नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 359, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ें२४८ नाट्यशास्त्रम्
वृषभचेष्टित—यदि सत्रह अक्षरों के पाद में आदि के पांच, ग्यारहवां,
तेरहवां, चौदहवां, तथा सत्रहवां अक्षर लघु हो तो उसे 'वृषभचेष्टित' वृत्त
कहते हैं ॥ ८२ ॥
यथा—जलधररवं¹ श्रुत्वा श्रुत्वा² मदोच्छ्रयदर्पितो
विलिखति महीं ³शृङ्गाक्षेपैर्वृषः प्रतिनर्च च ।
स्वयुवतिवृत्तो गोष्ठाद् गोष्ठं प्रयाति च निर्भयो
वृषभललितं चित्रं वृत्तं करोति च शाद्वले ॥ ८३ ॥
( यह ) वृषभ मेघों की गर्जना को सुनकर एवं अहंकार से पूर्ण होकर
मदमत्त हो गया है और अपने सींगों से पृथ्वी को खोदकर गर्जन के उत्तर में
डकारता है। अपनी सजातीय ( अनुगामिनी ) गौओं के साथ एक गोष्ठ से
दूसरे गोष्ठ में निर्भय होकर विचरता है तथा हरे घास पर विभिन्न अचरज
भरी क्रीडाओं को कर रहा है ॥ ८३ ॥
चत्वार्यादौ च दशमं गुरुं⁴ यत्र त्रयोदशम् ।
चतुर्दशं तथान्त्ये⁵ द्वे चैकादशमथापि च ॥ ८४ ॥
यदा सप्तदशे पादे शेषाणि च लघून्यथ ।
भवन्ति यस्मिन्⁶ सा ज्ञेया श्रीधरा नामतो यथा⁷ ॥ ८५ ॥
श्रीधरा—यदि सत्रह अक्षर के पाद में आदि के चार, दसवां, ग्यारहवां,
तेरहवां, चौदहवां तथा अन्तिमवर्ण गुरु हो तो 'श्रीधरा'² नामक वृत्त
होता है ॥ ८४-८५ ॥
१. वृषभचेष्टित को पिंगलाचार्य ने 'हरिणी' माना है।
२. 'श्रीधरा' का ही पिङ्गलादिसम्मत नाम 'मन्दाक्रान्ता' है ।
१. जलदनिनदं—ग० ।
२. गर्जन्मदोच्चयदर्पितो—ग० ।
३. दर्पाच्छृङ्गैर्मृगंः प्रतिनन्द्य च—क० ।
४. गुरूण्यथ—ख० ।
५. तथा पञ्च एकादश—ख० । ६. यत्र—क० ।
७. लक्षणमिदं—क—ग—पुस्तकस्थमेवम्—
मो श्रौ च स्युश्चरणरचितास्तो गरू च प्रविष्टा—( गश्च गोन्त्यप्रतिष्ठ—ग० )
श्छेदः श्लिष्टो (इचेष्टो—ग०) यदि च दशभिः स्यात्तथान्यै (द्यै—ग०) श्चतुर्भिः ।
अत्यष्टौ च प्रतिनियमिता वर्णतः स्पष्टरूपा
सा विज्ञेया द्विजमुनिगणैः श्रीधरा नामतस्तु ॥—( क०; ग० )