सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 358, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 358

लग रहा है। ओह ! हो आश्चर्य—प्रेम की यह कैसी महान् महिमा है कि
जिसने इस प्रशंसनीय प्रकार द्वारा अपना विशिष्ट स्थान बना रखा है ॥७९॥
आद्यात् पराणि पञ्चाथ द्वादशं सत्रयोदशम् ।
अन्त्यं सप्तदशे पादे शिखरिण्यां गुरूणि¹ च ॥ ८० ॥
शिखरिणी—यदि सत्रह अक्षरों के पाद में दूसरा, तीसरा, चौथा,
पांचवा, बारहवां, तेरहवां तथा अन्तिम वर्ण गुरू होता है तो 'शिखरिणी'
वृत्त होता है ॥ ८० ॥
⏑ – – – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ –
यथा—महानद्या भोगं² पुलिनमिव ते भाति जघनं
तथास्यं नेत्राभ्यां³ भ्रमरसहितं पङ्कजमिव ।
⁴तनुस्पर्शच्छाद्यं सुतनु सुकुमारो न परुषः
स्तनाभ्यां तुङ्गाभ्यां⁵ शिखरिणि-निभाभासि⁶ वनिते⁷ ॥८१॥
हे सुन्दरि, तुम्हारी जंघाएं महानदी के पुलिन के समान (दीर्घ, शुभ्र )
हैं तथा नेत्रों सहित तुम्हारा मुंह भ्रमर युक्त कमल जैसा है, तुम्हारे शरीर
का स्पर्श कोमल है, कठोर नहीं और हे प्रिये, तुम अपने उन्नत उरोजों से
एक पहाड़ी (शिखरिणी) जैसी शोभित हो रही हो ॥ ८१ ॥
यत्र पञ्च लघुन्यादौ त्रयोदशचतुर्दशे ।
षोडशैकादशे चैव तत् स्याद् वृषभचेष्टितम् ॥ ८२ ॥
१. लक्षणमिदं क-पु० त्वेवं पठ्यते—
चतुर्भिस्तस्यैव प्रवरललितस्य त्रिकगणै-
र्यदा लो गश्चान्ते भवति चरणेऽत्यष्टिगदिते ।
यदा षड्भिश्छेदो भवति यतिमार्गे विरचित—(यदि मार्गैविहित—क०)
स्तदा वृत्तेष्वेषा खलु शिखरिणी नाम गदिता ॥
२. भोगे—ख०, ग० । ३. नेत्राख्यं—ख० ।
४. गतिमंन्दा चेयं सुतनु तव चेष्टा सुललिता—क० ।
५. पीनाभ्यां—क० । ६. ममाभासि—क० ।
७. दयिते—ख०; ग० ।
८. लक्षणमिदं क—पुस्तकस्थमेवं लभ्यते—
यदि हि चरणे न्सौ म्रौ स्लो गः क्रमाद्विनिवेशिताः
यदि खलु यतिः षड्भिर्वणैस्तथा दशभिः पुनः ।
यदि च विहितं स्यादत्यष्टिप्रयोगसुखाश्रयं
वृषभललितं वृत्तं ज्ञेयं तथा हरिणीति वा ॥—क० ।