न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तृतीयस्तवके ] "शब्दस्य भावकत्वखण्डनम् ।" [ ३६३
गुणक्रियाद्यशेषविशेषजिज्ञासायामपि पदस्मारितविशेषजिज्ञासा आकाङ्क्षा ।
पट इत्युक्ते किंरूपः कुत्र किं करोतीत्यादिरूपजिज्ञासा । तत्र भवतीत्युक्ते किं
करोतीत्येषा पदस्मारितविषया, न तु किंरूप इत्यादीरपि । यदा तु रक्त इत्यु-
च्यते, तदा किंरूप इत्येषाऽपि स्मारितविषया स्याद्, इति न किञ्चिदनुपपन्न-
मिति चेत् ।
एवं तर्हि चक्षुषी निमील्य परिभावयतु भवान् । किमस्यां जातायामन्वयप्र-
त्ययोऽथ ज्ञातायामिति । तत्र प्रथमे नानया व्यभिचारव्यावर्त्तनाय हेतुर्विशेष-
णीयः, मनःसंयोगादिवत् सत्तामात्रेणोपयोगात् । आसत्तियोग्यतामात्रेण विशि-
ष्टस्तु निश्चितोऽपि न गमकः । अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामित्यादौ व्यभि-
चारात् । द्वितीयस्तु स्यादपि, यद्यनुमानान्तरवत्तत्सद्भावेऽपि तज्ज्ञानवैधुर्यादन्व-
बोधनी ।
तामात्रस्य च इति । प्रागसिद्धौ दोषमाह अन्यथेति । उत्तरमर्थं व्याचक्षाणः पदानि स्मारि-
तार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणीति प्रयोगं दूषयति एवं द्वितीयेऽपि इति । एतच्च पूर्वत्रापि द्रष्टव्यम् । स एव
संबन्धिनः साक्षादुप न्यस्य निरस्यति न तावत् इति । साध्यत्वादिति । न साध्यमेव हेतुविशेषणमा-
काङ्क्षा भवतीति । अस्तु तर्हि विशेषणविशेष्यभावयोग्यतैवाकाङ्क्षा तत्राह नापि इति । तस्याः
प्रागेव हेतुविशेषणत्वेनोपादानादिति ! तर्हि पदस्मारितानां पदार्थानामन्योन्याविनाभाव आकाङ्क्षेत्य-
त्राह नापि इति । नन्वस्ति तावद् गुणद्रव्यविशेषाभ्यां नीलसरोजाभ्यामाक्षिप्तयोः गुणद्रव्यसामान्य-
योरविनाभावः, सोऽप्याकाङ्क्षेत्याह विशेष इति । यद्यविनाभाव आकाङ्क्षा तर्ह्यहो विमलं जलं
नद्या इत्येतद्वाक्यगतस्य नदीपदस्य कक्षे महिषश्वरतीति वाक्यान्तरगतस्य कक्षपदस्य स्वार्थाविनाभावल-
क्षणं साकाङ्क्षत्वमस्तीत्यनयोर्वाक्यभेदो न स्याद्विभागे साकाङ्क्षाणामेकवाक्यत्वादित्याह न इति ।
ननु श्रोतुर्जिज्ञासा आकाङ्क्षा, तस्याश्च विमलं जलं नद्या इत्येतावत्तैव पर्यवसानाद्वाक्यभेदो-
पत्पत्तिरित्यत्राह—नापि इति । ननु न वयं जिज्ञासामात्रमाकाङ्क्षेति ब्रूमः किन्तु पदस्मारितविशे-
षविषयम्, अतो नातिप्रसङ्ग इत्याह—गुणक्रिया इति । सत्यमियमेवाकाङ्क्षा तथापि नैष हेतु-
विशेषणं संभवतीत्याह—एवं तर्हि—इति । जातायां जातमात्रायामज्ञातायामेवेति । नानया
इति । न ह्यज्ञातमेव विशेषणं हेतोर्विपक्षाद् व्यावृत्तिं बोधयतीति मा भूदाकाङ्क्षा विशेषणमित्यत्राह-
आसत्ति-इति । अयमेति पुत्रो राज्ञ इति एकं वाक्यं, पुरुषोऽपसार्यतामित्यपरं, तत्र राज्ञः पुरुष
इत्यनयोर्योग्यतासत्ती स्तः तथापि नैकवाक्यत्वं क्रियान्तरसंबन्धेन निराकांक्षत्वादिति । तर्ह्याकां-
क्षापि ज्ञातैव विशेषणं भविष्यतीत्यत्राह द्वितीयस्तु इति । यथा हि सविशेषणेष्वनुमानान्तरेषु
प्रकाशः ।
गुणक्रियेति । पट इत्युक्ते किंगुणः ? किंक्रियः ? इति जिज्ञासा । तत्र यदा भवतीत्युच्यते,
तदा जिज्ञासाविषयस्य क्रियाविशेषस्य पदेन स्मारणात् सैव जिज्ञासा आकाङ्क्षा । रक्त इत्युक्तौ
किंगुण इत्यपि सेत्स्यर्थः । सत्तामात्रेणेति ॥ स्वरूपसदाकाङ्क्षायोग्यतादिसामग्र्याच्छब्द् एव
ज्ञानजनने सम्भृतसामग्रीको लिङ्गमेव विलम्बितमिति भावः । व्यभिचारादिति । राजपदा-
प्रकाशिका ।
र्थेति । यद्यपि योग्यतासत्त्व ईश्वरसंसर्गज्ञानपूर्वकतया साध्यसत्त्वान्न व्यभिचारः । तथापि
मकरन्दः ।
राजपदार्थेति । यद्यपि योग्यतासत्त्वे ईश्वरसंसर्गज्ञानसत्त्वान्न व्यभिचारः, तथाप्यजनितान्वयबोधे
टिप्पणी ।
लिङ्गमेव विलम्बितमिति भाव इति । स्वविशेषणज्ञानानपेक्षणादिति । प्रतिपदार्थान्विता-
५० न्या० कु०