सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 334, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 334

पञ्चदशोऽध्यायः २२३
विधि—
विधिर्गण१कृतश्चैव तथा चार्थकृतोऽपि च ।
गण तथा अर्थ के अनुसार किया गया कार्य 'विधि' या नियम
कहलाता है ।
वृत्त के तीन प्रकार—
वृत्तमर्धसमश्चैव समं विषममेव च ॥ ९५ ॥
वर्णिक छन्द के तीन प्रकार हैं—सम, अर्धसम तथा विषम-वृत्त ॥ ९५ ॥
छन्दसो यस्य ३पादे स्याद्धीनं वाधिकमेव वा ।
अक्षरं तन्निवृत् प्रोक्तं भुरुक् चेति द्विजातिभिः५ ॥ ९६ ॥
अक्षराभ्यां यदा६ द्वाभ्यामधिकं हीनमेव वा ।
तच्छन्दो ७नामतो ज्ञेयं स्वराडथ विराडपि ॥ ९७ ॥
जिस छन्द के पाद में अक्षर की कमी या वृद्धि हो जाय उसे (क्रमशः)
'निवृत्' व 'भुरुक्' कहते हैं । इसी प्रकार छन्द के पाद में दो अक्षरों की
कमी या वृद्धि हो जाने पर उसे स्वराट् या विराट् कहते हैं ॥ ९६–९७ ॥
सर्वेषामेव वृत्तानां तज्ज्ञैर्ज्ञेया गणास्त्रिकाः ।
दिव्यौ दिव्येतरैश्चैव दिव्यमानुष एव च ॥ ९८ ॥
सभी वर्णवृत्तों की तीन श्रेणियाँ होती हैं । दिव्य, दिव्येतर, ( मानुष )
तथा दिव्यमानुष ॥ ९८ ॥
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ।
त्रिष्टुप् च जगती चैव दिव्यो१० ऽयं प्रथमो गणः ॥ ९९ ॥
१. कालकृतश्चापि तथा चैवार्थतो भवेत्—क० । विधिः कालकृतश्चैव तथै-
वार्थकृतो—ग० ।
२. विषमं सममेव वा—क० ।
३. पादः—क० ।
४. वृत्तं निवृदिति प्रोक्तं—क० ।
५. द्विजोत्तमाः—क० ।
६. सदा—क० ।
७. नाम तत्—क० ।
८. गणास्त्रयः—ख० ।
९. दिव्यतरश्चैव—ख० ।
१०. दिव्यस्तु—क० ।