न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५१० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ५ कारिकाव्याख्यायां
ननु किमिदं वेदत्वं नाम ? वाक्यत्वस्यादृष्टविषयवाक्यत्वस्य च विरुद्धत्वात् ,
अदृष्टविषयप्रमाणवाक्यत्वस्य चासिद्धेः, मन्वादिवाक्ये गतत्वेन विरोधाच्चेति
चेन्न । अनुपलभ्यमानमूलान्तरत्वे सति महाजनपरिगृहीतवाक्यत्वस्य तत्त्वात् । न
ह्यस्मदादीनां प्रत्यक्षादि मूलम् । भ्रमविप्रलिप्से, महाजनपरिग्रहादित्युक्तम् । नापि
परम्परैव मूलं, महाप्रलये विच्छेदादित्युक्तम् ।

प्रकाशः ।
वेदज्ञानाजन्यज्ञानजन्यत्वस्य साध्यत्वादिति भावः । विरुद्धत्वादिति । प्रतारकवाक्यस्याप्यदृष्ट-
विषयत्वादित्यर्थः । मन्वादीति । मन्वादिवाक्यस्याप्यदृष्टविषयप्रमाणत्वादित्यर्थः । अनुपलभ्य-
मानेति । मन्वादिवाक्ये च वेदस्यैव मूलान्तरस्योपलभ्यमानत्वादित्यर्थः ॥
ननु वाक्यत्वमसिद्धम् , समुदायस्याप्रतिपादकत्वात् । न च शाखासमुदायो वेदः ।

प्रकाशिका ।
दुच्चरितवेदस्य पक्षसमत्वेन तदनुपपत्तेः एतदभिप्रायेणैव मूले मन्वादिवाक्ये व्यभिचारोद्भावनं वेद-
ज्ञानाजन्येति । वेदज्ञानेतिविशेषणमप्रसिद्धिवारणाय अन्यथा अस्मदाद्युच्चरितवेदस्यापि
पक्षसमत्वान्न तेन व्यभिचार इति भावः । न चैवं वेदत्वघटकभूतशब्दत्वस्यैव हेतुत्वमिति
व्यर्थविशेषणतेति वाच्यम् । व्यतिरेकव्याप्तावखण्डाभावतया तदभावात् । न चैवं व्यतिरेकव्याप्तौ
नीलधूमादित्यपि हेतुः स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् अन्वयव्याप्तावेव तस्य हेत्वाभासत्वात् ।
विशिष्टैकार्थप्रतिपादकत्वं वाक्यत्वं पदधर्मः समुदाये नास्तीत्याशङ्कते ननु वाक्यत्वमिति ।
ननु समुदितानि पदान्येव समुदायः तत्र च प्रतिपादकत्वमस्त्येव, अन्यथा वाक्यत्वमप्रसिद्धमेव
स्यात्, प्रत्येकपदस्य वाक्यत्वाभावात्, समुदायस्य चाप्रतिपादकत्वात् । किञ्चैवं प्रमाणत्वस्य प्रतिपाद-
कत्वविशेषतया तद्गर्भसिद्धान्तलक्षणमपि वेदस्यायुक्तं स्यादित्यरुचेः पक्षतावच्छेदकविकल्पमाह

मकरन्दः ।
तस्यापि सर्वज्ञप्रणीतत्वेन तदभावात् । अन्यथा तु चिन्त्यम् । वेदज्ञानाजन्येति । अप्रसिद्धि-
वारणाय वेदज्ञानेति विशेषणम् । अस्मदाद्युच्चरितवेदस्यापि पक्षत्वाज्जन्यज्ञानमादाय साध्यसत्त्वा-
त्तन्न न व्यभिचारः । न चैवं वेदत्वहेतुविवेचने व्यर्थविशेषणत्वम् । अखण्डाभावतया व्याप्तिग्रहे
तदभावात् । वस्तुतस्तथा सति व्यतिरेकिणि व्यर्थविशेषणत्वं नोद्भाव्येत । न चेष्टापत्तिः, कथक-
सम्प्रदायविरोधात् । नीलधूमस्यापि व्यतिरेकतया गमकत्वापत्तेः । यदि च व्यतिरेकसहचारेणा-
न्वयव्याप्तिरेव गृह्यते इति मतं, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमिति पूर्वास्वरसादेवान्वयतो वेति कल्पान्तर-
मिति । समुदायस्येति । पदवाक्यसमुदायविशेषो वेदः पक्षः, तत्र विशिष्टैकार्थप्रतिपादकत्वरूपस्य
वाक्यत्वस्य समुदाये विरहादसिद्धिरित्यर्थः । ननु समुदितानि पदान्येव समुदायः, अतिरिक्तस्या-
नभ्युपगमात् । तत्र च प्रतिपादकत्वसत्त्वाद्वाक्यत्वमप्रत्यूहमेव । अन्यथा वाक्यत्वमप्रसिद्धमेव
स्यात् । प्रत्येकपदे वाक्यत्वाभावात् । समुदायस्याप्रतिपादकत्वात् । यदि च नैवं, तदा प्रमाण-
त्वस्यापि प्रतिपादकगर्भतया तद्गर्भसिद्धान्तलक्षणमपि भज्येतेति चिन्त्यम् । शब्दतदुपजीवीति
शब्दप्रकाशे विपश्चितम् । स्मृत्यादाविति । आद्यस्मृत्यादावित्यर्थः । एतदपि तज्जातीयत्वस्याभेद-

टिप्पणी ।
महाप्रलय इति । अत्राखिलकार्यद्रव्यध्वंसाधारः कालो महाप्रलयो बोध्यः, अयमपि तत्तत्खण्ड-
प्रलयापेक्षया महाप्रलय उच्यते, निखिलभावकार्यध्वंसाधारः कालो मुख्यो महाप्रलयस्तु नात्राभिप्रेतः
तदनन्तरं सृष्टेरभावात् , स हि क्रमशः सर्वेषु जीवेषु मुक्तेषु भवति तदनन्तरं कस्यचिदप्यदृष्टादि-
रूपकारणाभावान्न भवति सृष्टिरित्यवगन्तव्यम् ।