सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 169, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 169

५८ नाट्यशास्त्रम्
उठाया जाय और उनके मूल में अंगूठे को रखे तो ‘चतुर’ हस्त
हो जाता है ॥ ९० ॥
नयं¹विनयनियमसुनिपुणबालातुरसत्त्वकैतवार्थेषु ।
वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः ॥९१॥
योजना:—नीति, विनय, नियम-चातुर्य ( सुनिपुण ), बाला (कन्या),
रोगी, बल ( सत्त्व ) कैतवयुक्त प्रयोजन या बात एवं पथ्यवचन, सत्य तथा
प्रशम का अर्थ इस हस्तमुद्रा के द्वारा बतलाया जाता है ॥ ९१ ॥
एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन³।
विवृत⁴विचारितचरितं वितर्कितं लज्जितञ्चैव ॥९२॥
एक या दो ‘चतुर’ मुद्रा वाले हस्तों के थोड़े घुमाव द्वारा—प्रकट
करना ( विवृत ), विचारकरना, आचरणकरना ( चलना-हिलना )
आशंका करना तथा लज्जाकरना बतलाया जाता है ।
नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः ।
संयुक्तकरणेनैव तु चतुरेणैतानि कुर्वीत ॥ ९३ ॥
दो संयुक्त चतुर-हस्तों द्वारा कमल दलों की नयनों से उपमा देना
तथा हरिणों के कानों को बतलाया जाता है ॥ ६३ ॥
लीला⁸-रती रुचिश्च स्मृतिबुद्धिविभावनाः क्षमा पुष्टिम् ।
संज्ञामात्रां⁹ प्रणयं विचारणं सङ्गतं शौचम् ॥९४॥
चातुर्यं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम् ।
प्रश्नं¹⁰ वार्तायुक्तिं वेषं मृदुशाद्वलं¹¹ स्तोकम् ॥ ९६ ॥
विभवाविभवौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहं¹² दारान् ।
नानावर्णांश्च तथा चतुरेणैवं प्रयुञ्जीत ॥ ९७ ॥
इसके अतिरिक्त चतुर-हस्त के द्वारा क्रीडा ( लीला ), अनुराग
१. नयननिपुणसमसुनिपुणबालातुरशव्यकैतवार्थेषु—ग० ।
२. प्रथमे—ख० । ३. हस्तदण्डेन—ग० ।
४. विवृतविचारितरचितं ख, विधुतविचरितचरितं—ग० ।
५. विवर्जितं—ग० । ६. कर्णनिर्देशम्—ख० ।
७. संयुक्तकरेणैव च—ख० ग० । ८. लीलां रति—ख० ग० ।
९. संज्ञामाशां—ख० ग० । १०. प्रशमं वार्तायुक्ति—ग० ।
११. शाद्वलं—ख० ग० । १२. गृहान् दारान्—ग० ।