नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 349, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ें२३८ नाट्यशास्त्रम्
द्वितीयमन्त्यं दशमं चतुर्थं पञ्चमाष्टमे।
गुरूणि द्वादशे पादे वंशस्था जगती¹ तु सा ॥ ५० ॥
वंशस्थ—यदि द्वादशाक्षर पाद में दूसरा, चौथा, पांचवां, आठवां, दसवां
तथा अन्तिम वर्ण गुरु हो तो 'वंशस्थ' वृत्त होता है ॥ ५० ॥
⏑ – ⏑ – – ⏑ ⏑ – ⏑ – ⏑ –
यथा—न मे प्रिया² त्वं बहुमानवर्जिता
कृता³ प्रिये ते परुषातिभाषणैः।
तथा च पश्याम्यहमद्य विग्रहं⁴
⁶ध्रुवं हि वंशस्थगतिं⁵ करिष्यति ॥ ५१ ॥
तुम मुझे (अब) अतिशय प्रिय नहीं हो, तुम्हारे कठोर वचनों ने मुझे
अप्रसन्न कर दिया। इस प्रकार मैं देखता हूं कि तुम्हारी स्वाभाविक या
वंशानुकूल (वंशस्थ) वृत्ति निश्चय ही आज युद्ध को खड़ा कर देगी ॥ ५१ ॥
चतुर्थमन्त्यं दशमं सप्तमञ्च यदा गुरु।
भवेद्धि⁸ जगते पादे ⁷तदा स्याद्धरिणप्लुता ॥ ५२ ॥
हरिणप्लुता—यदि द्वादशाक्षर पाद में चतुर्थ, सप्तम, दशम तथा अन्तिम
अक्षर गुरु हो तो हरिणप्लुता वृत्त होता है ॥ ५२ ॥
⏑ ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ –
यथा—परुषवाक्यकशाभिहता⁹ त्वया
¹⁰भयविलोकनपार्श्वनिरीक्षणैः।
१. पिंगल० तथा वृत्तरत्ना० में भरतोक्त हरिणप्लुता को 'द्रुत-विलम्बित'
कहा गया है ।
१. गदिता तु सा—क० । जगतीलक्षणं क—पुस्तके त्वेवं पठ्यते—
यदि त्रिकौ ज्तौ भवतस्तु पादत-
स्तथैव च ज्नाववसानसंस्थितौ (संज्ञितो—ग०) ।
तदा हि वृत्तं जगतीप्रतिष्ठितं
वदन्ति वंशस्थमितीह नामतः ॥ इति ।
२. प्रियं यद्बहुमान—क० । ३. प्रियं प्रिया ते परुषाभिभाषिणी—क० ।
४. विक्रमं—ग० । ५. क्षणेन—क० ।
६. इदं करिष्यति—क० । ७. यस्यास्तु—क० ।
८. सा ज्ञेया हरिण—क० । ९. कथा—क० ।
१०. भयनिरीक्षणपार्श्वंविलोकनैः—क०; भयविलोकनपार्श्वनिरीक्षणा—ख० ।