सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 329, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 329

२१८ नाट्यशास्त्रम्
शतानि चत्वारि तथा द्वात्रिंशत् प्रविभागतः ॥ ७३ ॥
वृत्तान्यभिकृतौ चैव छन्दोज्ञैः कथितानि वै ।
षट्कोट्यस्तु सहस्राणां शतानि ह्येकसप्ततिः ॥ ७४ ॥
अष्टौ चैव सहस्राणि शतान्यष्टौ तथैव च ।
चतुष्षष्टिस्तु वृत्तानि ह्युत्कृतावपि सङ्ख्यया ॥ ७५ ॥
उक्ताद्युत्कृतिजातानि वृत्तसंख्याविचक्षणैः ।
एतेन च विकल्पेन वृत्तान्येतानि निर्दिशेत् ॥ ७६ ॥
सर्वेषां छन्दसामेवं वृत्तानि कथितानि वै ।
तिस्रः कोट्यो दश तथा सहस्राणां शतानि च ॥ ७७ ॥
चत्वारिंशत्तथा द्वे च सहस्राणि दशैव तु ।
सप्तभिः सहितान्येव सप्तचैव शतानि च ॥ ७८ ॥
( इन भेदों में ) गायत्री छन्द के वृत्तों का प्रमाण ( चौसठ ) ६४,
उष्णिक् छन्द के वृत्तों का प्रमाण ( एक सौ अट्ठाईस ) १२८, अनुष्टुप् वृत्त
की संख्या ( दो सौ छप्पन ) २५६, बृहती की ५१२, पंक्ति की १०२४,
त्रिष्टुप की २०४८, जगती की ४०९६, अतिजगती छन्द की ८१९२, शक्वरी
की १६३८४, अतिशक्वरी की ३२७६८, अष्टि की ६५५३६, अत्यष्टि की
१३१०७२, धृति की २६२१४४, अतिधृति की ५२४२८८, कृति की
१०४८५७६, प्रकृति की २०९७१५२, आकृति की ४१९४३०४, विकृति की
८३८८६०८, संकृति की १६७७७२१६, अतिकृति की ( अभिकृति की )
३३५५४४३२ तथा उत्कृति की प्रमाण संख्या ६७१०८८६४ हो जाती है ।
इस प्रकार क्रम से उत्कृति आदि छन्दों की ( प्रस्तारगत ) संख्या बतलायी
१. षट्कोट्यस्तु तथोत्कृत्यां लक्षाणामेकसप्ततिः । चतुःषष्टि शतान्यष्टौ सहस्रा-
ण्यष्ट एव तु ।—क०; ख० ।
२ सर्वेषां छन्दसां पिण्डं कोट्योऽत्र त्रयोदश । शतानि सप्त सप्तैव सहस्राणि
दशैव च । तथा शतसहस्राणां द्विचत्वारिंशदत्र हि । षड्विंशतिश्च वृत्तानामित्यर्थं
चानन्तमुच्यते ( चान्यत् समुच्यते—ख०, ग० )—क० ।
३. वृत्तांशं कथितं मया—ख०; ग० ।
४. कोट्यस्त्रयोदश तथा चत्वारिंशद्वयं तथा । ज्ञेयं शतसहस्राणां ततो दश
च सप्त च । सहस्राणि ततः सप्तशतानि प्रविभागशः । षड्विंशति च वृत्तानि
वृत्तसंख्याविचक्षणैः ।—क० ।