सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 220, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 220

एकादशोऽध्यायः १०९
शस्त्रों के प्रयोग में चार न्याय का प्रयोग करना चाहिये । ये न्याय
हैं :—(१) भारत, (२) सात्वत, (३) वार्षगण्य तथा (४) कैशिक ॥७२-७३॥
भारते तु कटि१च्छेदं पादच्छेदं २तु सात्वते ॥ ७३ ॥
वक्षसो वार्षगण्ये तु शिरश्छेद्यन्तु कैशिके ।
भारतन्याय में शस्त्रों को कटिप्रदेश से, सात्वत में पैरों के बराबर से,
वार्षगण्य में वक्षस्थल से तथा कैशिक में मस्तक पर से चलाना चाहिए ॥
एभिः प्रयोक्तृभिर्न्यायैर्नानाचारीसमुत्थितैः ॥ ७४ ॥
प्र३विचाराः प्रयोक्तव्या नानाशस्त्र-विमोक्षणे ।
इस प्रकार विभिन्न चारी द्वारा निर्मित इन न्यायों से अनेक शस्त्रों को
चलाने के अवसर पर अभिनेताओं द्वारा रंगमंच पर विशिष्ट गतियों में
चलना चाहिए।
न्या४याश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः ॥ ७५ ॥
यस्माद्युद्धानि वर्तन्ते५ तस्मान्न्यायाः प्र६वर्तिताः ।
ये न्याय इसलिये कहलाते हैं क्योंकि ये रंगमंच पर युद्ध को उन
अंगहारों सहित नियमित करते हैं—जो इन्हीं (न्याय) से उत्पन्न होते हैं ॥
भारत :—
वामहस्ते७ विनिक्षिप्य खेटकं दक्षिणेन च ॥ ७६ ॥
शस्त्रमादाय हस्तेन प्रविचारमथाचरेत् ।
प्रसार्य च करौ सम्यक् पुनरा८क्षिप्य चैव हि ॥ ७७ ॥
खेटकं भ्रामयेत् पश्चात् पार्श्वात् पार्श्वमथापि च ।
शिरः परिगमश्चापि कार्यः शस्त्रेण योक्तृभिः ॥ ७८ ॥
कपोलांस्यान्तरे वापि शस्त्रस्योद् १०घट्टनं तथा ।
पुनश्च खड्गहस्तेन ललितो ११द्वेष्टितेन च ॥ ७९ ॥
खेटकेन च कर्तव्यः—शिरः-परिगमो बुधैः ।
एवं विचारः कर्तव्यो भारते शस्त्रमोक्षणे ॥ ८० ॥
१. कटीच्छेदं—ग०। २. पादच्छेदं—ख-ग ।
३. प्रविचार्यं प्रयोक्तव्यो—ग० । ४. न्यायं श्रितै—ग० ।
५. नीयन्ते—ख-ग० । ६. प्रकीर्तिताः—ग० ।
७. हस्तेन निक्षिप्य—ख-ग० । ८. पुनरावर्त्य—ख० ।
९. कपोलांसान्तरे—ख० । १०. शस्त्रस्योद्वेष्टनं तथा—ग० ।
११. ललितोद्द्वर्त्तितेन च—ख० ।