नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 269, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ें१५८ नाट्यशास्त्रम्
काव्यं¹हास्यन्तु विज्ञेयमसम्वद्धै²प्रभाषणैः ॥ १४० ॥
अनर्थकै³र्विकारैश्च तथा चाश्लीलभाषणैः ।
असम्बद्ध प्रलाप, अश्लील भाषा तथा निरर्थक शब्दों के अप्राकृतिक प्रकार
से ( विकारैः ) उच्चारण किये जाने पर 'काव्यहास्य' ( या शब्दज-हास्य )
होता है ॥ १४०-१४१ ॥
चीरचर्ममषीभस्मगैरिकाद्यै⁴स्तु मण्डितः ॥ १४१ ॥
यै⁵स्तादृशो भवेद्विप्रा हास्यो नेपथ्यजस्तु सः ।
यदि चिथड़े, चमड़े से मढ़ा तथा स्याही, राख या गेरू से रँगा हुआ
पात्र हो तो 'नेपथ्यज हास्य' कहलाता है ॥ १४१-१४२ ॥
तस्मां⁶त्तु प्रकृतिं ज्ञात्वा भावं कार्यञ्च तत्त्वतः ॥ १४२ ॥
गतिप्रचारं विभजेन्नानावस्थान्तरात्मकम् ।
अतएव प्रसंगानुसार पात्र की प्रकृति का विचार करते हुए तथा भाव
और कार्यों को समझते हुए अनेक अवस्थाओं से युक्त इन ( भावों वाली )
एक या अनेक विदूषक की गतियों को आवश्यकतानुसार प्रदर्शित करना
चाहिए ।
विदूषक की गति उसकी विभिन्न अवस्थाओं के अनुसार प्रकट करनी
चाहिए या विभाजित करते हुए रखनी चाहिए ॥ १४२-१४३ ॥
स्वभावजायां विन्यस्य कुटिलं वामके करे ॥ १४३ ॥
तथा⁷ दक्षिणहस्ते च कुर्याच्चतुरकम्⁸पुनः ।
पार्श्वमेकं शिरश्चैव⁹ हस्तोऽर्थं¹⁰ चरणस्तथा ॥ १४४ ॥
पर्यायशः¹¹ ¹²सन्नमयेल्लयतालवशानुगः ।
१. वाक्यहास्यं—ग० । २. मसम्बद्धप्रभाषणात्—ग० ।
३. अनर्थवाक्यैर्विविधैस्तथा—क० ।
४. गैरिकादिविभूषणैः—क०; गैरिकाद्यैस्तु मण्डितः—ग० ।
५. यत्तादृशो भवेद्विप्राः हास्यं नेपथ्यजं तु तत्—क० ।
६. तस्य तु प्रकृतिं ज्ञात्वा तथा भावं विचक्षणः—क० ।
७. दक्षिणञ्चैव हस्तञ्च कुर्याच्चितुरकं तथा—क० ।
८. चतुरकं ततः—ग० ।
९. शिरश्चापि—क० ।
१०. हस्तं चरणमेव च—क; करः सचरणस्तथा—ग० ।
११. पर्यायतः—क० । १२. सन्नमेत—क० ।