न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पञ्चमस्तबके ] ईश्‍वरसाधनम् । ५०९
प्रत्ययोऽपि । प्रत्ययशब्देनात्र समाश्वासविषयप्रामाण्यमुच्यते । तथाच
प्रयोगः-आगमसंप्रदायोऽयं कारणगुणपूर्वकः प्रमाणत्वात्, प्रत्यक्षादिवत् । न
हि प्रामाण्यप्रत्ययं विना कचित् समाश्वासः । न चाऽसिद्धस्य प्रामाण्यस्य
प्रतीतिः । न च स्वतः प्रामाण्यमित्यावेदितम् । न च नेदं प्रमाणं, महाजनपरिग्रहा-
दित्युक्तम् । न चासर्वज्ञो धर्माधर्मयोः स्वातन्त्र्येण प्रभवति । न चासर्वज्ञस्य गुण-
वत्तेति निश्शङ्कमेतत् ।
श्रुतेः खल्वपि । तथाहि-सर्वज्ञप्रणीता वेदाः, वेदत्वात् । यत् पुनर्न सर्वज्ञप्र-
णीतं, नाऽसौ वेदो यथेतरवाक्यम् ।
-प्रकाशः।
प्रत्ययपदं समाश्वासशक्तं तत्सम्बन्धि तद्विषयं प्रामाण्यं लक्षयतीत्याह—
प्रत्ययशब्देनेति। तथा चेति। आगमस्य सम्प्रदायः प्रवाहः प्रमात्वप्रयोजकवाक्यार्थ-
प्रमाणरूपगुणजन्यो यथार्थचिख्यापयिषादिवक्तृगुणजन्यो वा प्रमाणशब्दत्वात् लौकिकप्रमा-
णशब्दवदित्यर्थः । लक्षणाबीजं सम्बन्धमाह न हीति । न च प्रमाणत्वमसिद्धं, प्रामाण्याज्ञाने
पारलौकिके कर्मणि वेदोद्बोधिते प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यनुपपत्तेरित्याह । न चेति । तथापि तेन वक्तृगुण-
पूर्वकेणैव भाव्यमित्यसिद्धमित्यत आह न च स्वत इति । तथापि वक्तुः सर्वज्ञत्वं कुतः सिद्धय-
तीत्याह न चेति । तथाहीति । यद्यपि परैः सर्वज्ञानङ्गीकारात्तत्प्रणीतत्वं परं प्रत्यसिद्धं,
तथाप्यात्मत्वमसंसारिवृत्ति जातित्वात् घटत्ववत् । स चासंसारी किञ्चिद्वाक्यप्रयोक्ता पुरुषत्वादिति
साध्यप्रसिद्धौ, वेदा असंसारिपुरुषप्रणीता इति साध्यम् । न चास्मदाद्युच्चरिते वेदे व्यभिचारः।
प्रकाशिका ।
मादायर्थान्तरं मनसि अभिचारश्चेत्यन्यथा माचष्टे प्रमात्वप्रयोजकेति । एतच्च विपक्षबाधक-
सूचनाय न साध्यप्रविष्टमत एवाग्रिमसाध्ये तन्नोपात्तम् । अध्यापकादिप्रमामादायर्थान्तरमिति साध्या-
न्तरमाह यथार्थेति। न चात्रापि तद्दोषतादवस्थ्यं वक्तृपदस्य स्वतन्त्रवक्तृपरत्वात् । तथाप्यात्मत्व-
मिति । न च सुखसमवायिकारणतावच्छेदकजातौ व्यभिचारः । नित्यस्येत्यादिन्यायेनेरन्भ्युपगमेन
तस्यात्रैव पक्षत्वात् । न चाप्रयोजकत्वमन्यथा सुखित्वमसंसारिवृत्तिसुखित्वव्यापकत्वादित्यपि स्यादिति
वाच्यम् । ईश्वरप्रतिपादकागमस्यात्र विपक्षबाधकत्वात् तत्र च तदभावादिति भावः । न चास्मदा-
दीति । तत्प्रणीतत्वं तत्कण्ठतलत्वाद्यभिघातजन्यत्वमित्याशयेन व्यभिचारोद्भावनमिदम् , अन्यथास्म-
मकरन्दः ।
दायार्थान्तरं, मनसि व्यभिचारश्चेत्यन्यथा व्याचष्टे प्रमात्वप्रयोजकेति । एतच्च विपक्षबाधक-
सूचनाय, न तु साध्ये प्रविष्टम् , अत एवाग्रिमसाध्ये नोपात्तम् । अध्यापकत्वमादायर्थान्तरमित्य-
रुचेराह यथार्थेति । न चात्रापि दोषतादवस्थ्यम्, अस्मदादेरनुवक्तृतया वक्तृत्वाभावात् ,
स्वतन्त्रवक्तृपरत्वाद्वा ।
न चाप्रयोजकत्वम्, अन्यथा दुःखित्वमसंसारिवृत्ति धर्मत्वादित्यादिकमपि स्यादिति
वाच्यम् । ईश्वरप्रतिपादकागमादेर्विपक्षबाधकस्य सत्त्वात्तत्र च तदभावात् । न चास्मदादीति ।
ननु तस्य पक्षत्वात् पक्षसमत्वाद्वा कथं तत्र व्यभिचारः, अन्यथा वेदज्ञानाजन्यत्यादिसिद्धान्ते
का गतिः, यदि चाजन्यज्ञानमादाय तत्र साध्यसत्त्वमिति व्यतिरेकित्वमविकलं, तदाश्रयपुरुष-
मादाय प्रकृतेऽपि तथेति तुल्यमिति चेत् । न । असंसारिपुरुषप्रणीतत्वं तत्कण्ठतालवाद्युच्चरितत्वम-
भिप्रेत्य व्यभिचारदर्शनात् । एतदभिप्रायेणैव मूले मन्वादिवाक्ये व्यभिचारोद्भावनम् , अन्यथा