नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 282, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ेंत्रयोदशोऽध्यायः १७१
यदि पुरुष मूर्च्छा, मद, श्रम, ग्लानि तथा विषाद की दशा में हो तो
दोनों भुजाओं को फैलाकर ढीली छोड़ दे और किसी वस्तु के सहारे
टिककर बैठे ॥ २०० ॥
लज्जा-रोग-निद्रा आदि में उपवेशन—
सर्वपिण्डीकृताङ्गस्तु संयुक्तैः पादजानुभिः ।
व्याधिब्रीडितनिद्रासु ध्याने चोपविशेन्नरः² ॥ २०२ ॥
यदि कोई ( पुरुष ) पात्र व्याधि, लज्जा, निद्रा तथा ध्यान में हो तो
उसे पैर और घुटनों के बीच अपने शरीर को सिकुड़ा कर रखना
चाहिए ॥ २०१ ॥
धार्मिक-विधि सम्पादन में उपवेशन—
तथो³त्कटिकं स्थानं स्फिक्पाष्णीनां समागमः ।
पित्र्ये⁴ निवापे जप्ये च सन्ध्यास्वाचमनेऽपि च ॥ २०२ ॥
पितरों का तर्पण करने, मन्त्र जपने, सन्ध्या करने तथा आचमन करने
में कूबड़ तनी हुई ( उत्कटिकं ) तथा दोनों पैरों के गट्टों ( स्फिक् ) और
पंजों को मिलाकर बैठना चाहिए ॥ २०२ ॥
स्रस्तौ हस्तौ विमुक्तौ च शरीरमलसं तथा ।
खेदालसं तथा चक्षुर्यत्र स्रस्तालसं तु तत् ॥
श्रमग्लानौ मदे चैव मूर्च्छायां व्याधितेषु च ।
मोहे प्राणभये चैव विषादे चैव तद्भवेत् ॥ इति वर्तते ।
१. सम्पाते—ख० । २. एतस्य स्थाने क ( म० ) पुस्तके तु—
विष्कम्भादञ्चितौ पादौ ऊरू विष्कम्भितौ भुजौ ।
निमीलितं तथा चक्षुः स्थाने विष्कम्भनामनि ॥
स्ववक्षोगतया दृष्ट्या योगध्याने विधीयते ।
स्वभावसंस्थया चैव नटानामुपवेशने ॥
३. तथा चोत्कटकं स्थानं—ख०; तथा चोत्कटिकास्थानस्फिक्पार्ष्णीनां
समागमः—ग० । एतस्य स्थाने क ( म० ) पुस्तके च—
समौ पादौ समाधाय समं यदुपविश्यते ।
अस्पृष्टभूतलञ्चैव ज्ञेयमुत्कटिकासनम् ॥
पित्र्ये समाधिजप्ये च होमादिकरणेषु च ।
एतत्स्थानं विधातव्यं तथाचमनकर्मणि ॥ इति वर्तते ।
४. पित्र्ये निवापसलिले—ख० ।