सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 326, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 326

पञ्चदशोऽध्यायः २१५
छन्दसाम्तु तथो¹ होते भेदाः प्रस्तारयोगतः ।
असंख्येय²प्रमाणानि वृत्तान्याहुरतो बुधाः ॥ ५० ॥
गायत्रीप्रभृतित्वेषां प्रमाणं सम्प्रवक्ष्यते³ ।
प्रयोगजानि सर्वाणि प्रायँशो⁴ न भवन्ति हि ॥ ५१ ॥
इससे अधिक अक्षरों के पाद वाले छन्द 'मालावृत्त' कहलाते हैं । छन्दों
के प्रस्तार के (योग) द्वारा अनेक भेद बनते हैं—जिन्हें बुधजन जाने ।
परन्तु इनकी संख्या गणना से परे है । गायत्री तथा अन्य कुछ छन्दों की
प्रस्तारगत संख्या या प्रमाण को ही यहाँ हम बतला रहे हैं । क्योंकि छन्दों
के ये सभी भेद उपयोग में नहीं आते ॥ ४९-५१ ॥
वृत्ता॑⁵नि च चतुःषष्टि गायत्र्यां कीर्तितानि तु ।
शतं विंशतिरष्टौ च वृत्तान्युष्णिग् ह्यथोच्यते⁶ ॥ ५२ ॥
षट्पञ्चाशच्छते⁷ द्वे च वृत्तानामप्यनुष्टुभि⁸ ।
शतानि पञ्च वृत्तानां बृहत्यां⁹ द्वादशैव तु ॥ ५३ ॥
पङ्क्त्यां¹⁰ सहस्रं वृत्तानां चतुर्विंशतिरेव तु ।
त्रैष्टुभे¹¹ द्वे सहस्रे च चत्वारिंशत्तथाष्ट च ॥ ५४ ॥
१. भास्कराचार्य ने लीलावती में छन्दों के प्रस्तारजन्य भेदों को बनाने की
गणितप्रक्रिया बतलाई है । (दे० ली० व० ख० ८४)
१. भवेदेषां भेदोऽनेकविधः पृथक्—ख०; ग० ।
२. असंख्यपरि—ख०; ग० ।
३. संविधीयते—ख०; ग० ।
४. प्रायस्तानी—क०; ग० ।
५. वृत्तानां हि चतुष्षष्टिगायत्री परिकीर्तिता—ख०; ग० ।
६. न्युष्णिगथोच्यते—ख० ।
७. छतं—ख०; ग० ।
८. प्यनुष्टुभः—ख०; ग० ।
९. बृहत्या—क० ।
१०. पङ्क्तेः—क०; ग० ।
११. त्रिष्टुभो द्वि—क० ।