नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 346, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ेंषोडशोऽध्यायः २३५
यथा—दुःशीलं¹ वा निर्गुणं वापरं वा
लोके धैर्यादप्रियं न ब्रवीषि²।
³तस्माच्छीलं साधुहेतोः सुवृत्तं
माधुर्यात् स्यात् सर्वथा शालिनी त्वम् ॥ ४१ ॥
तुम इतनी धैर्यशालिनी हो कि तुमने कभी किसी व्यक्ति को—जो चरित्र-
हीन गुणहीन या शत्रु भी क्यों न हो—कुशब्द नहीं कहा। हे साध्वी, इसी
कारण तुम्हारा सभ्य ( अर्थ ) व्यवहार चारों ओर व्याप्त है तथा तुम
मधुरता से सर्वथा शोभित गृहिणी रही हो ॥ ४१ ॥
⁴तृतीयश्चैव षष्ठश्च नवमं द्वादशं तथा।
⁵गुरूणि जागते पादे यत्र तत्तोटकं भवेत् ॥ ४२ ॥
तोटक—यदि बारह अक्षरों के पाद में तीसरा, छठा, नवां तथा
बारहवां अक्षर गुरु हो तो 'तोटक' वृत्त होता है ॥ ४२ ॥
यथा—किमिदं कपटाश्रयदुर्विषहं
⁶बहुशाठ्यमथोल्वणरूक्षकथम्⁷।
⁸स्वजनप्रियसज्जनभेदकरं
ननु तोटकवृत्तमिदं कुरुषे ॥ ४३ ॥
तुम यह धोखे बाजी से भरे असहनीय, अतिशय कपट, आग और
सूखेपन लिये हुए वचनों को—जो सदाचारी आत्मीय व्यक्ति में भेद उत्पन्न
१. शीलभ्रष्टे निर्गुणे पापके वा ( या प्रकोपा—ग० )—क०; दुःशीलं
स्यादल्पकं वा सुशील—ख०। २. ब्रवीति—ख०।
३. आर्यं शीलं साध्वि हे तेऽनुवृत्तं माधुर्यात्—ग०।
४. षष्ठं तृतीयं नवमं गुरूण्यन्त्यमथापि वा—ख०; ग०।
५. यत्र तु द्वादशे पादे तज्ज्ञेयं तोटकं बुधैः—ख०; ग०।
( क ) पुस्तकस्थञ्च तोटकलक्षणं यथा—
यदि सोऽत्र ( त्रिकसोऽत्र—ग० ) भवेत्तु समुद्रसमस्रिषु चापि तथा नियमेन यतिः ।
सततं जगतीविहितं हि ततो गदितं खलु तोटकवृत्तमिदम् ॥
६. बहुगण्डमिके—क०; ख०; बहुगर्जमिवोद्रण—ग०।
७. कृतम्, पथम्—क०।
८. सुजन ( स्वजन—ग० ) प्रियदुर्जनभेदकरं—ग०।