नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 283, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ें१७२ नाट्यशास्त्रम्
प्रियाप्रसादन में उपवेशन—
विष्कम्भितम्पुनश्चैव जानु भूमौ निपातयेत् ।
प्रियाप्रसादने कार्यं होमादिकरणेषु च ।
महीगताभ्यां जानुभ्यामधोमुखमवस्थितम् ॥ २०३ ॥
मान ले कर बैठी हुई प्रियतमा को रिझाने तथा होम आदि धार्मिक
विधि सम्पन्न करने की दशा में (सामान्य अवस्था में) पुरुष अपने फैले हुए
घुटनों को पृथ्वी पर रखे और नीचा मुंह किये हुए बैठे ॥ २०३ ॥
देव वंदना आदि दशा में उपवेशन—
देवाभिवन्दने कार्यं रुषितानां प्रसादने ।
शोके चाक्रन्दने तीव्रे मृतानाञ्चैव दर्शने ॥ २०४ ॥
त्रासने च कुसत्त्वानां नीचानाञ्चैव याचने ।
होमंमज्ञक्रियायाञ्च प्रेष्याणाञ्चैव कारयेत् ॥ २०५ ॥
मुनीनां नियमेष्वेवं भवेदासनजो विधिः ।
देवगण की वन्दना, क्रुद्ध स्वामी को प्रसन्न करने, तीव्र शोक में क्रन्दन
करने, मृत पुरुष को देखने, (छोटे मनुष्यों को) सताने वाले पशुओं को
डराने, नीच पुरुष या सेवकों से याचना करने तथा होम या यज्ञ क्रिया
में दर्शनार्थ उपस्थित होने की दशा में भी पूर्ववत् नीचा मुंह और दोनों
१. एतस्य स्थाने क० (म०) पुस्तके तु—
एकं जानु यदास्यैव महीपृष्ठे निधीयते ।
मुक्तजानुकमेतद्धि विज्ञेयं ह्यासनं बुधैः ॥
एतत्कृतव्यलीकानां प्रियाणां सम्प्रसादने ।
मार्जने कुट्टिमानाञ्च तथा भूम्यनुलेपने ॥ इति वर्तते ।
२. एतस्य स्थाने क० (म०) पुस्तके च—महीगताभ्यां जानुभ्यां स्थानं
जानुगतं भवेत्—इति पाठः ।
३. देवाभिगमने चैव—क०, ख० । ४. रुष्टानाञ्च—क (म)।
५. तीव्रं मृतानां—ख०; तीव्रम्मृतानां—ग० । ६. सन्त्रासने—क० ।
७ एतस्य स्थाने क (म) पुस्तके तु ।
भूमौ यदूर्ध्वंपतनं तद्विमुक्तमिति स्मृतम् ।
प्रहारे तत्प्रयोक्तव्यमावेगे क्रन्दिते तथा ॥ इति ।
८. नियमेष्वेष—ख०; ग० ।