सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 243, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 243

१३२ नाट्यशास्त्रम्
अथ मध्यमनीचैस्तु गच्छेद्यः परिवारितः ।
चतुष्कलमथोर्द्ध्वञ्च¹ तथा चैककलं पुनः ॥ २२ ॥
किन्तु जब कोई (अभिनेता) मध्य तथा नीच प्रकृति के पात्रों के
साथ चले तो (इस वर्ग की गति के समय) लय को चार, दो तथा एक
कला वाली (स्थिति या योग्यतानुसार) रखी जाय ॥ २२ ॥
देव²-दानव-यक्षाणां नृपपन्नगरक्षसाम् ।
चतुस्तालप्रमाणेन कर्त्तव्याथ गतिर्बुधैः ॥ २३ ॥
देव, दानव, नाग, राक्षस, यक्ष तथा राजा (जैसे उत्तम पात्रों) की
गति चारताल के प्रमाणवाले डग भरते हुए रहना चाहिए ॥ २३ ॥
दिवौकसान्तु सर्वेषां³ मध्यमा गतिरिष्यते ।
तत्रापि चो⁴द्धृता ये तु तेषां देवैः समा गतिः ॥ २४ ॥
स्वर्ग के (सभी प्रकृति के) देवताओं की मध्यमा गति होती है। पर
उनमें भी जो उद्धत प्रकृति के पात्र हों उनकी गति देवताओं के समान
प्रमाणवाली रखी जाए ॥ २४ ॥
पात्रानुसारी गति—
ऋषयः ऊचुः—
यदा मनुष्या राजानस्तेषां दैव⁶गतिः कथम् ।
अत्रोच्यते⁵ कथं नैषा गतिं⁷ राज्ञां भविष्यति ॥ २५ ॥
अथ⁸ दिव्या प्रकृतयो दिव्यमा⁹नुष्य एव च ।
मानुष्यं¹⁰ इति विज्ञेया नाट्यवृत्तिक्रियां¹¹ प्रति ॥ २६ ॥
देवानां¹² प्रकृतिर्दिव्या राज्ञां¹³ वै दिव्यमानुषी ।
यात्वन्या लोकविदिता मानुषी सा प्रकीर्तिता ॥ २७ ॥
१. अथोर्द्ध्वञ्च—ख०, ग० । २. दैत्य—ख० ।
३. शेषाणां—क० । ४. चोर्द्ध्वगा—ख०, ग० ।
५. अत्राह—ग० । ६. तथा दैवगतिः—क० । ७. गते—क० ।
८. इह प्रकृतयो दिव्या—ख० ग० ।
९. तथा च दिव्यमानुषी—ख०, ग० । १०. मानुषी चेति—ख०, ग० ।
११. नाट्यस्य प्रक्रियां—क०, नाट्यनृत्तक्रियां—ख० ।
१२. देवा हि—ख० । १३. राजानो—ख० ।