नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 273, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ें१६२ नाट्यशास्त्रम्
गति के समय स्त्रियों की शारीरिक स्थिति—
स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि गतिष्वाभाषणेषु च ।
आयतञ्चावहित्यञ्च अश्वक्रान्तमथापि च ॥ १६० ॥
स्त्रियों के भाषण तथा गति के समय होने वाले तीन स्थान होते
हैं—(१) आयत, (२) अवहित्थ तथा (३) अश्वक्रान्त ॥ १६० ॥
दक्षिणस्तु समः पादस्त्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः ।
वामः³ समुन्नतकटिश्चायते स्थानके भवेत्⁴ ॥ १६१ ॥
आयत—दाहिना पैर ‘सम’, बायाँ पैर तिरछा होकर एक ताल के
अन्तर से एक बाजू उठा हुआ तथा बायीं ओर कमर उठी हुई होने पर
‘आयत’ स्थान होता है ॥ १६१ ॥
आवाहने विसर्गे च तथा निर्वर्णनेषु⁵ च ।
चिन्तायाञ्चावहित्थे च स्थानमेतत्प्रयोजयेत् ॥ १६२ ॥
रङ्गावतरणारम्भः⁶ पुष्पाञ्जलिविसर्जनम् ।
मन्मथेष्योर्द्धवं⁷ कोपं तर्जन्यङ्गुलिमोटनम् ॥ १६३ ॥
निषेधगर्वगाम्भीर्यमौनं⁹ मानावलम्बनम् ।
स्थानेऽस्मिन् संविधातव्यं¹⁰ दिगन्तरनिरूपणम् ॥ १६४ ॥
इस स्थान की योजना निमन्त्रण देने, पुकारने, आवाहन, विदाई या
त्याग (विसर्ग) करने, ध्यानपूर्वक देखने (निर्वर्णने), चिन्ता करने तथा
२. ष्वाभरणेषु च—ग० ।
१. तथाश्वक्रान्तमेव च—क०; अश्वक्रान्तमथापि वा—ग० ।
३. वामो नतः कटीपार्श्वमायते स्थानके भवेत्—क० ।
४. अतः परं क० पुस्तके आयतस्थान लक्षणं मित्थं दृश्यते—
वामः स्वभावतो यत्र पादो विरचितः समः ।
तालमात्रान्तरे न्यस्तस्त्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः ॥
प्रसन्नमाननमुरः समं यत्र समुन्नतम् ।
लतानितम्बगौ हस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम् ॥
५. निर्वहणेषु च—क० । ६. वतरगारम्भं—क० ।
७. र्ष्याद्भवः कोपः—क० । ८. तर्जनाङ्गुलि—ख० ।
९. मौनमायावलम्ब—क०; मौनमानाव—ख ।
१०. सन्निधानीयं—क० ।