मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CHAPTER LXVI
5. I. तद्द्वयोर्नेत्र for तस्याधो नेत्र suggested by the other Mss.
6. This line is missing in I., but it has been preserved by the
other Mss. and is required here.
10. I. न्र, B. C. नुना for नाभि ।
11. B. षट्त्रिंश for षड्विंश ।
16. C. प्रकोष्ठकायतं, I. प्रमुखायतम् ।
18. I. कव्यमाङ्गुलि for मध्यमाङ्गुलि suggested by the other Mss.
19. I. तद्वदीर्घं स्याद् द्वादशांगुष्ठम् for the second pāda suggested by the
other Mss.
C. शेषं तु तदीर्घं स्यात् वेदांशांगुष्ठकायतं ।
21. B. C. वेदमात्र ।
25. B. कक्षयो, I. कुक्षियोः ।
28. I. देवनाम for वेदांशांशा suggested by B. C.
33. I. देशे तद्देश, and in another place नाभिप्रदेशान्तर, for नाभिदेशा
दधोदेशे suggested by the other Mss.
37. (1) I. उध्वं for ऊर्ध्व suggested by the other Mss. (2) I. मध्य, B. C.
मध्ये ।
38. I. सप्त for सप्तांश suggested by the other Mss.
40. B. नलकांतं, (as well as I. in another place), I. नलकातारं ।
41. B. रसम(मा)त्रं, C. शरमात्रं for चतुर्मात्रं ।
42. The second pāda of this line and also the next two lines are
missing in I., but they have been preserved by the other Mss. and are
required here.
49. B. C. जिह्वा for जङ्घा ।
53. C. चार्थ; B. चाप्र and also I. in another place, for सार्ध suggested
by the other Mss. the context.
55. (1) I. कन्यं (मन्य) for कन्या । (2) B. चांगुष्ठस्य च ।

302 MĀNASĀRA
56. I. तनुतोमार्गामिव स्मृतम् for the second pāda supplied by the other
Mss.
61. B. C. वसानं, I. बाधोन्तं also वसान्तं ।
62. (1) B. omits this line.
(2) Between this and the next line I. repeats in order (a) the
last four lines of the preceding chapter, (b) the colophon of the present
chapter, and (c) the first 62 lines of the present chapter.
65. B. C. भ्रुवताराधंमात्रकं ।
67. For शकं, B. सृगं, C. मध्वृत्तथा ।
69. B. C. निष्पाप ।
75. I. मध्या for मधौ suggested by the other Mss.
77. I. नारायतत् समम् for the second pāda suggested by the other
Mss.
Colophon :—B. षष्टिवष्टि, C. omits this ; I. has this chapter in two
places : in one place (on page 520 of the Ms.) it has the right one
षट्षष्टितमो, but in another (on page 524) सप्तषष्टि ; thus the chapter 67 is
missing, if there were any such chapter, which, however, is not found
in any other Mss. and in the index of I. either. Besides the context
does not require such a chapter.

CHAPTER LXVII

1. B. ऋजु, I. रज्जु; the idea of the recumbent posture is apparent-
   ly intended here for which the usual term is शयन।
2. I. देवलम्बा, B. C. देहलम्ब्या।
3. C. लक्षणं, I. प्रक्षणं।
4. C. समबरायतं वापि चाध्य।
5. I. मुनि, B. C. मान।
6. Between this and the next line I. repeats the first pāda of line
8. (1) C. मुखाताैर, B. मुखांतादि।
   (2) B. द्विसूत्रं for द्विद्विमात्रं।
9. (1) C. तत् ब्रह्मश्व(स्य)पार्श्वे, B. तत् प्रकृष्टचिरं पार्श्वे।
   (2) B. रुजु, C. ऋजु।
10. B. मन्यंन, C. मत्यनु।
11. B. C. चाक्षयो।
12. C. पुट, I. पुटैर।
13. C. सूत्रह्वलाटमध्यांतं।
14. I. चाध for चार्ध suggested by the other Mss.
15. After this line C. notices अस्मिन्स्थले पंचपत्रं न्यूनं and omits
    the remaining portion of this chapter and also the first 50 lines of the
    next chapter.
16. B. स्रुड्डेा(श्रो)दधायकाये, I. सूत्रोदयं for सूत्रद्वयं suggested by the
    other Mss.
17. I. द्वारं for द्वरन्तरं suggested by the other Mss.
18. I. जघनं, B. जङ्घयोः।
19. I. ख्वायतम् for मुज्वार्यतं suggested by the other Mss.
20. (1) B. चल for नल। (2) B. षडंगुलं for रसाङ्गुलम्।
21. B. शिर for शिव।
22. I. प्रकोष्ठन्तु कटान्तं च, B. प्रकोष्ठात् कठिरन्तरं च।

304 MĀNASĀRA
68. B. पूर्वकाय for ऊर्ध्वकाय ।
69. B. भुजामणो for त्रिभुजाविति ।
71. B. जानुबाह्य, I. कन्धौ द्वयोश्चैव for the first pāda suggested by
the other Mss.
72. B. स्याक्षांतं, I. साक्षान्तं ।
74. B. चांगस्योपरि, I. पञ्चासौपरि ।
75. (1) B. अर्धांगाश्वासमं चैतत् ।
(2) B. omits the next four lines.
81. B. तत्तुकुकादि ककुम्मध्ये ।
83. B. पष्र्वयोः, I. पाणिद्योः apparently for पाष्ण्योः ।
87. I. नांतु for बाह्य suggested by B.
89. B. चीरं चांगुलकान्तकं for the second pāda.
91. B. निर्गमो for कटि च ।
93. B. हनु for जानु ।
94. B. सर्व्वांगं च ऋजु कुर्यात् पूर्वापरयोन्नयेत्, I. जङ्गुवत् ।
95. B. ऋज्वंशं शरशोभावं तुरदाप्यमिति विद्यते, I. रज्वाङ्करजोभावं ।
97. B. आभंगं सममार्गं च अधिमाग ।
101. B. यदुक यथोक ।
106. I. स्तना for तथा suggested by the other Mss. and line 105.
111. I. मन्त्रं for मात्रं suggested by the other Mss. and the context.
117. B. द्वादशांगुलं ।
118. B. omits lines 118—121.
124. B, रोम्मान for the last word.
128. I. मत्य for मध्य suggested by B.
131. B. reads this line twice.
134. B., for second pāda, सूत्रं स्यात्दर्शनं भवेत् ।
135. B. द्वेका for चैका ।
137. B. वदंगुष्ठातुस्तनांतं च ।
139. B. मंसख्या, I. धन्यथा ।
140. B. तत्तूचिन्हित ।
141. B. वस्तुवास्तूनि, I. वास्तुशास्त्राणि ।
143. I. वस्तुवस्त्वादोन् for वास्तुवस्त्वादि suggested by the other Mss.
Colophon :—(1) B. प्रालंब । (2) B. I. षष्ठषष्टि for सप्तषष्टितमो as suggested
by the context.

CHAPTER LXVIII

1. C. omits the first 50 lines.
2. B. लाम्यकं च for कालामुखं ।
3. (1) B. वामं च, I. वामनं । (2) B. तत्रविभ्योतिषक्रमात् ।
4. (1) I. गालवेति, B. गर्गादि । (2) I. द्विर्वना, B. चर्चंना ।
5. B. तत्सं for षट् ।
6. I. परिस्थं, B. विपरोतं ।
7. I. गृह्यं, B. ग्राह्यं ।
8. (1) B. भवेश्वेच्च for विश्वेश । (2) B. प्रचादकः for प्रबोधकः ।
9. (1) B. वृत्तं for वृत । (2) B. त्वष्टा चैव मर्गलाः ।
10. B. भृतः for श्रुतः ।
11. B. पृष्टचामानां संवोर्ध्वं य विश्वबाहुयनांचः ।
    I. (1) मानबोधाय, (2) विश्वबोधाय नाय च ।
12. B. मथशाला for पादिसारः ।
13. B. कालशूर्पं for कालयूप ।
14. I. चित्रकावर्या साधकस् सारसंहितः ।
    (1) B. चित्रका भर्त्य । (2) B. स्तारसंहतः ।
15. B. सौरुख्यः for सौराख्यः ।
16. (1) B. कादिगोत्रवशाज्जातः for the first pāda. (2) B. सर्वत्र योग्यतां ।
    I. तानि गोत्रवशाज्ञाय शिल्पिसर्वैर्योग्यकम् ।
17. B. omits कारयेत् मर्धे ।
18. (1) B. शोधयेत् for योजयेत् । (2) B. शास्त्रे वतारयेत् ।
19. B. पिंडस्य for बिम्बस्य ।
20. I. न च for तथा suggested by the other Mss.
21. I. बिनुद्यते on the margin.
22. B. लूरमाजन for लूतभाजन ।
23. I. उभेस् सर्वंनखानांतु, B. हस्तेन सर्वसंख्यानां ।
24. B. पशिकानां ।
    20

An accurate line-by-line transcription of the page:

306 MĀNASĀRA
31. B. सम्भरेण, the other Mss. मृगेण obviously for ताम्रेण, compare
line 29.
32. B. शंख शल्या, I. शिखशल्यं ।
33. B. जोखेपत्रेण for जीनपात्रेण ।
34. (1) B अभ्रकट्टम । (2) B. यखेनमिश्रके ।
35. B. यह्लार्थी, I. यत्फलार्थे ।
36. B. याद्ववद्वयवं कव्यं तस्य दोषा ।
I. याद्वयदव्य''''''''''''''''स्माद् ।
37. B. चिर for बेरं ।
38. B. संधोष्यैः for संवेष्ट्य ।
39. B. देवाथि for देवतार्थे ।
40. I. बेरमेवं प्रशस्यते, B. चिरमेवं प्रविश्यते ।
43. I. मूलिका for मृत्तिका suggested by the other Mss. (2) I. शेष, B.
शोष ।
44. B. तन्पिंडं स्थापयेन्चातं ।
I. अन्तपायेदुवा ।
45. B., for second pāda, वृत्तयेत प्रविन्‍यसेत् ।
46. B. त्यक्ता स्याद्गद्यमृत्तिका, C. कुाह्वशुक्तिमुक्तिका ।
51. I. स्सत्ता, C. मन्धा, B. हत्या ।
52. I. एवं एनं च, C. B. येवा होनं चेत् ।
53. (1) I. सन्ध्या, B. C. शिल्या ।
(2) B. चलं चीतं, C. बलिचित्रं ।
55. C. पापं प्रवरेव for पुण्यं क्षिप्रेमेवं ।
Colophon:—I. B. एकोनसप्तति for अष्टषष्टितमो as suggested by the
context, C. leaves this in a lacuna.

CHAPTER LXIX
2. I. तमि for तिरि suggested by the other Mss.
6. B. C. मुखाख्यादि ।
9. (1) I. पक्षा, for प्रच्छा suggested by the other Mss. (2) I. प्रभा for
प्रथा suggested by the other Mss. (3) B. C. सुपा for उप ।
10. I. नदोषयुक्, C. यथोक्तवत्, B. दोषयुक् ।
11. B. दृष्टा, C. द्रष्टा ।
12. I. तस्यातु तु for तस्मात्तु suggested by the other Mss.
13. I. योग, B. C. धिक ।
18. (1) I. मज्ञा for तज्ञा suggested by the other Mss.
(2) I. मथा, B. C. तथा ।
22. (1) B. C. स्यात् तुंगे, I. रोगास्याऽङ्गेन ।
(2) B. वरशेन च, C. कृषेनु च ।
24. I. द्विचक्षणः for तक्षखादेव suggested

308 MĀNASĀRA
41. C. प्रदेशं स्यात्, I. प्रदेशस्य for the first expression suggested by the
other Mss.
42. C. जालकं जंम for सालजम्म ।
45. B. सारेांगा for सालाङ्ग ।
52. C. दृष्ट्या for वृष्ट्या ।
53. I. धावहे for मावहेत् suggested by the other Mss.
54. (1) I. सज्जनेन for सज्जनः ।
(2) B. स्फूर्जेदोपं (? पं), C. स्फूर्जयो ।
55. B. त्वंगं तु for चरं तु ।
57. (1) I. कुद्मस्य for कुद्माङ्ग suggested by the other Mss.
(2) B. रोत्सेधे for विस्तारे । (3) I. हि for वि suggested by the other
Mss.
59. (1) I. श्रोण्या, B. C. श्रोण्या । (2) B. leaves the first pāda in a
lacuna.
[L1

CHAPTER LXX
4. I. कियानां भवतो for क्रियारम्भतः suggested by the other Mss.
6. (1) I. स्वाहा, B. स्त्वाहा, for हानि suggested by the other Mss.
(2) C. omits lines 6—14.
7. B. नवश्राद्ध, I. प्रसून for नयमोन्मेष suggested by the context and
the other Mss.
9. B. लोकस्य for लोचनस्य।
16. B. C. प्रासादादि।
20. I. वृषा for प्रपा suggested by the other Mss.
26. B. C. दर्शमाद्यै।
27. (1) I. रक्त for रत्नः suggested by the other Mss. (2) B. omits
this line.
30. दारु appears to be for नव, compare line 36.
33. B. वच for नैर्ऋत्य।
34. C. कुर्यादर्भेकं चै।
35. C. कृतं, I. विदु for बुधः, suggested by B.
42. B. स्यादन्यकुम्भाश्वसं तथा।
I. मध्येन कुम्भैः स्यादन्यैः।
C. स्यादेतकं भसमं तथा।
44. C. सवितान, B. संप्रदान।
46. I. पूजां, B. C. प्राज्ञैः।
47. B. क्रमात्, I. C. कू(कु)श।
53. I. स्याज्वादि, B. C. स(? श)स्यादधि।
54. I. ताम्बुलं वा, B. C. ताम्बुलादि।
57. After line 56 owing to some great confusion the codex archi-
typus follows the following order :—(1) 99—112, (2) 85—98, (3) 72—84,

810 MĀNASĀRA
(4) 58—71, (5) 113—118. In this order the incongruity is too
obvious. The proper order followed in our text has been supplied by the
other Mss.
58. B. तदर्थं तंतु संख्या वाप, C. तदर्थाहुति ।
61. I. विधिवत्..................मन्त्रयेत् for बिम्बमाश्रयेत् suggested by B. C.
68. (1) C. सर्वांग दीक्षं शास्त्रै for the first pāda.
(2) B. चितवत्, C. चित्रवत् ।
72. (1) I. लक्षण for ललाटे, suggested by B., C. लोलाक्षि लोचनालिख्य ।
(2) I. समुच्चरन् for the last word suggested by the sense and
the other Mss.
73. (1) B. पश्चाद् वर्णादि लिखेत्, this reading will fit in a line be-
tween lines 88, 89.
(2) C. स्वखदीपेन पायज्ञेन ।
74. (1) I. leaves the second pāda in a lacuna, which has been
supplied by B. C.
(2) C. कन्धके सह ।
75. (1) C. राशि तु पार्श्वयेद् बुधः ।
(2) B. leaves the second pāda in a lacuna.
78. (1) Excepting the first word I. leaves this line in a lacuna,
which has been supplied by B.
(2) C. omits lines 78—84.
79. I. leaves the first word in a lacuna, which has been supplied
by B.
81. I. यत्र for छत्र suggested by B.
84. (1) B. अन्येषु सर्वबिंबेषु, I. अन्यैश्च सर्वकुम्भेषु ।
(2) B. केनोपा ।
85. (1) B. C. पूजावाइचार्थतोये च तत्तत्तन् मूलसूत्रकम् ।
(2) I. समुच्चरन् for the last word suggested by the sense and
the other Mss.
86. B. नववस्त्रेण ।
89. (1) For प्राण, B. C. पाद् । (2) B. श्यामादि चाक्षा ।
90. B., for second pāda, वृधि विचाक्षरान् न्यसेत् ।
93. B. समाध्यान् ।
96. B. क्षत्रियैः for the first word.

CRITICAL NOTES: CHAPTER LXX 311
99. I. तदर्धो.........द्वार for लक्ष्योद्वार suggested by B. C.
101. (1) B. C. बिंबं तु लिङ्गानां ।
(2) B. पतत्कर्मा, C. चंतः कर्मा ।
105. C. पदे for तथा ।
106. I. स्याय for न्यसेत् suggested by B. C.
107. I. पैठिकं सेाम, rest of the second pāda is missing ; it is
supplied by B. C.
109. B. लिंगबिंबके ।
113. I. adds ललाट as the first word of the line, which is uncalled
for and has been left out by the other Mss.
116. B. C. परे for वरे ।
118. C. हिताय वै यथाक्रमात् ।
Colophon :-I. B. एकसप्तति for सप्ततितमः suggested by C. and the
context.

കേരള സാഹിത്യ
അക്കാദമി