नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

१४४ नाट्यशास्त्रम्
को उठी हुई रखकर नाभि पर रहे तथा दाहिना हाथ 'अराल' मुद्रा में
एक बाजू (पार्श्व) पर रखा जाए। ये अपने शरीर को स्थित, स्तब्ध या
हिलाते हुए न रखें (किन्तु वर्णित गति में ही शरीर को रखें) ॥७६-७८॥
यति, श्रमण (आदि की) गति—
यतीनां श्रमणानाञ्च ये चान्ये तपसि स्थिताः ।
तेषां कार्या गतिर्यै² तु नैष्ठिकं व्रतमास्थिताः ॥ ७९ ॥
अलोलंचक्षुश्च भवेद्युगमात्रनिरीक्षणः⁴ ।
उपस्थितस्मृतिश्चैव गात्रं सर्वं विधाय⁵ च ॥ ८० ॥
अचञ्चलमनाश्चैव यथावल्लिङ्गमाश्रितः ।
विनीतवेषश्च भवेत्काषायवसनस्तथा ॥ ८१ ॥
प्रथमं समपादेन स्थित्वा स्थानेन⁸ वै बुधः ।
हस्तञ्च चतुरङ्कृत्वो तथा चैकम्प्रसारयेत् ॥ ८२ ॥
प्रसन्नं¹¹ वदनं कृत्वा प्रयोगस्य वशानुगम् ।
अनिष्पणेन¹² गात्रेण गतिं गच्छेद्व्यतिक्रमात्¹³ ॥ ८३ ॥
उत्तमानां भवेदेषा लिङ्गिनां ये महाव्रताः ।
एभिरेव विपर्यस्तैर्गुणैरन्येषु योजयेत् ॥ ८४ ॥
तथा¹⁵ व्रतानुगावस्था अन्येषां लिङ्गिनामपि ।
विभ्रान्ता चाप्युदात्ता वा ¹⁶विभ्रान्ता निभृतापि वा ॥ ८५ ॥
शकटास्यस्थितैः पादैरतिक्रान्तैस्तथैव च ।
कार्या पाशुपतानाञ्च ¹⁷गतिरुद्धतगामिनी ॥ ८६ ॥
१. यतिनश्चाश्रमस्था ये—क०, यतीनाञ्चैव सर्वेषां—ख० ।
२. ऋषयस्तपसाञ्चैव—क० । ३. आलोलचक्षुः स्याच्चैव—क० ।
४. निरीक्षणे—क० । ५. नियम्य च—क० ।
६. तथा लिङ्गं समाश्रितः—ग० । ७. कृत्वा—ग० ।
८. स्थानेन नाट्यवित्—क० । ९. चतुरकं कृत्वा—क० ।
१०. प्रयोजनम्—ग० । ११. प्रसन्नवदनं—क० ग० ।
१२. सुनिष्पणेन—क० ।
१३. गच्छेदतिक्रमात्—क०, दतिक्रमान्—ग० । १४. लिङ्गिषु—क० ।
१५. व्रतानुगा च स्यादन्येषां लिङ्गिनां गतिः—ख०, ग० ।
१६. विभ्रान्ता विहृता तथा—क०; विभ्रान्तनिभृतापि वा—ख० ग० ।
१७. रुद्भ्रान्तगामिनी—क०; ग० ।