मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXX 173
135. I. ह्रातामृमु, J. ह्रातामृमृ; see line 107.
136. I. दीय for दीर्घ suggested by J. and the other Mss.
137. I. कृत्वा, J. स्योक्त for कुर्यात् suggested by the other Mss.
138. (1) J. omits तः। (2) C. तद्वयं तथा for the last expression.
139. I. J. वस्त्रे for वभ्र ।
140. J. द्वय for त्रय ।
141. I. श्व, C. तांश, B. तृसका for ऋक्ष suggested by J.
142. J. पट्टादि, I पट्टाद्रि for पट्टमद्रि suggested by the other Mss.
144. (1) J. पार्श्वके for पादके ।
(2) C. omits the remaining portion of this chapter except the
last four lines and remarks :— अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं ।
146. (1) I. पादोना for पादोन suggested by J., B. पदून। (2) B. J. द्वि for त्रि।
(3) B. खांतरं for ततः।
147. B. J. छिद्र, I. चित्र ।
148. I. वा for च suggested by J. for the last word.
150. B. षष्टादशांगुलं चैव ।
151. I. J. स्वं for तु ।
152. I. ह्या for ड, J. षट्द्वर ।
155. B. J. हस्त for हस्ति ।
156. (1) B. हेमहस्त । (2) J. षडङ्गुलेन । (3) I. J. लीन, B. लस ।
157. (1) J. चाप्र, B. चैक। (2) B. श्वेत श्वयेत ।
158. (1) B. हस्तहस्तगदारं, for the first pāda. (2) I. स्यारायु, J. रागयुक्तं
B. द्वारायुक्तं ।
159. (1) J. पञ्चमादूर्ध्वं । (2) I. न सिंहेन नैऋतम् for सिंहाननैर्युतम्, suggested
by J. and the other Mss.
160. (1) I. यद्येो for यद्याधो suggested by J. and the other Mss.
(2) B. द्वारपादं for धारपट्टं ।
(3) J. मानयेत, B. वक्षयेत for मानकम् ।
161. (1) I. यद्य for याधारं suggested by J. and the other Mss,
(2) I कम् for तिः suggested by J., B. तद्वयं पट्टिकाकृतिः।
163. B. omits. न ।
165. I. खैान्मान, J. खैर्मान, B. विभूषणखान्म्मदः यथा प्रशस्यते ।

174 MĀNASĀRA
166. J. भर्तृ, B. भर्तॄणां, I. भद्र् ।
167. J. मुक्तैकान्तं, B. मुक्तवमानं कुर्यात्तुते ।
168. B. चायंधिं, J. चायादोन for मायादि ।
169. B. वशानिवः, J. वशादिभिः, I. वसानहि ।
171. I. वाँर for वाँव suggested by J. (2) J. तदा for विदुः ।
172. J. चांशै for वंशै ।
173. (1) B. ग्रासनं चिंत ।
(2) I. तिथिव्स्वर्गंकमि for तिथ्यन्तं षड्ग्रहो suggested by J., B. तदयुतं
षट्ठमि ।
175. J. ज्योति for जाति ।
176. B. एतदश्वैश्च for the first expression.
177. (1) I. दंशस्तत्तत् for द्वादशान्तं suggested by J. and references
elsewhere. (2) J. न्यसेत् for न्ययेत् ।
178. (1) B. तु दायमित । (2) I. सवित for सन्निभ suggested by J. and
references.
179. (1) I. घात्सव, J. ङ्गाग्रह, B. पर्जन्ययं ।
B omits the lines 179-180.
180. I. एवं द्वित्रियवृद्धिः स्यात्क्षपयेष्टा for एकद्वित्रिय वृत्त्यान् क्षयेत्वष्टा
suggested by J. and references.
182 I. वान्धि for चापि suggested by J.
183. (1) I. षट, J. षट । (2) I. द्विः स्यात्स, J. ध्यातु स ।
184. B. शेषं तु द्वारसंयुक्तं चार्केपादादिग् पादयुक्त ।
185. (1) B. J. वेदान्तु । (2) B. J. नन्द ।
186. (1) B. रन्ध्रेषु । 2) J. दांतु, B. दंतयां, I. द्वातु ।
187. (1) B. शिष्यादि। (2) B. स्यात तस्कारादिनवांशकम् which is evidently
the second pāda of the next line, of which the first pāda is lost in B.
189. (1) I. वायादि for मायादि suggested by J. (2) I. तिवि for तिथि
suggested by J. and the other Mss.
190. (1) J. omits वर्ग and adds विना after शुद्धिः ।
(2) B. भवेत् for त्यजेत ।
192. (1) J. omits व्ययं and adds हियत after शुभं ।
193. (1) B. दिकं तु । (2) I. J. क .... कियानां, B. C. ग्रहाणां, B. खयाणां ।
Colophon :—(1) I. एकत्रिंशो, B. चतुस्त्रिंशो for त्रिंशी suggested by J. (2)
I. विमान for द्वादशतल ।

CHAPTER XXXI
The first 13 lines of this chapter are, by some inexplicable confusion,
found between lines 534 and 535, of Chapter XXXIII in the Codex
architypus. In place of these lines the Codex architypus opens the
chapter with the following two lines the first of which might have been
very suitable as the first line of chapter XXXII, and the second repres-
ents a confused form of the lines 14 and 15 of the present chapter which
are missing in it : परिवारविमानानां लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् । सखिले पद विन्यस्य
चादि भूमिविशालके ।
Except the last 15 lines, the whole of this chapter is lost in B.
(1) J. बल्यर्थे, C. बल्यर्थं । (2) C. J. ल(र)क्षसार्थकम्, I. राक्षसार्थकम् ।
3. (1) I. काम्यादि, for जात्यादि suggested by J. and the other Mss.
(2) C. देह भेद ।
5. (1) I. जातिच्छन्दाभसा, J. छन्दादिसर्वशालानां । (2) C omits the
first pāda.
6. (1) I. जातिना for जातीनां suggested by J. and the other Mss.
(2) C. घादीनां चादिशाला ।
8. (1) I. समाकन्धर, J. C. समदण्डेन । (2) For साला, J. C. शाला ।
9. (1) C. शब्दादि for छन्दादि ।
10. I. leaves, in a lacuna, the second pāda which is supplied by
J. and other Mss.
11. (1) I. जातिजालं for आदिशालां suggested by J. C. (2) J. C. तथा
for ततः ।
12. (1) J. C. भारा for द्वारा । (2) I. मध for मध्य suggested by
reference and the other Mss. (3) J. C. त्रितीयक ।

176 MĀNASĀRA
13. (1) J. C. चतुर्था, I. चतुर्था । (2) I. omits तन् which has been
retained by the other Mss. (3) I. मयाधिकम्, C. वितु मरिथाकम् ।
14. (1) O. पंच । (2) C. साला । (3) I. मर्यादि, J. मध्यादि ।
The lines 14 and 15 are missing in I, but they have been preserved
by the other Mss. and appear to be required.
16. J. C. पादविन्यास, the correct form is suggested by chapter VII.
17. (1) C. omits the lines 17—19. (2) I. स्तलं पदं, J. स्तण्डिलं पाद;
the correct form is suggested by chapter VII.
18. (1) I. मण्डि for चण्डि suggested by J. and chapter VII.
19. (1) J. कुर्यात्मध्यादि च । (2) I. मर्यादि च for the last expression
suggested by the other Mss.
20. (1) J. मध्यादि, O. मायादि, I. मर्यादि(दा) । (2) J. पाद, C. पति ।
(3) I. मस्व for मौश्व suggested by J. and chapter VII.
21. I. हर्म्यां for हर्म्यं suggested by J. C.
22. J. पेचक कूल, C. पेचक मोल ।
23. (1) B. प्रथमांत्व महापीठे । (2) I. मण्डि for चण्डि suggested by B. C.
J. and chapter VII.
24. I. गतशाला for ततःशाला suggested by J.; C. B. ननश्शाला ।
27. (1) C. चंद्र for छन्द । (2) C. second pāda प्रथमापंचमांतं स्यात्
which is the first pāda of the next line.
29. I. तम् for ततः suggested by J.
30. C. मध्यंगुल ।
31. I. सप्त, J. सपाद, C. सप्तपादहस्ता ।
32. (1) C. माहस । (2) C. हर्म्यभेदं ।
33. I. वृक्ष for त्रिन्त्रि suggested by ॥ other Mss.
34. C. omits the first pāda.
35. I. साल, J. साला ।
37. J. हस्तेभ्यादि, C. हस्तेभ्ये।ति, for हस्तेनादि ।
38. J. प्रत्येकं, C. तद्विकं, I. अर्धकं ।
39. I. सालांत्रि for शालांघ्रि suggested by J. and the other Mss,
40. J. वर्धयेन्मुख्यमानके ।
41. C. omits the first pāda,

CRITICAL NOTES: CHAPTER XXXI 177
42. (1) I. बाह्यं तु सालं, J. बाह्यात्तु साल। (2) C. कर्द्वा, J. कुद्यौ।
43. C. कुर्यात्मध्या।
44. (1) J. पोटं चां, (2) J. पादे for पाद्रं।
45. J. सालां।
46. (1) C. ब्रतमानं। (2) J. स्तायामूतनु, C. येद्विस्तूरायतत।
47. I. र्हाहि for भांगि suggested by J. and the other Mss.
48. (1) J. omits lines 48—50. (2) C. विपुलात्मकम्।
50. C. पंचशाला मुख।
52. C. omits the first pāda.
53. (1) I. गृह्य for कुद्य suggested by J. and the other Mss. (2) C.
यामकं, J. मामतम्।
58. J. मध्यादि for मर्यादि।
61. C. चाहत, J. वाह्वत।
63. J. पादेन।
64. (1) J. कुद्यान्तः। (2) C. परिवाराधं।
65. For स्याद्, J. स्यद।
66. C. omits this line and the first pāda of the next lines.
67. (1) I. यज्ञा for वज्ञा suggested by J. and the other Mss. (2) I. J.
चित्र for छत्र suggested by the other Mss.
69. I वाध्याना for वर्गाक्य suggested by J. and the other Mss.
70. C. प्रस्तार।
71. (1) I. शाले for शैले suggested by the sense and the other Mss.
(2) C. द्वारे वां।
72. (1) I शुक्लं, J शुद्ध। (2) I. omits मिश्रं which has been supplied by
the other Mss.
73. C. omits the first pāda
78. I. द्वारं द for द्वारम् suggested by J. and the other Mss. and the
context.
80. J. महाद्भू।
82. C. omits the remaining portion of this chapter with this
remark—अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं।
12

178 MĀNASĀRA
83. Compare line 91; the sixth and the seventh courts are men-
tioned in connection with the royal palaces (see chapters XL); in this
chapter the details of only five courts are given, the sixth and seventh
courts seem to be referred to in lines 83 and 84.
86. (1) J. द्विपङ्कि । (2) J. चान्तर for विवर्धन ।
88. The lines 88—91 are lost in J.
91. B. गृहहौकार ।
92. B. सकुड्यकं for सभित्तिकम् ।
93. I. साङ्गुलं for संकुलं suggested by J. and the other Mss.
94. (1) B. पतद्धि ।
(2) I. सालानि for सालमानानि suggested by J. and the other Mss.
95. I. मे for चै suggested by J. and the other Mss.
96. I. भ्रमात् for क्रमात् suggested by J. and the other Mss.
98. (1) I. लविधा for लावसा suggested by J. and the other Mss.
99. (1) B. दंत शालाञ, J. साला । (2) I. सुग्वा, J. स्नावा, B. स्यावार्ध ।
(3) B. निम्नंगं, for निर्गमम् ।
100. B. यथेष्टादिक् ।
102. J. युग्मकरा ।
103. B. महदधधि पंचव्रणो कुर्यात् ।
104. (1) I. कथ for कथित suggested by J. and the sense (2) I. स्या, J.
न्यता ।
Colophon :—I. ष्टा, B. षट् for एक suggested by J. and the context.

CHAPTER XXXII
The first 13 lines of this chapter are missing in C.

1. J. प्राकारान्तः।
2. (1) I. साष्ट, J. चाष्ट। (2) I. सान्त, J. चान्त, B. चतुर।
3. J. चान्त, B. नातरुह्वके for the last expression.
4. B. J. वा for च in both the places.
5. J. वा for च।
6. B. चार्यम for चार्यक।
7. (1) B. हर्म्यार्धे, J. हर्म्यैकं। (2) J. न्द्रे for तु।
   (3) B. शुभं for गृहं।
8. (1) J. दिवः। (2) B., second pāda, चंदशालायमेववा।
9. I. याथ for वाथ suggested by J. and the other Mss.
10. B. तन्मध्ये for पश्चिमे।
11. (1) I. प्रत्येकं for प्रत्यङ् suggested by J. and the other Mss. (2) I.
    एक, J. चैक।
    (3) C. पाधि for पादे, B. चैदेश्वरा।
12. (1) C. J. मस्योत्तरे for पश्चिमे।
    (2) I. साच for चाश्विनी suggested by all other Mss.
13. (1) I. म****हल्या, B. मनोज्ञस्या, J. मनोन्मन्या, C. मनोज्ञैर्या।
14. I. शंस्याद्वा for शस्य वा suggested by B. C.
15. J. पट्टकं, B. वारकं, C. वयत्तं for वट्टक।
16. I. कृ for क suggested J., C. परिवारालयं।
17. (1) C. J. पर्यके, B. तत्सखं for सत्यके। (2) I. नदि for नन्दि, suggested
    by the other Mss. J. नादि।
18. (1) C. J. मृशो चा, B. भृंगिं च।
    (2) B. घर्यें चां, C. साद्धंसांत

180 MĀNASĀRA
35. (1) J. पचन, B. पचन for च घन ।
(2) I. चेन्दितम् for चेन्दिराम् suggested by all other Mss.
(3) B., second pāda, पूतस्नानेन चंडिका ।
(4) C. अनयेपश्चिमेस्नानं पूर्ववत्स्नाने तु संविद्यते ।
36. I. मुनेशं, B. जलेशं, J. ज्वरेशं. C. स्वरेशं ।
37. B. J. यमे for याम्ये ।
38. (1) C. नैऋत्यांडचाम्य । (2) I. अश्यवेश for धर्पणवेशम suggested by J.
and the other Mss.
39. (1) I. ऋषे for सृषे suggested by J. and reference.
40. C. पतेश्र्चैव for पदे चैव ।
41. J. त्वेक for त्रिमूर्त्ति ।
43. I. omits the lines 43, 44, which are included in all other
Mss. and appear to be necessary.
44. B., second pāda, राक्षसानुग्रहेश्वरे ।
45. (1) I. मण्डप for भूषण suggested by J. and the other Mss.
(2) B., first pāda, त्रिपुरांतक मुर्ति स्यात् ।
46. (1) J. पुस्तकावासनं, B. पुंस धारायनं, C. पुस्त वाराधनं, I. व्यक्तकाराधनं ।
48. B. सारस्य बदे for नागस्य च पदे ।
49. J. मुख्यस्य for मुख्य ।
50. I., second pāda, रुद्र पूते(मूर्ते)स्तयालयं which is the second pāda of
the last of the following four lines lost in I., for भल्लाटस्यपदे पि च suggested
by J. and all other Mss. Between 50 and 55, the following 4 lines,
omitted by I. have seen included by all other Mss. and appear to be
required here.
51. J. मनो(न्)मन्या ।
53. (1) C. चतिका, B. घटितौ । (2) B. धान क, C. धानक for दानव ।
55. (1) B. स्थापयेत् । (2) I. भोग, J. तोय । (3) I. J. शांपनं for मण्डपं
suggested by the other Mss.
56. I. omits this line which has been preserved by all other Mss.
57. J. वा for च ।
58. (1) I. दृशे for चेशे suggested by J. and the other Mss. (2) B.
वासुपतं, C. वाशुमदं for पाशुपतं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXII 181
59. B. स्यात् शालायां ।
60. (1) I. omits this line which is included in all other Mss.
(2) J. वा for स्यात् suggested by B., C. कुर्यात् ।
61. (1) I omits the first two words which have been supplied by
the other Mss.
(2) B. सन्निभागेन, C. सप्तभागे ।
62. (1) B. omits this line.
(2) I. भृशे for मृशे suggested by J. and the other Mss.,
C. येशे । (3) I. वाधि for बाध suggested by J. and the other Mss. (4) J.
भक्ति for भक्त ।
64. I. ...रूपना for याम्ये पावके पचना, suggested by all other Mss., B.
पवना ।
65. I. धान्य (for the second time) for यान suggested by all other Mss.
66. (1) I. वा for च suggested by J. and the other Mss. (2) I.
काम्य, J. काल, B. काना ।
67. (1) I. विदधे for वित्तये suggested by J. and references. (2) I. मा,
J. चा for वै ।
69. I. सूकरौ obviously for मृगे which was not apparently under-
stood by the other Mss. and hence are the various reading. J. सुकाले।
B. सुराला, C. पुकरौ ।
70. (1) For वापि, J. चापि । (2) B. वस्त्र, C. वस्त । (3) C. विक्षेप ।
72. I. च्छत्रं for अथ suggested by J. and the other Mss.
73. C. omits this line.
76. J. पवना, I. वानर perhaps for वा नरा ।
77. C. शूद्रा for थद्वा ।
78. B. वास्तोराल्य ।
79. I. शक्यके वा सा for सत्यके चा suggested by all other Mss. and
references.
80. C. omits lines 80—82.
81. सुगीतं च for गृहक्षते ।
82. B. गणकस्या which means astrologers, but there appears to be
no special need for them within the precincts of a temple.

182 MĀNASĀRA
83. B. मारा for कारका, C. तमारालायराल्यं ।
86. (1) I. मन्त्र, J. चेन्द्र for रेन्द्र । (2) I. संहित, J. संगोत ।
87. C. omits lines 87—90.
88. (1) B. रूपं for कूपं । (2) B. कटकं for तटाकं ।
91. (1) I. विप्रत for वर्णी, which is mentioned in the next line, B.
वर्णी, J. वर्यां । (2) I. वान्त for योग्य suggested all other Mss.
92. (1) Between lines 91 and 92, J. repeats the line 94.
(2) I ष्यशयलम् for क्षत्रियस्य च suggested by the sense and all
other Mss.
93. (1) I. leaves this line in a lacuna except the last word.
(2) J. reads शूद्र in place of वैश्य and वर्म for सदा ।
95. I. वैस्तुला for देस्तया suggested by J. and the other Mss.
96. (1) I. दुति चेशे for उदिते suggested by J., C. व्यधिके ।
(2) C. शैव, B. श्वेक for चेश । (3) for दर्धे, J. दृढ ।
97. (1) I. leaves the first pāda in a lacuna.
(2) I. भागन्तु for चानन्तु suggested by all other Mss.
98. I. अन्वय for यालय suggested by J. and all other Mss.
100. For स्थापयेत्, J. वास्तवो ।
101. (1) I. द्यह for दण्ड । (2) I. घ for चै suggested by J. and other the
Mss.
102. (1) Lines 102—126 are missing in B. D.
(2) J. चान्तरं for सान्तरं ।
104. C. प्रासाधार्धन्तु मागैर्कं ।
106. I. चार for पर्याधि suggested by J. and the other Mss.
107. (1) I. तू पेोग for तुङ्ग suggested by J, C. leaves the second
pāda in a lacuna.
109. I. विप्रे for वने suggested by J. and the other Mss.
110. I. पञ्च for पद्म suggested by J. and the other Mss.
111. J. कर्णिकां, I. कर्णांकं । The former reading is also suggested by
the Kāmikāgama (chap. LIV 40): वाताहतचलचारु लतावत् कर्णिकाकिया ॥
113. (1) J. वृत्तं for तुङ्ग । (2) I. J. वणे for वश suggested by the other
Mss and the sense

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXII 183
116. J. विस्तृतम् for विस्तरम् ।
117. (1) I. .........करिकर्णे, J. उवाब्जकर्णिका, C. पुपाब्जकंठकां ।
(2) I. omits तत् ।
119. C. यन्मना ।
121. C. द्वारशालां for द्वारदेवान् ।
122. (1) I. बसना, J. चरुडरा which is also suggested by the next
line. (2) C. वामेप्रि(प्र) चंडसंयुक्तं, which is the first pāda of the next line.
123. C. omits the second pāda.
127. C. दियत्, B. दिनौपदं for दिवस्पति ।
128. (1) B. पश्चिमांतकं । (2) C. द्वारपालकं, B. द्वारमुच्यते, for द्वारपञ्चके ।
129. (1) ................ बहिः for द्वारशाखामुदितं suggested by J. and the other
Mss. (2) C

184 MĀNASĀRA
151 C. समं भवेत् सहैव च ।
152. (1) I. नवतारान, J. चावतारान; of this line C. has only सवतार
दशालये ।
153. C. दिक्पालाना ।
154. C. चोक्तदेशे यतेपवत् for the last expression.
155. C. leaves the first pāda in a lacuna.
156. (1) I. जनि, C. जन for जिन suggested by J. and usage. (2) I. कक्ष्ये
for मार्गवत् suggested by J. and the other Mss.
157. C. omits the second pāda.
158. C. दिर्गनि for तीर्थानि ।
164. (1) I. जन for जिन । (2) I. समं for सर्व suggested by J. and the
other Mss.
165. (1) C. परिचारकं । (2) I. कुर्वन्ति for कुर्यात् suggested by J. and
the other Mss.
166. (1) J. मभुत्तेष्वपि ।
(2) C. पूर्ववत्कमसश्चेच्चत्रिदोनाकृक्षत्वसंमवेते ।
167. C. J. विष्णुरादेश ।
169. C. वश्यतेसैन for the last expression.
170. I. समं, C. पूर्व for सर्व suggested by J. and the other Mss.
Colophon :—I त्रयस्त्रिंशा for द्वात्रिंशत् suggested by J. and the context.

CHAPTER XXXIII

1. The first 354 lines are missing in B.
2. C. तेततल क्षात्रशवंश्यो and omits the rest of this line.
3. I. leaves in a lacuna योग्यामानं यत् which is supplied by all
   other Mss.
4. C. omits the second pāda.
5. I. अज्ञान, J. and the other Mss. अज्ञानात्।
6. (1) I. शेष for शाला suggested by J. and references. (2) C.
   omits the second pāda.
7. C. परियादिके for मर्यायिके।
8. C. मध्ये for कुड्ये।
9. I. शाश्रा for नां द्वा suggested by J. and the other Mss.
10. C. करांशैश्रवैका, J. कारस्त।
11. C. रश्मि for रत्न।
12. I. J. द्विशाल for विशालं suggested by the other Mss. and the
    sense.
13. C. omits this line.
14. (1) I. चार for द्वार suggested by J. and the other Mss. (2)
    C. वेधंविभू for बिदुः।
15. (1) C. omits the second pāda. (2) I. विशालके for विशालता
    suggested by J. and the other Mss.
16. J. नव for एकादशं।
17. C. मरात्यर्द्धं for तदाद्य।
18. (1) C. omits lines 23—25.
    (2) I. यमते सर्वै, J. दायते सर्वै।

186 MĀNASĀRA
25. J. द्विगुणं for त्रिगुणं ।
26. I. ह्वा, for रम्यद्धि suggested by J. and the other Mss.
27. I. J. पञ्चादश for पञ्चदश suggested by C.
28. I. वर्धनात् J. वर्धयेत् C. वर्धना ।
29. (1) C. षष्टिहस्तावसानं, I. साष्टहस्तरतांशं ।
(2) J. दायत् C. दाधान, for दायामा
30. Lines 30--34, which are suggested by the context and have
been preserved by all other Mss. are missing in I.
31. C. omits the first pāda.
35. I. एक, J. चेक्क ।
36. C. शोभान for शोभादि and भक्ति for भित्ति ।
37. I. नाशं for शरांशं suggested by J. and the sense, C. शवांशं ।
38. C. J. भाग for नन्द
39. I नवभूमिरिकाले, for एवं तु द्वारशाले suggested by all other Mss.
and the sense.
40. C. पञ्चधा for पङ्क्ति ।
42. C. नन्द दशांशं ।
43. C. leaves the first pāda in a lacuna.
44. (1) I. वन्दि, वङ्कि for suggested by J. C. पदं । (2) I. समानां,
C. त्रिभाग J. सभागं ।
47. C. जनपादोायं for जन्मदादाय ।
48. (1) I. विशांशं for विशांतं suggested by J. and the other Mss.
(2) C. तथाष्टकम्, I. J. तथोदयम् ।
49. C. पादूर्ननं द्विगुणं मानुषेऽपिवा, a suggestion on the margin :--
मध्यमे (द्वारप्रसादे ), J. मानुषं ।
51. C. अधिकेन for हीनेन ।
54. J. हि for वा ।
56. C. ऊर्ध्वपीठं, I. J. उपपीठं ।
61. C. second pāda, सर्वेषु गोपुरातकं ।
74. (1) I. परि for रति suggested by J. and supported by the sense.
(2) C. हस्तद्वारे तु वर्द्धना for the second pāda.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIII 187
75. (1) I. J. साष्ट । (2) I. नवांश for नवान्त suggested by J. and the
other Mss.
77. J. C. विशेषतः, I. यथोक्तः।
81. (1) I. न्तु for न्तं suggested by J. and the other Mss. (2) C. विन्मोर्ध्वं
for जन्मोर्ध्वं ।
82. C. omits the first pāda.
91. I. सप्तमा for सप्तका suggested by J. and the other Mss.
93. C. द्वारं तु तुंगविस्तृतं ।
94. (1) I. शोभचत्रे for शोभकेचे suggested by J. and the other Mss.
(2) I. चित्रि for द्वितौ suggested by J. and the other Mss.
95. C. द्वितलं चैक for त्रितलं चैव ।
96. I. पञ्च च for पञ्चक suggested by the other Mss.
97. (1) C. हर्म्यतां for महता देशे suggested by the other Mss. (2) C.
करान्वितं for तलान्वितम् ।
98. I. एकद्वित्रिचतुर्भूमी for एकत्रिपञ्चभूमादौ suggested by the context,
J. and the other Mss.
99. (1) C. त्रिविंशं for त्रिविद्यं । (2) I. leaves in a lacuna सोम which
has been supplied by all other Mss.
101. (1) C. द्वितीयाम for द्विदिक्षूमि। (2) J. reads here the seoond pāda
of the line 104 aod omits the lines 102, 103, 104.
102. C. द्वितलां पंचत्रयांतं त्रित्रिविधं त्रितले क्रमात् ।
104. C. अन्यसा for कन्यसं ।
106. (1) C. षष्टादश for सप्तदशं । (2) J. भूमिकम् ।
107. For स्यादधिकं च, J. स्याद् हीनाधिक्यं ।
109. I. र्म्य स्यात् for र्म्यस्य suggested by J. and the other Mss. and the
sense.
111. (1) I. बङ्गिः करादिति for वह्त्कारयेत्सुधीः suggested by J. and the
other Mss.
116. (1) I. पादादधेत् for पादोदये suggested by the other Mss.
(2) I. पादपादरागं, J. धातुषड्किभाग, C. वापिद्वितिभाग ।
117. C. एके भाग, J. नव भागं प्रकल्पयेत् for वेदभागं मसूरकम् ।
118. J. reads here line 129 and omits lines 118—128.

188 MĀNASĀRA
119. C. त्रिभागिकं for विचक्षणः ।
124. C. पंचभाग for षड्भाग ।
125. C. omits the first pādas of lines 125, 126.
127. C. द्वयेचैव for द्वयं चैव ।
129. J. वस्तु for वसु ।
130. I. गेन्द्र for गे तु suggested by J. and the other Mss.
131. I. हिं for दूरं suggested by J. and the other Mss.
132. I. वक्षे क for वा द्वार suggested by J. and the other Mss.
133. J. क्ष्मा for दूभा ।
137. J. प्रस्तरादिकम्, C. प्रस्तरोदयम्, I. प्रस्तराधिकम् ।
138. (1) I. शिखांशं for शिखान्तं । (2) C. मानेन द्वितलानामधोच्यते ।
141. C. राध्वे, I. J. रोध्वे ।
142. J. एकम् for एवम् ।
146. (1) C. J. रोध्वं, I. रोर्ध्व । (2) C. संशे for संशोत । (3) I. च for वा
suggested by J. and the other Mss.
147. (1) J. विंश for सत । (2) J. वा for च ।
149. (1) J. एकेन, C. एकेन. I. ऐक्येन । (2) I. च for वा suggested by J.
and the other Mss.
150. C. मंचं च पूर्वोर्ध्वं ।
156. J. चैक for चैव ।
158. (1) C. मूर्ध्नि for चोर्ध्वं । (2) C., second pāda, तदर्धप्रस्तरोदयं ।
159. C शिवा for शिरः ।
160. (1) I. शिरो for शिखा suggested by J. and references. (2) C.
शेषां for तेषां ।
161. I. गुह्य for गह्य suggested by J. and the other Mss. and
references.
163. I. पूर्वेच्चमेव, J. पूर्ववच्चैक, C. पूर्वपश्चिम ।
166 (1) J. तेषां for शेषं । (2) C. leaves the second pāda in a lacuna
and remarks अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं and the remaining lines except the
last 100 are missing in C.
167. J. समंवाम for ऊर्ध्वपाद ।
168. J. चोर्ध्वं for ऊर्ध्वं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIII 189
170. I. सतम for सतका suggested by J. and the other Mss.
171. I. सो for चो suggested by J. and the other Mss.
174. J. शिखा for शिखो ।
176. I. मात्रं तत् for मानं यत् suggested by J. and the other Mss.
177. J. वेदिकादि ।
178. (1) J. चतु for द्वित्रि । (2) J. मात्र for नेत्र in सतनेत्र ।
180. J. द्विभागं for षड्भाग ।
181. J. वाधप, I. वा पाद्, the other Mss. वाथ ।
183. J. प्रस्तार for प्रस्तर ।
185. I. च ऊ for स्याच्चो suggested by J. and the other Mss.
186. J. सार्धं च, I. पादोर्ध्वं ।
188. J. शिर for second गलं ।
190. J. ललाट for द्वितलं ।
197. J. मानं चो for मानेन ।
201. J. त्रिभागं शिर for द्विभागं शिखर ।
202. I. ए for चै suggested by J. and the other Mss.
206. I. नये for स्यने suggested by J. and the other Mss.
208. J. जन्मादि for विस्तार ।
209. J. त्रयो for त्रिधो ।
210. J. अर्धान्त for सार्धं तु ।
215. I. न्यपिच for स्तूपि suggested by J. and the other Mss.
217. I. तं च for तच्च suggested by J. and the other Mss.
218. I. कास्त... for कांशं त suggested by J. and the other Mss
224. I. द्वे, J. and the other Mss. ध्व ।
225. (1) I. दोर्घादण्डैव for तीयाङ्गोक्त । (2) I. सिद for सार्ध । (3) I.
घतो for प्रति । All these are suggested by J. and other Mss
226. (1) I. मञ्च for पञ्च । (2) I. दामं for यामं suggested by J. and the
other Mss.
227. J. अन्य for चन्तिम ।
230. J. च तद्विभक्तं for तद्विभजेत् ।
231. (1) I. तदर्धे, J. and the other Mss. तदंशे । (2) J. द्वितीयकम्, I.
द्वितीयके ।

190 MĀNASĀRA
232. (1) I. शिवान्त for शिवांशान्तं suggested by the sense and the
other Mss. (2) J. चोर्ध्वं for तदूर्ध्वं ।
234. J. omits lines 234, 235.
237. I. कान्तो for कान्तौ suggested by J. and the other Mss.
238. J. भागिकैः ।
245. J. वशेयेत् for भवेत् ।
249. (1) I. काङ्घ्रि for कांक्ष suggested by J. and the other Mss.
254. I. वन्द्यं for पङ्क्त्य suggested by J. and the other Mss.
261. (1) I. त्रितलात् for त्रितले suggested by J. and the other Mss.
(2) I. तुङ्गादि for वस्तुङ्गं suggested by J. and the other Mss.
262. For सार्धांशं, J. सार्धभाग ।
263. J. दीर्घं for तुङ्गं ।
264. I. द्विंशादि for द्वयांश suggested by J. and the other Mss.
265. J. कं जंगामस्था, I. जमया मभा for ह्यंशका जङ्घा suggested by
the other Mss.
266. (1) I. द्वा for धी suggested by J. and the other Mss. and
supported by usual proportion. (2) I. त्यु for द्यु suggested by J. and
the other Mss. (3) I. ऊर्ध्वं for चोर्ध्व suggested by the other Mss.
267. I. तुष्टा for तुष्ट्य suggested by the other Mss.
268. I. प्रागुक्तवत्तुदृष्टं, J. and the other Mss. पूर्ववदुद्दिष्टं ।
270. (1) I. गो for गं चे suggested by J. and the other Mss.
(2) I. हि for ह्यं suggested by J. and the other Mss.
272. J. बन्ध्यां for द्विशकं । The intended measure must be less than
four and greater than three as implied by lines 271 and 273.
274. I. पादेन for पादोन ।
279. J. and the other Mss. सत्रि, I. स्रोव ।
285. I. सार्ध for स suggested by J. and the other Mss.
292. J. संयुतम् ।
299. J. तु for च ।
300. I. धातांशं apparently for धात्वंशं, J. भूतांशं ।
301. I. एकाद्या for एकमात्रवृत suggested by J. and the other Mss.
306. I. सान्तरालं for चान्तरालं suggested by the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIII 191
310. (1) I. भक्तिकामिकिमेकांशं for the first pāda suggested by the
other Mss. (2) I. चन्द्रकम्, J. लिन्द्रकम् for लिन्दकम् suggested by the
other Mss., and the sense.
312. I. हार for द्वार suggested by the other Mss. and references.
314. J. बाह्यावृत ।
316. (1) मुख is apparently for मुख्य which is called महा in line 322,
and is suggested by line 314. (2) J. शेषेषं for शेषं तु ।
317. I. विधीयते, J. रिहोच्यते ।
319. I. वृधा, J. पृथु ।
322. I. श्रियं, J. त्रयां but it must be पञ्च as suggested by lines 311,
312.
323. I. सान्तराल for चान्तराल suggested by the other Mss.
326. J. देशके for देशेषु ।
329. J. भित्ति for हर्म्यं ।
331. (1) J. भित्ति for भक्ति । (2) I. द्यु for दु suggested by J. and the
other Mss.
332. I. चित्र for द्वित्रि suggested by J. and the other Mss., and the
sense.
334. I. एवं for शेषं suggested by J. and the other Mss. and the sense.
336. J. गेहवत् for गर्भगेहके ।
337. I. हार्म्यार्धे for भित्त्यर्थ suggested by J. and the other Mss.
338. I. तत्र for मद्र suggested by J. and the other Mss.
339. I. प्यं for दृश्यं suggested by J. and the other Mss. and the sense
340. J. कोष्ठे for कोष्ठं ।
344. (1) I. सान्त for चान्त suggested by the other Mss. (2) J. त्वन्तु
for मध्य ।
346. I. द्वारम for द्वयोर suggested by J. and the other Mss.
347. J. सैकं, I. एवं obiviously for एकं ।
348. I. श्वा for बाह्य suggested by J. and the other Mss.
351. I. मध्ये for मध्य, suggested by all other Mss.
355. B. वद्या, J. वत्त्वा for वदा ।
356. (1) B. षष्टस्याद्यर्धकं, J. छक । (2) J, यत्तु ।

192 MĀNASĀRA
357. I. संयुक्तं for सीमान्तं suggested by J. and the other Mss. and the
sense.
358. B. संघिरन्ध्रो, J. मध्ये for चायमिदं ।
360. B. नांलि for नाल ।
361. B. बाह्यं शतांशेन ।
363. (1) I. अन्तस्था for स्त्व suggested by J. and the other Mss.
(2) B. मजसन्दिंको ।
364. (1) For तद्भूयोवा, B. तद्प्रयोवा । (2) B. नालकोष्ठि सकान्तके for the
last expression.
365. I. J. विमुह्यताम् for विचक्षणः suggested by the other Mss and
the preceeding references.
367. B. लिखित द्विललाटे वा for the first pāda.
368. I. चप्र for चत्र suggested by J. and the other Mss.
369. I. राम्तकः for कम् suggested by J. and the other Mss.
370. (1) J. रेकेन । (2) B. omits this line.
371. B बंद, J. पाद्र for भाग ।
372. (1) I. प्रख J. and the other Mss. मुख । (2) J. तोळं, B. लोलां
for तौलि ।
373. J. पदवासायते, B. पठ, for पादं ।
374. B. यंत्रिक्रं for जयन्तिकं ।
378. (1) B. चायसे for चायनं । (2) B. दिक्कं for त्रिकं ।
379. B. द्विन्न्रि for भित्ति ।
383. I. J. यानं for द्वारं suggested by B. and the other Mss.
384. (1) I. पादेन for मार्गेन, B. suggested by J. and the other Mss.
(2) B. leaves this in a lacuna.
386. B. चतुः पञ्च तु ।
387. J. भागं तु for भागेन ।
393. B. शेषं तत् for शेषांशं ।
395. (1) J. मध्ये for मध्य । (2) I. भूतांशे, B. J. भूतांशं ।
396. I. पङ्किभागद्वयंतथा, (this belongs to a later line omitted
by I). J. प्रथवंशाधिकायतम्, B. यथा पार्श्व दिगायतं ।