टिलोपे अनडूहशब्दस्य सौ, एकदेशविकृतन्यायेनेष्ट आम् न स्यात्, चतुरनडुह सम्बन्ध्यु-
काराभावात् । किञ्च-'आद्यन्तावि'त्यस्य संज्ञासूत्रत्वं प्रकल्प्य, इडादिविधौ संज्ञाप्रदेशे
पदद्वयं प्रकल्प्य, बहुव्रीहिणा साधनेनातिगौरवम् । 'आद्यन्तावि'त्यस्य परिभाषात्वे 'आर्धधातुकस्य'
इत्यनेन विहितेटः आगमत्वे क्लृप्ते “तिप्तस्झि०' इत्यनेनेन विहितेटः पूर्वोत्तरसाहचर्येणादेशत्वं
सिद्ध्यति, न त्वागमत्वम् । संज्ञासूत्रत्वे तु आर्धधातुकस्येत्यत्राप्यादेशस्यैव सत्त्वेन तिबादिविधायके
संज्ञात्वापत्तावनिष्टापत्तिः स्यात् । मूलोक्ताऽपिबदि'ति भाष्यासङ्गतिश्चेति परिभाषापक्ष एव
वरीयानिति दिक् ।

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५९
स्थानिवत्सूत्रे च नेदृशादेशग्रहणं साक्षादष्टाध्यायीबोधितस्थान्यादेशभावे
चारितार्थ्यात् । किञ्चैवं सति स्थानिबुद्ध्यैव कार्यप्रवृत्त्या 'निर्दिश्यमान-
स्ये'ति परिभाषाया अप्राप्त्याऽडागमसहितस्य पिबाद्यादेशापत्त्या 'लावस्था-
यामडि'ति भाष्योक्तसिद्धान्तासङ्गतिः । स्थानिवद्भावविषये निर्दिश्यमान-
स्येतिपरिभाषायाः प्रवृत्तौ 'तिसृणामि'त्यत्र परत्वात्तिस्रादेशे स्थानिवद्भावेन
त्र्यादेशमाशङ्क्य, 'सकृद्गति'न्यायेन समाधानपरभाष्यासङ्गतिः ।
'एरुरि'त्यादौ स्थानषष्ठीनिर्देशात्तदन्तपरतया पठितवाक्यस्यैव समु-
दायादेशपरत्वेन आदेशग्रहणसामर्थ्यात्तस्य स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणेन न दोषः ।
आनुमानिकस्थान्यादेशभावकल्पनेऽपि श्रौतस्थान्यादेशभावस्य न त्याग इति
'अचः परस्मिन्' इत्यादेर्नासङ्गतिः ।
ननु 'एरुरि'त्यादाविव कल्पितस्थान्यादेशभावेऽपि स्थानिवत्सूत्रप्रवृत्ते-
दुर्वारतया 'नेटी'त्यादेर्ज्ञापकत्वासम्भव इत्यत आह-स्थानिवत्सूत्रे चेति । साक्षा-
दष्टाध्यायीति । पाणिन्युच्चरितपदप्रयोज्यस्थान्यादेशभाव इत्यर्थः । 'एरुरि'त्यादौ तु
लक्षणया एरिरित्यादिपदानामेव तदन्तपरत्वमिति वक्ष्यते । ननु 'घटायोन्मीलितं
चक्षुर्नहि पटं न पश्यती'ति न्यायेन तत्र चारितार्थ्येऽपि कल्पितस्याग्रहणे किं मान-
मत आह-किञ्चेति । एतद्भाष्यबलादेव तस्य न स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणमिति भावः ।
नन्वेवमानुमानिकादेशकल्पने पटयती'त्यत्र अजादेशाभावेन 'अचः परस्मिन्नि'-
त्यस्याप्राप्त्यापत्तिरत आह-न त्याग इति । सूत्रारम्भसामर्थ्येन अजादेशविधायक-
सूत्राणामर्थद्वयेऽपि पाणिनितात्पर्य्यधारणादिति भावः ।
मूले पिबाद्यादेशापत्त्येति । वस्तुतः एतावत्पर्यन्तानुधावनं व्यर्थमेव, 'उदस्थादि'-
त्यादावेव पूर्वसवर्णपत्तेर्जागरूकत्वात् ।
मूले सिद्धान्तासङ्गतिरिति । तत्र हि 'आसन्' इत्यत्र 'श्नसोरल्लोपः' इत्यल्लोपो-
त्तरमनजादित्वादाण् न प्राप्नोति, एवं 'आयन्' इत्यत्रापि अन्तरङ्गत्वादिरणो यणि अनजादित्वात्
स न प्राप्नोति, अतः सूत्रकृता सूत्रमारब्धम्-'असिद्धवदत्राभात्' इति । भाष्यकृता तु 'लुङ्-
लङ्लृङ्' इति द्विलकारको निर्देश इति लावस्थायामेवाटमङ्गीकृत्य 'असिद्धवदि'ति सूत्रं प्रत्या-
ख्यातमिति सिद्धान्तानुपपत्तिरिति भावः ।
वस्तुतस्तु-प्रत्याख्यानपक्ष एकदेशिन एव, 'सुमनिष्ठः' इत्यादौ टेरिति लोपोत्तरं
'नस्तद्धित' इति लोपप्रसङ्गात् । एवञ्च परत्वात् पिबादेशोत्तरमटि 'अपिबत्' इत्यत्र न दोषः ।
न स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणमिति । यथा च तस्य स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणेऽपि न दोषस्तथा-
'निर्दिश्यमान'परिभाषानिरूपणावसरे स्फुटीभविष्यति ॥ ११ ॥

of L25 again: "इत्यर्थे 'अतिस्य' इत्यत्रोपसर्जंतकारस्यापि"
Wait, is it 'अतिस्य' or 'अतिस'?
In quotes: 'अतिस्य' - it clearly has 'अ', 'ति', 'स्य'!
Wait, why 'अतिस्य'?
In 'अतिस्य': अति + त्यद् -> अतिसः (nom.), अतिसम् (acc.), अतिसेन (instr.), अतिसाय/अतिस्मै (dat.), अतिसात्/अतिस्मात् (abl.), अतिसस्य/अतिस्य? In non-tyadadi, it's just normal, but wait: is 'अतिस्य' a form?
Or is it 'अतिस' with avagraha? No, it's 'अतिस्य'.

Wait, what about "उपसर्जंतकारस्यापि" vs "उपसर्जनतकारस्यापि"?
Let's look at the letter between 'स' and 'त':
It is 'र्' on top. Under the repha is 'ज' or 'ग'?
Wait, compare it to 'ज' in:

• L17: 'युज्यत' -> 'ज्य'
• L18: 'संविज्ञान' -> 'ज्ञा'
• L19: 'सजातीयेति' -> 'जा' (look at 'जा': horizontal bar to the right, then curved down and up).
  Now compare with 'ग' in:

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-वार (line-by-line) देवनागरी लिप्यन्तरण दिया गया है:

१२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ६१
वा स्थानेन स्थाननिरूपितसम्बन्धेन युज्यते, न तु प्रतीयमानमित्यर्थ-
स्तेनेदं सिद्धम् ।
न चास्य 'छ्वावि'त्यादौ दीर्घाणामादेशानापत्तिः, तेषां निर्दिश्यमान-
त्वाभावादिति वाच्यम् ; जातिपक्षे दोषाभावात् । किञ्च 'न भूसुधियोरि'ति
घटितपरम्परया स्थानपदार्थेन युज्यन्त इति सूत्रार्थात् 'त्यदानीनाम' इत्यस्यापि स्थान-
पदार्थे स्वावयवमात्रघटितपरम्परयाऽन्वयेन उपसर्गतकारस्य सत्त्वे तद्बाधान्न दोषः ।
निर्दिश्यमानपदार्थे प्राथमिकत्वनिवेशं सूचयति—न तु प्रतीयमानमिति । न तु कथञ्चि-
दुपस्थितिविषय इत्यर्थः । तेनेदं सिद्धमिति । सूत्रस्येदृशार्थकथनेनार्थतो निर्दिश्यमान-
स्यादेशा भवन्तीति

' or '्र'?
Wait, look at 'भ्रुवाम्' in L2:
भ्र, ु, व, ा, म् -> भ्रुवाम्.
Look at L15:
Is it भ्रु or भृ or भु or भू?
Wait! In Pāṇini 6.4.88: "भुवोऽवुकौ..."
Wait, if it's from भ्रू (eyebrow)?
No! The text says:
"विभुशब्दात् आचारक्विबन्ताद् विचि गुणे नपुंसकह्रस्वत्वे च 'आविभु यस्येति आविभ्रु' इत्यत्र धात्ववयवोवर्णान्तत्वान्निषेधप्रवृत्त्या यणोऽप्राप्तेः ।"
Wait! Why would it say "आविभ्रु"? Could it be "आविभ्रूर्यस्येति आविभ्रु"?
YES!
Look at the text:
"आविभ्रूः यस्य सः आविभ्रु"!
Wait, look at L15 carefully:
Does it say 'आविभ्रू' or 'आविभु'?
Let's look at the first word inside the quotes in L15:
' आ वि भ्रू (there is a stroke on the भ!) - wait!
Let's look at the भ in the first word:
It has a diagonal line for 'र' at the bottom-left! And an oo-kar (ू