मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

188 MĀNASĀRA
26. (1) I. भागमे, J. भागिकै। (2) J. द्विशालिकम् for विशालकम्।
28. I. नाडी for नासि suggested by the other Mss.
29. I. सार्धं for चार्ध suggested by the other Mss.
30. I. नाडी for नासि, suggested by the other Mss. B. नाश विनाशे तु
चतुस्रं च विभासिते।
31. Between the lines 31 and 32, I. repeats the lines 17—19 except
the last pāda of 19 which runs as follows: कन्यसादि त्रियं त्रियम्।
32. B. स्थितस्यादुपमालांतं।
34. J. फलिका, B द्वयंशंतत् पलकांतकं।
35. I. सान्तरं, the other Mss. चान्तर।
36. (1) B. नासिकासने। (2) J. फिंबरी।
37. B. नासिकातत् for the first expression.
38. (1) B. नूतादि for भूतादि। (2) B. J. यत्र for चित्र।
39. B. omits this line.
40. (1) J. ग्रथाङ्गं, B. ग्रथा(ग्रा)स्वां, I. याश्चाङ्गं।
(2) B. पुष्टिदामैं।
41. (1) B. J. लभते for लम्बने।
(2) B. करादितत्समंकृत्वा लभते भद्रसंयुक्तं।
42. (1) B. वलकी for पालिके। (2) B. श्रेणी। (3) I. प्रोक्त for वृत्त।
43. (1) J. युक्ता। (2) I. J. यज्ञे for यज्ञ।
45. B. रादि विनिर्गमम्, J. वर्गकम्, I. वन्दिकम् for the last expression.
46. (1) J. तंह्वा। (2) B. क्रिया for श्रिया।
47. (1) I. पूर्णाङ्गं for कुर्याल्छु। (2) I. नास्य for नासि suggested by refer-
ences and the other Mss. J. नाडी।
49. B. एकांश कण्ठेकूटं स्यात् सपादांशमदिष्ट(धिष्ठा)नां।
50. I. चाश्विन्यादि, J. न्यांशे, B. चाशिन्यांशं गलोदकं।
51. B. सखोदयं for the last expression.
53. B. पूर्वदेवंतु।
54. I. हर्म्य तु for हर्म्यस्य।
55. B. मध्य for मध्ये।
56. B. दंडं वा for दण्डेन।
57. (1) I. शाखा, the other Mss. शाला। (2) B. हारकवंचरं।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIX 139
59. (1) I. मध्य, J. ध्यर्थं ।
(2) B. चितय, I. व कं for त्र्यंशकं ।
65. J. चोर्ध्वं ।
67. (1) J. कारं for तारं । (2) B. जतुर्भागं मध्यष्टं । (3) J. मध्ये ।
68.. (1) B. युक्तिकाष्टा । (2) B. स्वंजनान्वितां ।
71. B. अत्यर्थंश, C. अध्यर्द्धशं for the first expression.
74. (1) I. र्ध्व वि for र्ध्व द्वि suggested by the sense and the other Mss
(2) I. J. अन्तर for चान्तरं ।
77. This line is missing in I. J. It is, however, necessary here in
order to make the total of ten parts into which the whole height is
divided (see line 75), and it has been preserved by the other Mss.
The lines 78, 79 are lost in J.
78. (1) I. शर for शिर suggested by the sense and the other Mss.
(2) B. मागं for भागे । (3) B. चोर्ध्व, C. चोर्ध्वं ।
80. C. मातु for मनु ।
82. (1) B. युगल, C. युग्मांशं । (2) The Mss. other than I. ग्रीव for अङ्घ्रि ।
83. I. कान्धितम्, J. कांशकम् for the last expression.
84. The lines 84—98 are missing in I. Lines 88—98 are lost also
in J. Again C. omits lines 90—93. Thus the 14 lines, 84 -- 98, are
found in a way in all the differrent groups of Mss. They have been,
therefore, included in the text. It is, however, difficult to explain
how these lines, like many others, have been lost in I.
85. J. विभागेन ।
87. J. युगांश for षोडशांशं ।
88. B. F. पाल्यंशं for युगांशकम् ।
89. C. चोर्ध्वं ।
C. omits the next four lines.
94. (1) B. F. C. षड्भागोध्वं । (2) B. F. तरं for तले ।
95. B. F. हर्म्यं for पूर्वं ।
96. B. F. पांशकं for पादतुङ्गं ।
97. B. F. तत्सरेगंघोरोदयः for the second pāda.
98. (1) B. F. केश्वरो for शिखरो । (2) C. शिखो for शिरो ।

140 MĀNASĀRA
99. (1) B. पादद्वयो । (2) B. C. वेदिका for वेदिकम् ।
104. B. C. omits the first pāda.
105. (1) I. शिव for ग्रीव । (2) B. शिवांशाकं for the last expression.
106. I. कश्वू for कञ्चे ।
108. (1) I. समलयं, C. समयं, B. पद्मागं । (2) I. सा for चा । (3) C. हिण्याकं,
I. J. सधिकम् for the last expression.
109. C. राद्यतनं, B. रालयकं for रायतनं ।
111. (1) I. मकारं वा for मागारे च । suggested by the other Mss.
(2) गृह is once more mentioned in line 10.
112. (1) I. नीलयं । (2) B. नालि, C. ल्नालि, J. स्रान for तल । (3) I. खापनं
for स्नाने suggested by the other Mss.
113. B. C. द्वयंशकं for चांशकं ।
115. (1) I. J. शस्तां for सप्तां suggested by the other Mss. (2) B. C.
नालि ।
The next 4 lines are lost in J.
116. (1) The first pāda is identical to the last pāda of the preceding
line and seems to be an unnecessary repetition.
(2) B. C. नवाशं । (3) B. विस्तृ, I. has always स्मृ for स्तृ ।
118. B. C. नेकार्क ।
119. B. omits this line.
121. B. C. कुट्टम ।
The lines 122–124 are read continuously without any division.
122. (1) B. चादादल भूयर, C. षदादल भूरिशोष्ठ । (2) I. त्रिमात्र, B. मन्तः ।
123. (1) C. विदं, B. विदम् । (2) I. C. अशाप, B. अशोष ।
124. (1) I. C. मा, B. ना । (2) B. खिद्धिमान, C. त्रिमामिद । (3) B. मशकनु
मानमाद्यं । (4) I. मागतरानां, B. मानतलानां । (5) B. गृहांतरं ।
126. (1) J. पञ्चांगं । (2) B. भानुसप्तांश ।
127. I. वारथा for द्वारपाद suggested by the other Mss.
129. C. मंगुलांतां, B. गृहांतं ।
130. B. योग्यकं ।
133. I. J. प...न, B. पड्ड्सं ।
137. I. कस्य for कम्य uggested by the sense and the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIX 141
139. B. मध्यमांगुलेन for the first expression.
141. I. लं भवेत् for लान्तकम् ।
142. I. हर्म्ये for मध्यं ।
144. B. तत्रि for the first expression.
145. B. J. मालये, C. मूलयेत्, I. रालयेत् ।
147. B. एतत्साधु, C. यत्तुपाद for the first expression.
148. (1) B. चै, C. शौ, I. J. त्रियंशेकं । (2) B. C. पादस्य तत्, पादश्यकं ।
150. B. C. कपाटं च for the first expression.
151. (1) I. J. समंतत् for सामन्त । (2) I. J. दि for दो।
Between 151 and 152, B. repeats the lines 156—157 : सृष्टिदोप
समावहेत् । तस्मात्परिहरेत्किल्पि इचांतस्तंभं प्रयोजयेत् ।
152. (1) I. योग्यं, J. योग्यं । (2) B. C. मध्याल्य ।
153. B. खातनं, C. वदनं घाटनं ।
154. (1) B. omits this line. (2) I. सर्वसंस्कार, J. सर्वोलङ्कार ।
156. I. रभेत् for बहेत् ।
157. I. सान्त for चान्त ।
158. B. जना, C. जन्मा for जन्म ।
160. B. मबूनांशं घनार्थं प्रखारशिखा ।
I. J. चलङ्कारमस्रराणां सन्दनार्थमृणालकम् । C. मसूमानां स्यानं स्यादानाथं
विप्रनालिका। The reading of the codex architypus is obviously a confused
form.
162. (1) I. यथा for षष्ट, suggested by the other Mss. B. षद्धि, C. षद्र ।
163. (1) B. C. दारु, I. J. रुचितं which seems to be a misreading for
रचितं or रुचिरं । (2) I. कस्थि for कीर्ति ।
164. (1) B. स्यार्कि शुष्क, C. स्यात्केषु ।
(2) I. J. वितस्त्यात् स्तूपिष्टस्तान्तं ।
165. (1) B. मध्ये । (2) B. C. दैवस्य for देशस्य ।
167. (1) J. तत् for तु ।
(2) B. C. द्विगुणांतकं for the last expression.
168. (1) I. चोत्तरे for चोत्तमे suggested by the sense and the other
Mss. (2) B. C. तत्तत् । (3) B. यथोचितं ।
169. B. नस्यो, C. नळो, J. नाळो for नाळोदयं ।

142 MĀNASĀRA
170. I. अधो for अघो ।
171. (1) C. J. नालमूल, I. नलमूलं । (2) I. समाजिते for विभाजिते ।
172. C. I. J. त्रियं for त्रयां ।
173. (1) B. कुद्म, C. कुग्म for कुड्म । (2) I. सद्म for पद्म ।
175. (1) B. C. दार वा for धराय वा । (2) B. वाद, C. पाद for वाथ ।
(3) B. C. दार for तार ।
176. I. एवं च for एक हि suggested by the sense and the other Mss.
177. C. विस्तारं च्छेदं ।
178. (1) J. पक्ष for पाद् । (2) I. म for चा ।
179. B. C. सिंहवक्त्रं, I. J. सवक्त्रं ।
180. (1) B. रभानं, C. रंभना for रम्भानाळं । (2) B. प्रससूनामं, C. J. प्रसूनाभं,
I. प्रभूनागं ।
181. C. शिव for शिखा ।
182. I. कर्णे for कर्णकूटं suggested by the other Mss.
183. B. श्रोविभ्वा, C. श्रोवशाला for श्रोविशाल ।
184. (1) I. तदाष्टाश्रं शिरोधं च for तदष्टाश्रं शोधं स्यात् suggested by the
other Mss.
(2) I. स्वसि for स्वस्ति suggested by reference and the other Mss.
186. I. तद्वेश्म for तद्वद्गन्धा suggested by the other Mss.
189. I. नास्याङ्गं ।
191. (1) I. B. य for वा । (2) B. J. मितोरितं for प्रकीर्तितम् ।
192. B. चंद्र for भद्रं ।
193. I. J. विदिके ।
194. (1) C. पृता for श्रान्ता । (2) C. रास्यं for राढयं ।
B. मुखमंडपहरोप्रांतं तु नासिकं वज्जराढयं ।
195. (1) B. C. पादार्ध for कुर्यात्सर्व । (2) B. C. add at the end वा ।
197. I. त्यत् for कुद्य suggested by all other Mss.
198. I. कन्यसास्त्रिविधं ।
200. B. दंडमंदंडय, C. मंटपद्वय ।
201. I. alone omits दण्डं which is necessary here.
202. I. adds टास before हर्म्यं which is quite unconnected here but
appears to be in place of दण्डं which has been left out at the end of the
preceding line.

An exact line-by-line transcription of the page:

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIX 143
204. I. एकात्य, B. चैकादय ।
205. (1) B. त्रिवातु, C. त्रिवादि, I. J. पादत्रि for त्रिपाद suggested by the
other Mss. (2) C, प्रासाद कथितं, B. दार्थमर्धाधिकं ।
206. I. स्यास्त्या for वा चा ।
207. (1) B. C. J. सहित स्तंभ ।
(2) I. मुक्तमेव for युक्तमेववा ।
208. I. adds नासिका, before युक्तवा ।
209. I. भंस्या for हंस्या, suggested by J. and the other Mss.
210. I. adds युत before मानेन ।
212. (1) J. युग्म, B. यत्, C. एते, I. तत्सम ।
(2) C. मूलवत् ।
213. (1) I. र for रम्य । (2) J. सलंक्कत

for द्वापि ।
228. (1) C. कोष्ठेद्य । (2) C. कमलजं ।
230. I. J. वायस****** for वाथसर्वेषा ।
231. B. सप्तादश ।

Wait! The footnotes have NOTHING to do with the verses on this page?!
WHY?
Because in Acharya's edition, the text on page 144 has footnotes for lines 215-231!
Wait, does the text on page 144 have line numbers?
Wait, where are lines 215-231?
Look at the numbers: 215, 216, 217, 218, 219...
Wait, in Acharya's edition, the Sanskrit text has verse/line numbers in the margin or at the end of lines?
Wait, look at the image: there are NO line numbers in the Sanskrit text here! But wait, in the edition, lines are counted from the beginning of the chapter!
Let's count how many lines are on this page:
Line 1: नैर्ऋत्ये वारुणांते च गणिकास्यालयं भवेत् ।
Line 2: वारुणाद्द्वार पर्यन्तं चारामकारकालयं ।
Line 3: वायुकोणादि सीमांतं नित्यकर्मकरालयं ।
Line 4: सामादिसेन पर्यन्तं गंधर्वालय

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIX 145
232. I. तं देशेकोशे, B. देशे तु ।
233. J. C. मूर्ध्न, B. पक्ष for मूर्ध्वे ।
234. B. C. देवान्य, J. देवान्यू for देवान् पुरश्च ।
235. (1) B. C. J. पतत् for एवं । (2) B. वाहनमोक्षमंस्य, C. विनोक्षमस्य ।
236. (1) B. C. तत्तद्वाहन । (2) I. तलोपेतमं । (3) J. पमंतं ।
237. B. मानेनदिग्देव, J. मानज्ञानेदिति ।
238. B. नवतितं, C. नवतितलं, J. नवनीत for वनिताम् ।
C. omits the next 3 lines.
239. B. देशे मदत् ।
240. (1) B. क्षत्रियां for हरिं वा । (2) B. चतुष्ठाखो ।
241. (1) B. चासनं

CHAPTER XX
2. B. C. भक्तैश्च for हर्म्ये वा ।
4. (1) J. यांघ, C. यया, B. यथवारे। for the first expression.
(2) I. यादे for पाद ।
5. I. C. बद्धां, J. बन्द्धां, B. द्वरर्या for बन्ध्यां ।
9. C. बद्ध, B. चंद्र, the other Mss. बन्ध ।
13. B. ग्रीवतु, C. श्रिय तु for शिखरोच्चं ।
B. omits the next 4 lines.
15. (1) C. J. विनानेन for विमानांशे । (2) C. विदत्तकं, J. द्विदन्तिकम्
for वितस्तिकम् ।
18. (1) I. द्वारार्थ for द्विरष्ट । (2) I. J. पत्यर्धांश ।
J. omits the next four lines, 19—22.
21. B. C. चार्थ for वोर्ध्वं ।
23. J. सपादांशं, C. सप्तदांशं ।
24. (1) B. चतुर्था, C. चतुदुर्धं ।
(2) I. शिखरेा, J. शिखरे, B. शिवरादिषु ।
25. (1) I. सार्थं, J. चार्थं । (2) B. सोपानादि for गोपानादि ।
27. (1) B. चतुर्धांशां । (2) C. J. द्वे तु । (3) वै, J. चैकां ।
28. I. अग्नि, J. अश्विना; counting in any way the total exceeds
the number, eleven, mentioned in line 27.
31. B. प्रस्तरं चांबरांशकं ।
B. omits the next four lines, 32-35.
35. C. चाध for चाम्व ।
36. I. वनं, J. घनं ।
38. I. एकां, J. चार्धा ।

1. B. तथांत्रि, C. तयोन्ने, I. J. त्रियंत्रे ।

MANASĀRA 147
43. B. स्यात्त्यष्टकं ।
44. I. दगड, J. and the other Mss. गवय implying गवयमान ।
45. (1) All Mss. विस्मृ for विस्तृ । (2) J. सर्वे for वाह्यो ।
48. J. चतुर्हस्तं समारभ्य ।
50. I. हस्ताङ्गं for षट्कर, B. पंचाष्टहस्त ।
51. I. मनुहस्वा for मनुहस्ता ।
52. The distinction between क्षुद्र and मध्य is very subtle if it is at
all intended here, but both the words are deliberately included in all
the Mss. and in other places also.
53. B. C. लार्थ, G. लार्ड् ।
55. I. वायु for बाथ suggested by the other Mss.
57. I. हर्म्य for हर्म्यं suggested by the other Mss.
58. (1) B. खंड for कर्णे । (2) C. कुलं for कृति । (3) I. सा for चा ।
61. I. वा शालाहारासपञ्जरम्, J. and the other Mss. स्यादूर्ध्वपादविशालकम्
which seems more suitable here.
62. I. मट for कूट suggested by J. and the other Mss.
64. B. निर्बिडैरपि, C. निस ।
B. adds here नानापंजरसंयुक्तं ।
66. (1) B. C. सोपान for गोपान । (2) B. C. नासै ।
68. (1) I. ऊर्ध्व प्रस्तान्तरं for तदूर्ध्वेप्रस्तरान्तः suggested by the other Mss.
69. (1) J. and the other Mss. मध्ये तु । (2) J. नासिकम् ।
71. I. मारा, J. भारं, C. हारं, B. मायः प्रकाशितः ।
73. I. J. सार्थं for चार्थ suggested by the other Mss.
75. B. C. नासै for नास्यैः ।
78. I. सप्ताष्टकं तु, J. सप्ताष्टद्वि ।
84. B. J. स्तल, C. स्थल ।
85. C. J. नं सोप, I. J. नमुय ।
86. I. वहं, J. B. वगै ।
87. I. विमानान्तं स for विमानान्तस्य ।
89. I. सान्त, the other Mss. चान्त ।
90. B. खंड for कर्णे ।
91. J. दक्षिणस्योध्वं, B. C. दक्षिणं स्यात् हर्म्यमेवं for the first pāda.

148 CRITICAL NOTES : CHAPTER XX
92. I. सप्तकम् for सप्तके suggested by the other Mss.
93. I. पाष्टिकान्त, the other Mss. पौष्टिकात्मक।
94. I. सप्त for सप्त supplied by the other Mss.
95. B. नरहर्म्येषु।
97. I. न क्षीण for दक्षिणा suggested by the other Mss.
98. I. प्रोक्तम्, B. C. J. चोक्तं चेत।
C. omits the remaining portion of this chapter.
99. I. नादीनि, J. रादि च for नागरादौ च suggested by the other Mss.
100. (1) B. वेद्यादि for देवादि। (2) I. पूजयेत् for पूर्ववत्। (3) B. बुधः।
101. J. कर्णहर्म्यप्रवेशके for the second pāda.
The lines 102—104 are missing in J.
102. B. स्याच्चतुक्तं तत्र।
104. (1) B. आरोग्य, I. and the other Mss. आरोग्य।
(2) B. खंडहर्म्यप्रदेशके।
105. B. देवतां।
107. B. बेदाभवं तु शाग्रामं जाग्रं....।
108. (1) I. भा द्व for में द्वर, B. इत्याधेद्दारुशं तत्र।
(2) I तमे, J. तथै।
109. I. तद्व for तच्छ suggested by the other Mss.
110. (1) I. डक्ता for उक्तं। (2) J. and the other Mss. द्विभूमौ, I. विभूष्यम्।
111. (1) B. मौहर for द्वारा। (2) I. द्वि for द्वरं। (3) I. J. कांक्षालिदं।
Colophon :—I. एकविंशो, B. चतुर्विंशो, for विंशो।

CHAPTER XXI
2. B. चार्थांशं for सार्थांशेन ।
4. J. शालीनं; B. omits this word.
5. (1) J. तत् for तु । (2) B. पादेन ।
6. (1) I. कोपादं, J. गो''''नं ।
(2) I. तुङ्गं सार्धं, J. वेदिकोदयम् ।
C. omits the lines 6, 7 and 8.
7. (1) J. कर्णं, B. दंडांघ्रि for कम्पं ।
(2) B. J. तुङ्गद्वयं शिरः ।
9. B. खंड for कर्ण ।
10. (1) B. भक्तैषां, J. मक्तैषां, I. दम्बैषां ।
(2) B. एष, J. युक्तं ।
(3) I. J. वक्तु for वक्त्र ।
11. J. क्षुद्रादि ।
14. (1) J. मं मञ्चमक्षो, B. नमेमेवा, I. समवेतञ्चोर्ध्वन्वे ।
(2) I. ध्वोऽर्द्धेन B. चोर्ध्वमूर्ध्वं । (3) B. प्रयाजायेत् ।
17. J. ध्वंत्रि, B. ध्वोंशं ।
24. B. C. चोपपीठकम् ।
26. C. प्रस्तरोत्सेधे ।
29. (1) I. कान्तं, J. कार्धं । (2) B. सिरो ।
30. B. बंशिकालतयं for सुखालयं ।
32. I. एवं for पत्ततु suggested by the other Mss.
34. J. सर्वाङ्गानां ।
37. (1) J. omits तत् । (2) J. भक्त्यांघ्रि ।
C. omits the lines 38, 39.
39. B. युग्मं for युक्तं ।

150 MĀNASĀRA
42. J. चोर्ध्वमश्वकम् for the last expression.
47. J. तदर्यं for तत्कर्म ।
50. J. वकांश, C. वाकांश, B. वार्धांश ।
52. (1) B. हृदभागं । (2) B. सप्तविंशमिति for कैलासमोरितम् ।
53. (1) I. आरोष्यं, B. चारोप्यं for चारुद्य suggested by J. and the
other Mss.
(2) I. सार्धहर्म्यंतु ।
54. J. त्रितलं ।
57. B. हरालं for कूटानां ।
B. omits the lines 59—61, 63, and C. omits 57—59 and 17.
60. C. त्रिदंडेनभद्रनिर्गममोरितं, I. leaves out द्वि which seems necessary.
61. (1) I. भारा for हारा । (2) C. वा for च । (3) C. मध्ये for मध्य ।
62. (1) C. कूटं for कूट । (2) C. कूटकं । (3) B. reads here the second
pāda of the line 64.
63. J. शोभितम् for the last word and seems better.
C. omits the remaining portion of the chapter.
65. I. निद्धै for नीडै suggested by the other Mss.
66. J. नाल for गल ।
67. I. कुर्यात् सर्वा and leaves out देवताः supplied by the other Mss.
68. J. देवतादि for देवानां ।
70. B. सशिलांतं च पुरोक्तानां ।
71. B. शिर for शिखा ।
72. B. सलंकृतो ।
73. (1) I. दिश, J. दिवि । (2) B. चाष्टाय ।
74. I. B. जयादि, the other Mss. जिनादि ।
Colophon: —I. द्वा, B. पंच for एकविंशो ।

प्रोक्तं ।"
Wait, in "B. वर्गा... प्रोक्तं":
'व' 'र्' 'ग' 'ा' then 'ख' '्' 'य' 'ा' 'ं'?
Yes, "वर्गाख्यां प्रोक्तं ।"!

Now let's examine line 3:
"3. B. वाङ्गग; J. शं चामल for अध्यर्धं ।"
Wait, look at "वाङ्गग":
Is it 'वा' 'ङ्ग' 'ग'? Or 'वा' 'ङ्ग' 'ा'? Or 'वाङ्ग;'?
Look at: 'वा' then 'ङ्ग' then another 'ग' or ';'?
Wait, there is 'वा', then 'ङ्ग', then 'ग', then ';' (semicolon).
Wait, look at the two characters after 'वा':
Is it 'ङ्ग' then 'ग'?
Wait, look at 'ङ्ग': a 'ङ' with 'ग' subscript. Then another 'ग'?
Wait, could it be "वाङ्गा;"?
Look at the top: headline spans over it.
Wait, let's look at line 2:
"2. B. भक्तौ, I. J. भित्तौ ।"
Line 3:
"3. B. वाङ्गग; J. शं चामल for अध्यर्धं ।"
Wait, could it be "वाङ्ग;"?
Let's look at the space between

152 MĀNASĀRA
23. (1) B. मुखार्धेन, C. अथवाविस्मृताङ्गेन for the first expression.
(2) B. C. प्राकारावृत्तिरावृतं for the last expression.
The lines 25 to first half of 28 are lost in J.
The lines 25 to 77 are lost in B. and C.
35. J. युग्मांशं for युगांशं।
37. I. कुटिमल्यं शाला for कुट्टिमं चांशं suggested by J. and the other Mss.
38. J. पादोर्ध्वं for त्रिपादूर्ध्वं।
44. I. अंशेन for चांशेन suggested by J. and the other Mss.
48. J. शिरोन्तकम् for स्यान्तदूर्ध्वं।
49. J. मञ्चोर्ध्वं च ऊर्ध्वमञ्चं।
51. I. द्विशेन for द्वयंशेन suggested by J. and the other Mss.
52. J. द्वयंश for त्वर्धं।
55. J. तथा for भवेत्।
57. J. वेदिकान्तकम्, I. वेदिकं तथा।
59. (1) I. चङ्गे for तुङ्गे suggested by J. and the other Mss.
(2) I. मल्प for चान्य suggested by J. and the other Mss.
60. J. रुद्रभूत, रुद्रेश is the more usual form.
61. J. द्वयंशांशौ for द्वयंशैशा।
71. (1) J. उक्त for युक्तं। (2) I. अंशेन वृत for वेदांशावृत, suggested by J.
73. J. त्रिवर्गं।
74. I. भार for द्वारा suggested by J. and use in several other places.
75. I. मूले, J. मूल।
76. (1) I. द्विशं for द्वयंशं suggested by J. (2) J. चावृत्य, I. आश्रित्य।
77. (1) I. विस्तृत, J. विस्मृत। (2) I. प्रकृतिः ; the correct reading is
suggested by J. which is included in the text.
(2) The next four lines are lost in J.
79. B. C. दृंद्र obviously for अलिन्द।
80. (1) I. विस्मृत for विस्तृत suggested by B. C. (2) I. द्विशेन for द्वयंशेन
suggested by B. C.
81. B. भागार्थं तैलि, C. भागधमं।
83. (1) I. लिङ्गं, J. लिन्द्रं।
(2) B. reads always खंडहर्म्य for कण्ठहर्म्यं।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXII 153
85. J. द्वित्रिभागेन for द्विभागेन तु ।
86. C. हारान, B. हाराप पंकजं ।
87. I. हम्यें for मध्ये suggested by J. and the other Mss.
89. B. नासाबरासनं, C. वासारनानानं for the last expression.
91. (1) I. सष्टघा for चाष्टधा suggested by the sense and the other
Mss. (2) B. मुस्थितं, C. मंडितं, J. मुदितम् for ईरितम् ।
93. I. अन्यान्यनु for अन्येषाम् suggested by B.
95. (1) I. निद्धेरै for नोडैश्च suggested by J. and the other Mss.
(2) B. र्वाम, C. र्दाम for र्दाष्ट । (3) B. C. J. पद for पाद ।
96. (1) I. वासकैः, J. वायका, C. वाडकै for वातायनैः suggested by B.
97. I. स, C. B. ख for स ।
98. (1) B. C. मध्यम for मयम । (2) I. गैरिके for भौमके suggested by B.
99. I. J. C. जन for जिन suggested by the sense and the other Mss.
100. (1) I. दक्षा for दक्षिणा ।
(2) B. J. मूर्ति तत्वादि, C. तत् आदि, I. मूर्त्तिनां ।
101. J. दैवता, C. दैवैतान् for देवानाम् ।
102. J. नृसिंह for मूर्ति ।
103. I. चैका for एका ।
104. I. देशा for देशे, C. देशापति तत् हृद्यु, B. देशात्पतित्वं ।
105. I. समान् for धामान् suggested by J. and the other Mss.
Colophon :—I त्रयो; B षड् for द्वाविंशा suggested by C. and J,

CHAPTER XXIII
This chapter is lost in C.
3. B. गृह्णां for गृहां।
4. (1) I. सात्य, B. साथ्य । (2) B. J. मसूकम् ।
5. I. त्य, J. ध्य, B. चंद्राग पादमध्यं स्यातदर्थे ।
Between the lines 5 and 6, B. J. add one line :-
अप्पर्धाशांघ्रितुङ्गं स्यात्पादांशं प्रस्तरोदयम् ।
6. J. पादमश्वोर्ध्वमञ्चं, B. चार्थं सार्धाशं च ।
7. B. तु for पङ्क्ति ।
8. I. पादांशं for पादांशकं suggested by J. and the other Mss.
10. (1) B. मध्यस्तं for मस्तकं । (2) J. द्वार्थे, I. चार्थे ।
12. (1) I. पारावत for पेरावत् । (2) B. तत् स्कन्धोश्च' च ।
13. B. विशुतो for विस्तृत ।
14. B. चतुर्दिकं त्रितलं, I. J. चतुर्दिक्षु तलं ।
16. I. त्रिपालेन for त्रिपादेन suggested by J.; B. त्रिभागेन ।
18. B. J. वृश्चिकान्त ।
19. B. दिक्पाल for दिक्षालयं ।
20. (1) B. तस्मात्तुमूल । (2) J. हम्र्यके for देशके ।
23. (1) B. मध्ये च चतुरं संपत् द्वितलं भवेत् । (2) J. स्तम्भ apparently for
स्तंभ in place of तल ।
B. omits the lines 24 to 29.
25. J. मूला for मौला ।
26. J. for the second pāda, शेषं प्रागुक्त वखे(प्र)येत् ।
29. (1) I विशंदु for विंशत्यु suggested by J. (2) J. adds मिति before यम।
(3) I. तत्प्रकान्तं for यमकान्तमेव suggesed by J, and the other Mss,

MĀNASĀRA 155
31. This line has been omitted by J; this is the repetition of line
28; but it again comes in after the line 32.
32. I. adds पञ्चत्रिंशन् at the beginning, which is out place.
33. I. एत for चतु suggested by J. This is a repetition of the
lines 28, 31.
34. B. omits the second pāda.
35. B. तलं for समं ।
38. (1) I. तं for नव suggested by J. and the other Mss.
(2) I. शिशालके for विशालकम् suggested by J. and other Mss.
42. J. षष्ठैक, B. पंचकोष्ठारमोच ।
44. J. एतदृश, B. एकद्वादशमितं, I. पञ्च for अष्ट suggested by the contents.
45. (1) B. शोकंरादि । (2) I. एक for चैक suggested by J.; B. चैकारं
46. B. J. तु for च ।
48. I. राधा, J. राढ्या ।
49. I. नानारंगामश्चि मान्थिन्द्रयुक्ता, J. नानागारं गान्वितालिन्द्रयुक्तं ।
50. B. पूर्वोक्तनायुक्त तद्वारं पतत् ।
Colophon:—I. चतुर्विंशो, B. सप्त, for त्रयोविंशो supplied by J.

CHAPTER XXIV
This chapter is lost in C.
2. (1) I. विस्तारोत्सेधगै......श्च, J. हर्म्यश्च, B. विस्तारं च विभागं च ।
(2) B. बुद्ध for पूर्ववत् ।
3. (1) B. चाष्टभागं for सप्ताधिकं । (2) J. समु, B. सप्तमंत्रये ।
5. B. second pāda, सार्धवेदांशांघ्रिकं ।
B. omits the next two lines, 6 and 7.
7. I. त्रिभंश for शकङ्घ्रि suggested by J. and the other Mss.
8. (1) J. omits this line. (2) B. काधिकम् for मङ्घ्रिकम् ।
9. B. omits the second pāda of this line and the first pāda of 12,
and lines 10, 11.
14. J. कन्धर, B. कारदि, for कान्तार ।
15. B. पतद्यो for दिक् ।
17. (1) J. omits lines 17—20.
(2) B. यद्य पूर्वैतने सर्वे for the first pāda. (3) I. त for त्स sug-
gested by B. and the other Mss.
18. B. कमलाख ।
21. B. omits lines 21—23.
I. पञ्च for मञ्च suggested by J. and the other Mss.
27. I. साङ्गा for नाङ्गा suggested by J. and the other Mss.
29. B. हाराक्षमंजिरं ।
31. I. कूटार्दि for कूटं suggested by J. and required by the metre.
32. D. J. द्विभागे तु for विभागं च ।
34. B. त्रिभागं मध्यभागिकं for the second pāda.
35. (1) B. नाशि । (2) I. अर्धं for चार्ध suggested by J. and the other
Mss.

MĀNASĀRA 157
36. (1) B. त्रिवायुक्तो। (2) J. चोध्र्वैंचोध्र्वं, B. चाधोर्धैकल।
(3) J. त्रितळात्। (4) I. चमलब्धकृतम्, J. प्रयोजयेत् for न्यसेत् supplied
by the other Mss.
39. B. शाला वा, J. शाला।
40. B. कपालेतु for कपोतान्तं।
41. (1) J. रोच। (2) I. क्षुद्रकपोत, J. कर्करीकृत, B. कुकलीकृत।
42. J. वंश, B. सवंश, I. विंशा।
44. I. युक्त for यत्त suggested by J.; B. यत्नतो परिकल्पयेत्।
45. J. मूलं स्यावृतलिन्दकम्, B. मूलस्यतृत्ति लिंगकं, I. J. मूलं व्यावृताकम्।
46. (1) J. एक for चैक suggested by J. (2) I. लिङ्ग, J. लिन्द्र for लिन्द।
47. (1) B. दूतरे for पद्धतलं। (2) I. प्रत्या, J. युक्त्या, B. कुर्यांच्च।
48. B, देवानां पादकोष्ठके।
49. (1) J. शिवश्चेन्द। (2) I. कक्षं for कुरु suggested by J., B. ब्रह्मा
विष्णुः शिवश्चन्द्रकादयः सहसंकुरे हर्म्यं पूर्ववत्परिकल्पयेत्।
Colophon:—I. पञ्च, B. षट् for चतुर्विंशो suggested by J.