सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 139, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 139

२८ :नाट्यशास्त्रम्
योजना—
मंदोत्कम्पसमायुक्ते नारीणामनुरोधने ।
१निश्वासे च नता कार्या नासिका नाट्ययोक्तृभिः ॥१३१॥
निर्वेदोत्सुक्यचिन्तासु मन्दा शोके चं योजयेत् ।
४विकृष्टा तीव्रगन्धे च श्वासरोषभयार्त्तिषु ॥ १३२ ॥
५सोच्छ्वासा मधुरे गन्धे दीर्घोच्छ्वासकृतेषु च ।
६विकूणिता च कर्त्तव्या जुगुप्सासूयितादिषु ॥ १३३ ॥
कार्या शेषेषु भावेषु तज्ज्ञैः स्वाभाविकी तथा ।
स्त्री जन (नायिका) को मनाने, मन्द कम्पन से युक्त रहने तथा सांस
लेने में 'नता' की (पाठान्तर-रोदन के रुक जाने या मन्द हो जाने
तथा उसाँस लेने में 'नता' की) निर्वेद, औत्सुक्य, चिन्ता तथा शोक
में 'मन्दा' की, तीव्रगन्ध, श्वास, रोष भय तथा पीड़ा में (पाठान्तर-तीव्र
गन्ध, रौद्र तथा वीर रस में) 'विकृष्टा' की, मीठी सुगन्ध (इष्ट गन्ध)
दीर्घ श्वास तथा उसाँस में 'सोच्छ्वासा' की, जुगुप्सा, असूया आदि में
'विकूणिता' की (पाठान्तर-हास्य, जुगुप्सा तथा असूया में 'विकूणिता'
की) तथा अवशिष्ट सहज भावों में 'समा' की योजना करनी चाहिए ॥
कपोल-कर्म-लक्षण—
क्षामं फुल्लञ्च पूर्णञ्च कम्पितं कुञ्चितं समम् ॥ १३४ ॥
षड्विधं गण्डमुद्दिष्टमस्य लक्षणमुच्यते ।
क्षामं चार्वनतं ज्ञेयं फुल्लं विकसितं भवेत् ॥ १३५ ॥
९उन्नतं पूर्णमत्रोक्तं कम्पितं स्फुरितं भवेत् ।
स्यात् कुञ्चितं सङ्कुचितं समं प्राकृतमुच्यते ॥ १३६ ॥
१. विच्छिन्नमन्दरुदिते सोच्छ्वासे च नता स्मृता—ख-ग ।
२. पद्यार्धमेतत् ख-ग पुस्तकर्योनास्ति ।
३. प्रकीर्तिता—ख०, तु कीर्तिता—ग० ।
४. तीव्रगन्धे विकृष्टां तां रौद्रे वीरे तथैव च—क०; विकृष्टा तीव्रगन्धोर्ध्व-
श्वासरोषभयार्त्तिषु—ख-ग०।
५. इष्टघ्राणे तथोच्छ्वासे दीर्घोच्छ्वासां प्रयोजयेत्—क० ।
६. विधूर्णिताक्ता हास्ये च जुगुप्सायामसूयिते—ख० ग० ।
७. स्वाभाविकाशेषभावेष्वित्येवं नासिका स्मृता—ख० ।
८. त्ववनतं—ग० । ९. विततं घूर्णमत्रोक्तं—क० ।