नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

२०४ नाट्यशास्त्रम्
तथा य र ल व ‘घोष’ तथा क ख, च छ, ट ठ, त थ, और प फ ‘अघोष’
वर्ण कहलाते हैं ॥ ११ ॥
क ख ग घ ङाः कण्ठस्थास्तालुस्थानास्तु१ च छ ज झ ञाः ।
ट ठ ड ढ णा मूर्द्धन्याः त थ द ध नाश्चैव दन्तस्थाः ॥ १२ ॥
क, ख, ग, घ, ङ को कण्ठ्य, च, छ, ज, झ को तालव्य, ट, ठ, ड, ढ,
ण को मूर्धन्य तथा त, थ, द, ध, न को दन्त्य व्यञ्जन समझना चाहिये ।
अर्थात् इनका उच्चारण स्थान यही है ॥ १२ ॥
पफबभमास्त्वोष्ठ्याः स्युर्दन्त्या ललसा अहौ२ च कण्ठस्थौ ।
तालव्या इचुयेशाः३ स्युः ऋटुरषा४ मूर्ध्नि५ स्थिता ज्ञेयाः ॥ १३ ॥
लूलूदन्त्यौ ओऔकण्ठोष्ठ्यौ६ ए ऐकारौ च कण्ठतालव्यौ ।
प, फ, ब, भ, म को ओष्ठ्य, ऌ, ल तथा स को दन्त्य, अ, ह को
कण्ठ्य, इ, चु (चवर्ग) तथा य, श को तालव्य तथा ऋ, र और ष को
मूर्धन्य, ऌ ॡ को दन्त्य, ओ, औ को कण्ठ्योष्ठ्य तथा ए, ऐ को तालव्य
जानो ॥ १३-१४ ॥
कण्ठ्यौ७ विसर्जनीयो जिह्वामूलोद्भवौ८ क ख योः ॥ १४ ॥
पफयोरोष्ठस्थानो भवेदुकारस्तथा स्वरो विवृतः ।
स्पृष्टाः काद्या मान्ताः श ष स हकारास्तथा विवृताः ॥ १५ ॥
अन्तःस्था संवृतं१०जा ङ ञ ण नमा नासिकोद्भवा ज्ञेयाः ।
ऊष्माणश्च श ष स हा य व र ल वर्णास्तथैव चान्तस्थाः ॥ १६ ॥
जिह्वामूलीयः कः प उपध्मानीयसंज्ञया ज्ञेयः११ ।
कचटतपाः स्वरिताः स्युः खछठथफाः स्युस्तथा कण्ठ्याः१२ ॥ १७॥
कण्ठोरे१३स्थान् विद्याद् गजँडँदबान् पाठ्यसम्प्रयोगे तु ।
वेद्यो विसर्जनीयो जिह्वास्थोनै१५स्थितो वर्णः ॥ १८ ॥
१. तालुस्थाना मतास्तु—ख०; ग० । २. गहौ—क० ।
३. इयशाः—ख०; ग० । ४. ऋ र पा—ख० ।
५. मूर्धंस्थिताः—ख०; ग० । ६. ओ औ कण्ठोष्ठस्थानौ—ख०; ग० ।
७. कण्ठ्यौ विसर्जनीयौ जिह्वामूल्योद्भवौ कखयोः—क० ।
८. जिह्वामूलोद्भवः कपयोः—ख०; ग० ।
९. स्थानं भवेदकारः स्वराविद्धः—क०; ग० ।
१०. संवृताः—ख०; ग० । ११. ज्ञेयौ—क० ।
१२. तथाक्रम्याः—क० । १३. कण्ठोरस्थान्—क० ।
१४. घझढधभान्—क० । १५. जिह्वामूलस्थितो—क० ।