सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 226, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 226

द्वादशोऽध्यायः
मण्डलप्रचार
एताश्चार्यो मया प्रोक्ता यथावच्छस्त्रमोक्षणे ।
चारीसंयोगजानीह मण्डलानि निबोधत ॥ १ ॥
हे मुनियों, मैंने पूर्व अध्याय में शस्त्रों के प्रयोग के साथ चारी विधान
बतलाया । अब मैं (इन) चारियों के समूह (मेल) से बनने वाले मण्डलों
को बतलाता हूँ । ( आप इन्हें समझिए ) ॥ १ ॥
अतिक्रान्तं विचित्रञ्च तथा ललितसञ्चरम् ।
सूचीविद्धं दण्डपादं विहृतालातके तथा ॥ २ ॥
वामविद्धं सललितं कान्तञ्चाकाशगानिह ।
आकाशिक मण्डल दस हैं । यथा:—(१) अतिक्रान्त, (२) विचित्र,
(३) ललितसंचर, (४) सूचीविद्ध, (५) दण्डपाद, (६) विहृत,
(७) अलातक, (८) वामविद्ध, (९) ललित तथा (१०) कान्त ॥ २-३ ॥
भ्रमरास्कन्दिते स्यातामावर्त्तञ्च तँतः परम् ।
समोत्सारितमप्याहुरेलैकाक्रीडितं तथा ॥ ४ ॥
अड्डितं शकटास्यञ्च तथाध्यर्धकमेव च ।
पिष्टकुट्टञ्च विज्ञेयं तथा चाषगतं पुनः ॥ ५ ॥
⁷एतान्यपि दशोक्तानि भूमिगानिह नामतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् ॥ ६ ॥
भौमिक मण्डल भी दस हैं । यथा :—( १ ) भ्रमर, ( २ ) आस्कन्दित,
( ३ ) आवर्त, ( ४ ) समोत्सारित, ( ५ ) एलकाक्रीडित, ( ६ ) अड्डिता,
शकटास्या, ( ८ ) अध्यर्धक, ( ९ ) पिष्टकुट्ट तथा ( १० ) चाषगत ।
( क्रमशः ) अब मैं इनके लक्षण बतलाता हूँ ॥ ४-६ ॥
१. दण्डपादविहृता—ख०-ग० । २. वामबन्धं—ख०-ग० !
३. काशगामि च—ख०ग० । ४. तथा परम्—ग० ।
५. समाक्रन्दित—ख०-ग० । ६. रेडका—ख०-ग० ।
७. भूमिकामण्डला होते लक्षणञ्च निबोधत—ग० ।