सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 333, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 333

२२२ नाट्यशास्त्रम्
छन्दों के अधिदेवता—
अग्न्यादि दैवतं प्रोक्तम्—
अग्नि आदि इन छन्दों (तथा गणों) के अधिकारी देव होते हैं।
स्थान—
स्थानं द्विविधमुच्यते ।
शरीराश्रयसम्भूतं दिगोश्रयमथापि वाँ ॥ ९२ ॥
शरीर तथा दिशाओं के आश्रित रहने से 'स्थान' दो प्रकार का
होता है ॥ ९२ ॥
ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव त्रिविधं चाक्षरं स्मृतम् ।
श्वेतादयस्तथा वर्णाः विज्ञेयाः छन्दसामिह ॥ ९३ ॥
अक्षर—ह्रस्व, दीर्घ तथा प्लुत (नामक) तीन प्रकार के अक्षर होते हैं।
वर्ण—छन्दों के श्वेत आदि वर्ण होते हैं ॥ ९३ ॥
स्वर—
तारश्चैव हि मन्द्रश्च मध्यैमश्च त्रिधा स्वरैः ।
ध्रुवाविधाने चैर्वास्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ९४ ॥
तार, मन्द तथा मध्यनामक तीन भेद स्वरों के (गेय-पदों के उपयोगार्थ)
जानो। स्वरों का विशेष वर्णन ध्रुवा-विधान (ना० शा० अ० ३२) में किया
जायगा ॥ ९४ ॥
१. देवा ह्यग्न्यादयः प्रोक्ताः—क० ।
२. ऋक्सामाश्रयमेव च—क०; दिशाश्रय—ख०; जिह्वाश्रय—ग० ।
३. अस्मात्परं क० पुस्तके ।
शारीरं मन्त्रसम्भूतं छन्दो गायत्रसंज्ञितम् ।
क्रुष्टे मध्यन्दिनं प्रोक्तं त्रैष्टुभं परिकीर्त्यते ।
तृतीयसवनञ्चापि शीर्षव्यं जागतं हि तत् ॥
इति सार्धः श्लोको लभ्यते ।
४. प्लुतं दीर्घञ्च ह्रस्वञ्च—क० ।
५. ह्यक्षरं—क० ।
६. मध्यश्च त्रिविधः स्वरः—क० ।
७. स्मृतः—क० ।
८. चैतेषां—क० ।