नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 169, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ें५८ नाट्यशास्त्रम्
उठाया जाय और उनके मूल में अंगूठे को रखे तो ‘चतुर’ हस्त
हो जाता है ॥ ९० ॥
नयं¹विनयनियमसुनिपुणबालातुरसत्त्वकैतवार्थेषु ।
वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः ॥९१॥
योजना:—नीति, विनय, नियम-चातुर्य ( सुनिपुण ), बाला (कन्या),
रोगी, बल ( सत्त्व ) कैतवयुक्त प्रयोजन या बात एवं पथ्यवचन, सत्य तथा
प्रशम का अर्थ इस हस्तमुद्रा के द्वारा बतलाया जाता है ॥ ९१ ॥
एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन³।
विवृत⁴विचारितचरितं वितर्कितं लज्जितञ्चैव ॥९२॥
एक या दो ‘चतुर’ मुद्रा वाले हस्तों के थोड़े घुमाव द्वारा—प्रकट
करना ( विवृत ), विचारकरना, आचरणकरना ( चलना-हिलना )
आशंका करना तथा लज्जाकरना बतलाया जाता है ।
नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः ।
संयुक्तकरणेनैव तु चतुरेणैतानि कुर्वीत ॥ ९३ ॥
दो संयुक्त चतुर-हस्तों द्वारा कमल दलों की नयनों से उपमा देना
तथा हरिणों के कानों को बतलाया जाता है ॥ ६३ ॥
लीला⁸-रती रुचिश्च स्मृतिबुद्धिविभावनाः क्षमा पुष्टिम् ।
संज्ञामात्रां⁹ प्रणयं विचारणं सङ्गतं शौचम् ॥९४॥
चातुर्यं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम् ।
प्रश्नं¹⁰ वार्तायुक्तिं वेषं मृदुशाद्वलं¹¹ स्तोकम् ॥ ९६ ॥
विभवाविभवौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहं¹² दारान् ।
नानावर्णांश्च तथा चतुरेणैवं प्रयुञ्जीत ॥ ९७ ॥
इसके अतिरिक्त चतुर-हस्त के द्वारा क्रीडा ( लीला ), अनुराग
१. नयननिपुणसमसुनिपुणबालातुरशव्यकैतवार्थेषु—ग० ।
२. प्रथमे—ख० । ३. हस्तदण्डेन—ग० ।
४. विवृतविचारितरचितं ख, विधुतविचरितचरितं—ग० ।
५. विवर्जितं—ग० । ६. कर्णनिर्देशम्—ख० ।
७. संयुक्तकरेणैव च—ख० ग० । ८. लीलां रति—ख० ग० ।
९. संज्ञामाशां—ख० ग० । १०. प्रशमं वार्तायुक्ति—ग० ।
११. शाद्वलं—ख० ग० । १२. गृहान् दारान्—ग० ।