सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 143, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 143

३२ नाट्यशास्त्रम्
विवृत्तञ्च तथोद्वाहि कर्माण्यत्रास्यजानि तु ।
व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्याद्विधुतं तिर्यगायतम् ॥ १५२ ॥
अवाङ्मुखत्वं निर्भुग्नं व्याभुग्नं किञ्चिदायतम् ।
विश्लेष्ठोष्ठञ्च विवृत्तमुद्वाह्याक्षिप्तमेव च ॥ १५३ ॥
मुखज कर्म ६ हैं—यथा-(१) विनिवृत्त, (२) विधुत (३) निर्भुग्न, (४)
भुग्न (५) विवर्त तथा (६) उद्वाही ।
सीधा खुला हुआ 'विनिवृत्त', तिरछा खुला हुआ मुंह 'विधुत', नीचे
की ओर झुका हुआ 'निर्भुग्न', कुछ खुला हुआ 'भुग्न' (व्याभुग्न), ओठों
से लगा हुआ मुँह 'विवर्त' तथा ऊपर की ओर उठा हुआ मुंह 'उद्वाही'
कहलाता है ॥ १५१-१५३ ॥
योजना—
विनिवृत्तमसूयायामीर्ष्याकोपकृतेषु¹ च ।
अवज्ञाविहृतादौ च स्त्रीणां कार्यं प्रयोक्तृभिः ॥ १५४ ॥
विधुतं वारणे चैव नैवमित्येवमादिषु ।
निर्भुग्नञ्चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु ॥ १५५ ॥
भुग्नं लज्जान्विते योज्यं यतीनां तु स्वभावतः² ।
निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु तथा विनयमन्त्रणे³ ॥ १५६ ॥
स्त्रियों के असूया, ईर्ष्या, कोप, अवज्ञा तथा विहृत आदि भावों में
'विनिवृत्त' की; निवारण तथा निषेध कथन में 'विधुत' की; गम्भीर
आलोकनन आदि में 'निर्भुग्न' की तथा लज्जित व्यक्ति तथा निर्वेद, औत्सुक्य
चिन्ता, विनय विचार (मन्त्रणा) भावों में 'भुग्न' की योजना करनी
चाहिए। यह यतीजन में स्वाभाविक होता है॥ १५४-१५६ ॥
विवृतं वापि विज्ञेयं हास्यशोकभयादिषु ।
स्त्रीणामुद्वाहि लीलायां गर्वे गच्छत्यनादरे⁴ ॥ १५७ ॥
एवं नामेति कार्यञ्च कोपवाक्ये विचक्षणैः ।
समँसाचीकृतायुक्तं⁵ यच्च दृष्टिविकल्पनम्⁶ ॥ १५८ ॥
१. क्रोधकृतेत—ग० । २. स्वभावजम्—ख-ग ।
३. तथा च विनिमन्त्रणे—ख-ग० । ४. गच्छत्वना—ख-ग० ।
५. समं साचीकृताद्युक्ता—ख-ग०। ६. विकल्पितम्—ख-ग० ।