नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

४० नाट्यशास्त्रम्
त्रिपताक, ( ३ ) कर्तरीमुख, ( ४ ) अर्धचन्द्र, ( ५ ) अराल, ( ६ ) शुकतुण्ड,
( ७ ) मुष्टि, ( ८ ) शिखर, ( ९ ) कपित्थ, ( १० ) कटकामुख, ( ११ ) सूच्यास्य,
( सूचीमुख ), ( १२ ) पद्मकोष, ( १३ ) सर्पशीर्ष, ( १४ ) मृगशीर्ष, ( १५ )
कांगुल, ( १६ ) अलपद्म, ( १७ ) चतुर, ( १८ ) भ्रमर, ( १९ ) हंसास्य,
( २० ) हंसपक्ष, ( २१ ) सन्दंश, ( २२ ) मुकुल, ( २३ ) ऊर्णनाभ तथा
( २४ ) ताम्रचूर्ण ।
संयुक्त हस्तमुद्राएं तेरह हैं। जिनके नाम हैं—( १ ) अंजलि, ( २ )
कपोत, ( ३ ) कर्कट, ( ४ ) स्वस्तिक, ( ५ ) कटकावर्धमानक, ( ६ ) उत्संग,
( ७ ) निषध, ( ८ ) दोला, ( ९ ) पुष्पपुट, ( १० ) मकर, ( ११ ) गजदन्त,
( १२ ) अवहित्थ तथा ( १३ ) वर्धमान ॥ ४-१० ॥
नृत्तहस्तानतश्चोध्र्वं गदतो मे निबोधत ।
चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ ॥ ११ ॥
स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालकटकामुखौ ।
आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्द्धरेचितौ ॥ १२ ॥
उत्तानवञ्चितौ चैव पल्लवौ च तथा करौ ।
नितम्बौवापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च ॥ १३ ॥
लतारख्यौ च तथा प्रोक्तौ करिहस्तौ तथैव च ।
पक्षवञ्चितकौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा ।
ज्ञेयौ गरुडपक्षौ च दण्डपक्षकावतः परम् ॥ १४ ॥
ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पार्श्वमण्डलिनौ तथा ।
उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ ॥ १५ ॥
मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ ।
अलंपल्लवोल्बणौ च ललितौ वलितौ तथा ॥ १६ ॥
अब मैं नृत्तहस्त बतलाता हूँ। इन नृत्तहस्तों के ३० प्रकार हैं—
( १ ) चतुरस्र, ( २ ) उद्वृत्त, ( ३ ) तलमुख, ( ४ ) स्वस्तिक, ( ५ )
विप्रकीर्ण, ( ६ ) अरालकटकामुख, ( ७ ) आविद्धवक्र, ( ८ ) सूच्यास्य,
१. प्यारालखटकामुखौ—क०-ख० । २. अविद्धव—ख० ।
३. उत्तानावाञ्चितौ—ख०-ग० । ४. नितम्बौ चापि—ग० ।
५. सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लतारख्यौ च तथैव च—ग० ।
६. हंसपक्षौ तथैव च—ख०, ग० । ७. मण्डले—ख०, ग० ।
८. मुष्टिकः स्वस्तिकश्चापि—ख० । ९. अलपद्मौल्बणौ चापि—ग० ।