मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVI '119
149. A. F. मतुलं, B. ननतुलां ।
150. A. F. तुला प्रक्षा, B. तुलायां क्षं ।
151. (1) I. J. ग्रयो for अघो । (2) I. मैलक्ष ।
153. A. F. कुङ्गमलं, B. कश्मलं ।
154. I. J. विह्व for फुल्ल ।
155. I. मू for चेर ।
156. I. J. प्रथ for अघो ।
158. I. पोनकखो, J. बोरकायडो ।
159. A. B. F. नाटकाग्रैः ।
162. B. महाशालिं ।
169. I. ध्वे for ध्वोलं ।
B. omits the lines 171—174.
172. I. J. सस्तंभे ।
173. (1) I. वास for वाज । (2) A. B. F. मुक्ति for मुष्टि ।
174. (1) I. J. वास for वाज । (2) A. B. F. यहू यथा ।
175. A. B. F. J. श्रेणिकां ।
176. (1) I. J. तन् for पक्ष् । (2) J. दण्डहार, B. पादांतर ।
177. J. दण्डस्य यु ।
B. omits the lines 178—180.
181. B. प्रांतरान्तरम् ।
182. (1) J. यद्य, B. यत्रभित्ति । (2) For प्रस्तरं स्यादस्रदंतरं, I. J. प्रस्तीर्याञ्च
तथोत्तरम्, which is almost identical to the second pāda of line 184.
183. A. F. चाष्ट for काष्ठ ।
184. (1) A. F. ध्यस्थं, B. I. धान्तं for ध्यास्तः । (2) B. तं तु सर्वतः ।
B. omits the lines 185 and 186.
185. A. F. दूंल ।
187. I. करां for फाडिङ्ग्र, J. गुत्तरा ।
188. I. वंत for वान्त ।
190. J. omits this line.
191. J. शेषं for वंशे ।

120 MĀNASĀRA
192. (1) A. F. तुल्यैः, B. कुर्यांत। (2) A. F. J. द्वादशा।
194. (1) I. रायं for रान्तं । (2) A. F. तालै, B. तुल्ये for तलैः।
195. A. B. F. लम्बहस्तंचेद् ।
197. I. शिला, A. F. J. शिले, B. शिलायां जे।
200. A. F. किया, B. क्रियांगुलवशा ।
201. (1) I. रन्ध्रं for रोल्यं । (2) A. F. कर्तुं, J. कर्म।
202. B. चोर्ध्वमूर्ध्वं च रंगकं ।
203. B. वलक्षा।
204. A. B. F. द्विजाते तु।
Colophon.—A. I. सप्तदशो, B. षोडशो।

CHAPTER XVII

1. A. F. संधिकर्मविधं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
   Between lines 1 and 2, I. adds three lines noted below, the last
   one of which is incomplete. These are quite foreign here and seem
   to belong to a previous chapter. They have been left out by all other
   Mss.
   हर्म्यान्तरस्य चाधारं दतपार्य(त्यर्याय)मीरितम् ।
   पूर्वांशकमानेन चैात्तरोचं युगांशकम् ।
   तदूर्ध्वं कम्पमेकेन तत्समं''''प्रमोदयम् ॥
   C. omits the first 19 lines of this chapter.
2. I. नन्दकाराब्ज for हर्म्याणां दाह ।
3. All Mss. except I. J. read वन्धयेत् ।
4. I. ग्राह्यं, J. गृह्य for संग्राहा
5. Mayamata (XVII.3) reads मल्ललोलम् ।
6. (1) A. F. वस्या, J. पश्या for वेणु ।
   (2) B. पूर्वं, A. F. पर्वत, I. J. पर्वतत् ।
   (3) Mayamata (XVII.3) reads पूकपर्व ।
7. (1) B. सर्व for पर्व ।
   (2) I. J. चै ‥‥ षु ।
   (3) The दण्डिक is suggested by line 18 and Mayamata (XVII.3)
8. I. एक for पत ।
9. A. F. मल्या, B. मल ।
10. I. पर्वत for पर्वक supplied by J. and the other Mss.
11. A. F. पूर्वं, B. पुर्यं, I. J. पूक for पूग ।
12. J. सन्धिश्चेष्ट ।
13. A. F. बहिः for बहु ।
14. A. F. कुंध, B. कुल्या for कुह्य ।
15. A. B. F. चैक for एकैक ।
16. I. J. याद्य for यक्षो ।
17. I. J. सार्धो for स्याद ।
18. B. omits this line.

122 MĀNASĀRA
25. A. B. F. I. पतिवा, obviously meant for पतिना which is ungram-
matical, the correct form being पत्न्या ।
27. A. F. नौगृह्यं प्रोक्ष्य, B. वाम दक्षिणा...for the last expression.
28. (1) B. leaves this in lacunæ except the last letter खः ।
(2) A. F. महद्होषं निनये ।
29. A. B. F. दिशं । The usual form is पश्येत् ।
30. A. B. F. दृश्यं for दिव्यं ।
31. I. J. A. F. दारुणि, B. दारुखा ।
32. (1) I. J. दारु स A. F. दारु तु । (2) B. leaves the last word in
lacunæ.
34. (1) A. F. संपाते, B. omits the first pāda.
(2) I. त्वाथवापिच for त्वथापिवा ।
36. A. B. F. तदग्रं ।
37. B. leaves the second pāda in lacunæ.
38. C. leaves in lacunæ the lines 38—41.
A. F. तदग्र पूर्वदक्षिण पश्चिमतौ ।
39. (1) I. J. पृथ for प्रत्य । (2) B. द्वारे ।
40. (1) B. यो द्वारं । (2) I. चाग्रं, J. चाग्रे ।
42. (1) C. leaves the first pāda in lacunæ and of the second pāda
has only गम्या र त; B. leaves the second pāda in lacunæ.
(2) A. कुस्यो, B. कृतस्यो, F. कुड्यास्यो for कट्यो ।
(3) A. F. मूलांतं बहिरग्रकं ।
43. (1) Both B. and C. leave the first pāda in lacunæ.
(2) A. F. नं त्वं तरङ्गं ।
44. (1) C. leaves the whole line in lacunæ.
(2) A. B. F. मूलं चायं चाधो मुखं ।
46. I. J. गृह संप्राप्य वक्ष्यते, B. गृहान्तं संप्रशस्य(स्य)ते, A. F. गृहा स्सं
प्रवक्ष्यक्षते ।
47. Both B. and C. leave the second pāda in lacunæ.
48. (1) B. leaves the whole line in lacunæ.
(2) I. J. दिशिं, A. F. दिशं, C. दिशो ।
(3) A. C. F. चांतः चोध्वं ।
49. (1) B. C. सचेद्य, A. F. सछेद्यं, I. J. सच्छेदतः । (2) I. J. ङ्ना for गदा ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVII 123
50. I. J. दक्षतरे।, B. चादिचैद्यं दक्षिणांतरं ।
51. I. इना for ग्डा । (2) चाप्रोथे चेो for चाग्रावश्वो ।
52. A. F. प्रांचद्वा, B. प्राग्वदादा, C. प्रास्वदा ।
53. I. भद्रे भागानिन्; C. leaves this in lacunæ.
Except the first two words B. leaves the whole line in lacunæ.
54. A. F. J. योग्येन for योगं ।
55. I. हिं शयितं।
56. I. शविंधं for शयितं ।
58. I. गीशं for ग्दिर्शि ।
59. (1) F. omits the lines 59—62, B. leaves this in lacunæ.
(2) I. अग्ररात् पूर्वै for चावागार्थेयः।
60. I. स्वास्रिकं for स्वस्तिकं ।
61. (1) J. शयित । (2) J. दक्षे ।
62. (1) J. दारोः । (2) I. पर्वेके for पूर्वके ।
63. I. कोहे for कोष्ठे ।
64. (1) I. शत for क शयितं । (2) I. मेय उ for ध्येयम् ।
66. A. F. J. दार्वीग, J. दार्वीग्र ।
67. J. दारुं प्रागुत्तराग्रकम् ।
73. The lines 73 and 74 are omitted by A. F. C. J.
75. I. चाम्रं स, J. दारुं सु ।
78. A. F. C. J. युगाग्रे । B. omits this line.
80. (1) A. B. C. F. छिद्रयुक्तं तथा दारुं चाद्येयं, I. चित्र । (2) I. अग्रेणं, J.
त्वाधे ।
81. (1) I. वस्तु, A. C. F. वास्तु । (2) I. वृत्तदाहरणम् for वृत्तदारुणा ।
83. I. J. वले for वल ।
86. I. J. नमेव परित्यजेत् for नाह्वैपरोत्यं चेत् suggested by all other Mss.
and obviously a better reading.
87. I. ईच for दारु ।
88. A. B. C. F. J. तद्दारोः ।
89. A. F. संत्यस्यं, B. संतस्यं, C. सत्ताह्वयं ।
90. B. A. परुचैव for वरुचैव ।
92. (1) I. J. दारु for तार । (2) A. F. have always कंठ for कर्णे ।
93. I. अथो कर्णस्य मध्यच द्वित्रिभेपंयुगं येजयेत्, J. युजेन ।

124 MĀNASĀRA
The reading as included in the text has been suggested by all
other Mss. but the meter would demand the reading मध्ये छिद्रमधः कर्णं ।
98. (1) A. F. B. C. विस्तृतार्धं, J. विस्तरान्त । (2) A. B. C. F. I. विस्तृ
for विस्तु ।
99. A. B. F. पाखि, for प्राख ।
Between 99 and 100, B. reads the line 103.
Between the lines 101 and 102, C. adds त्रिकर्णमग्रमुलेतु योजयत् ।
103. J. पतत्सु for पतत्स्व ।
104. (1) J. तदेत् । (2) J. त्रिश्रिचूलि, I. सत्रिचूलि।
105. A. F. बालार्धे कल, B. वार्धे कीलक ।
C. leaves the lines 105—107 in lacunæ.
106. I. J. वक्षे for वक्ष ।
107. I. चतुरश्रं च, J. चतुश्शूलं तु ।
108. (1) A. F. J. युक्त, B. येत् । (2) J. सन्धि पटुक। (3) C. leaves in
lacunæ the whole line except the last word.
109. (1) C. तत्र for दन्त । (2) I. सञ्च for सन्धिश्च ।
110. (1) I. धिं वां for धिश्चां । (2) J. दु, A. F. यु, B. युक्तं ।
(3) J. यथायुक्ति which seems better, because the idea of शक्ति
is implied in बल ।
111. C. पदोत् for यथोन् ।
116. (1) I. J. मासि for माधि । (2) J. मूले ।
117. (1) A. B. C. F. द्वं, B. शैः, C. शं । (2) A. F. C. मनां, B. थ्वसं ।
118. (1) I. चार्धं for चार्थं । (2) J. कुठच्चचोत्तरम् ।
119. I. J. वक्षेयेत् ।
121. I. पुरतोक्तं स for पूर्वोक्त सन्धि ।
The remaining portion of this chapter except the last verse is lost
in J.
123. I. J. कुद्म for कुट्य ।
124. I. विधिः, A. सुधोः, B. बुधं for the last expression.
125. B. मेवच for the last च ।
126. B. शिला for शिखा ।
127. I. सन्ध्यये, A. B. C. F. सन्ध्या, B. C. दो, A. F. सयो ।
128. I. जल for कौल ।
B. omits the lines 128—129.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVII 125
129. I. समिदन्तं, A. F. B. समदंतांशं, ।
C. omits the next eight lines.
132. (1) A. B. F. मध्यं स्यात् for सन्धिमध्यस्य । (2) A. F. पातुकलयैकतत्
137. A. F. मूलाग्रं, B. omits this.
138. (1) B. चादौ दंडस्य । (2) A. F. बछेद्य, B. बतसे ।
139. A. F. षट्शिखे, B. षड्विद्या परिकीर्तिता ।
141. (1) A. F. पूर्वपश्चिम, B. पूर्वचित्भिः ।
(2) I. नीलं तु for कीलकं ।
142. (1) B. कुश । (2) A. B. F. यथायुक्ति, for यथा शक्ति ।
143. A. F. पोतृ, B. पात्रित्र for पोत्र ।
144. A. B. F. मध्ये for मध्य ।
145. A. F. प्राख, for ग्राख; B. सकराश्वि ।
146. A. B. F. यथा युक्ति, I. यथा शक्ति ।
147. A. B. C. F. दारुणं ।
149. B. वप्रा, C. बिह्रा, for बह्रा ।
150. I. साचि, other Mss. शयि ।
151. (1) A. F. C. शैतेषु, B. शैलेषु ।
(2) I. च for चा ।
153. A. F. राष्ट्र्युप, B. नकुशराग्नियो, C. कुठराख्यं ।
154. C. दार्वार्थात् समंशचे ।
156. A. B. C. F. संधिः, I. J. विधिः ।
158. I. परितेपि apparently to mean विपरीते ।
159. B. परिघा for शिखा ।
160. A. B. F. मानस्यांत ; C. omits the first pāda in lacunæ.
161. I. विना for शिक्षा ।
162. (1) I. तुना for तुष्णं । (2) B. श्रोत्र for शोक ।
167. B. तेषां तु, I. J. तेषां न ।
168. I. तञ्जले for जलेशे ।
170. I. चेशी, the other Mss. चेते ।
171. I. सन्घो for सन्ध्यु ।
172. I. पदं तरुच for पुष्पदन्त, C. महेन्द्रस्य ।
173. This line has been lost in all the Mss. except A. F.
175. (1) I. तद्दण्डिते तद्विधाते, the other Mss. दण्डिते यद्विधाने ।
(2) I. आयाम तो, the other Mss. आयामके ।

126 MĀNASĀRA
176. (1) I. कर्मद्वयं for कक्षेद्रयोर् । (2) A. F. वस्तुतं, B. दस्तुयं, C.
वास्तु या ।
179. I. ज्ञानत्वात् for शत्वा ।
182. A. C. F. नरंध्रकं, B. नरैन्द्रकं for मुक्ततरं ।
183. (1) A. B. C. F. कौलेन for मूलेन । (2) I. समकामवि, B. A. C.
वर्मकामार्थं ।
184. B. अर्धसंधिः, C. युद्ध ।
F. omits the lines 185--187.
188. A. B. C. F. युद्धाभावं ।
189. A. F., second pāda, नूतनैरेव संयुजेत् ।
A. F. omit the next three lines.
191. B. C. पूर्वोक्तं ।
193. संयुजेत् is not the usual form.
194. I. नूतनेन च न युज्यते for पुराणं नूतनेन च ।
197. (1) B. दंतपदेन for दण्डपादेन । (2) C. युद्ध स्यात् ।
(3) A. F. B. दाल्या for कुलया ।
198. A. F. B. C. तुलादिमूर्ध्व for कुलादिमूल । (2) A. B. C. F. यथायुक्ति ।
199. B. विनाशोक्तं for विनाचोक्तं ।
200. A. F. नशिखा, B. शिखावा, C. सशिखा ।
201. A. B. C. F. दधेशक्ति ।
203. A. F. C. च खलेथवा, B. चनकृतेथवा for वास्तमेव च ।
205. J. वास्तु for वास्तू ।
207. I. चय for वहिः ।
208. (1) I. आत्मना विजय for चार्थनाशन ।
(2) I. दह for वह ।
210. A. F. संमतस्थितवाजनमांतकैः, B. मार्गतेः, I. अथवतशिन ।
211. I. शिखनै ।
215. A. F. नवधरं रहिधरं, B. नवददर्रहितं, C. नववरंरहिदर, I. J. नवधरंगधरं ।
216. I. J. क्रमविधित, C. A. B. F. क्रमविहीन ।
217. (1) I. या for घन, C. मनु । (2) रक्त विना ।
220. I. पि for प्य ।
Colophon:—A. I. अष्टादशो, B. एकविंशो, C. F. J. सप्तदशो ।

CHAPTER XVIII
3. I. नव for रवि suggested by the other Mss. and supported by the
contents.
4. (1) A. भित्य which seems to be for भित्ति in place of भक्ति।
(2) I. reads स्थूपि for स्तूपि throughout the chapter; it will not
be noticed any longer.
8. (1) I. हस्त for हस्ति। (2) A. F. J. समहेन, for स्तम्भेन।
9. (1) A. F. करो, C. कलो for करे। (2) B. C. यदा for यथा। (3) A. B.
C. F. हम्यंतु, J. हर्म्यांस्तु for शास्त्रं तु। (4) I. reads this line-over again with
the exception of हर्म्य in place of शास्त्र; but it has not been thus repea-
ted by any other Mss. and appears to be unnecessary.
10. (1) I. J. एवं for एक। (2) I. J. समाने for विमाने।
11. I. हर्म्याद्द्विहर्म्यो for भक्त्याद्विमक्त्या।
12. (1) J. हर्म्य for क्षुद्र। (2) I. मलं for अलं।
13. I. क्षुद्र for मध्य।
15. I. हर्म्ये for भक्त्या।
The lines 16—19 are lost in I. but preserved by all other Mss. and
are necessary here.
20. I. ए.........न्याग्दूमा for एकपङ्क्त्याकेका।
21. I. यन्त for भ्रष्ट।
22. (1) I. नव, A. F. B. J. नंद। (2) I. पञ्च for पङ्क्ति। (3) I. मध्यमेतच् ।
23. (1) I. वदि for पङ्क्ति। (2) I. शं स्यादूभा for शाकेका। (3) I. श्रेष्ठं
चतुस्सले।
24. (1) I. वन्या for पङ्क्त्या। (2) B. पद्म, C. सम, for सप्त।
26. (1) A. F. पथ्येश, B. चैतत्सैव, C. दशांशकं।
C. omits the next four lines.
28. I. विंश for ईश।
31. J. पुह्य for पूष।

128 MĀNASĀRA
32. (1) B. सतां for सैका । (2) A. F. कांशं for क्रोशं । (3) A. F. मुनिवंशं,
B. द्वशं, C. व्याति । (4) I. J. निधि for तिथि suggested by the
other Mss. and the context.
34. (1) J. मानिकं, I. चाधिकं for काधिकं । (2) I. च for दश ।
41. B. रेस्ट, I. रोष्ट for राष्ट्र ।
45. I. पक्षां for पङ्क्त्य॑ ।
46. I. एवं for ह्येवं ।
47. J. दिद्वि, A. B. F. द्विने, C. युग्म ।
48. A. F. C. विशालेतु चैकहस्तं तथैव च ।
A. F. omit the next four lines.
49. J. विभागके for विमानके ।
51. I. चमेवं स्याच्छ्रे for श्व भागं च श्रे ।
52. I. त्यांशं, J. द्वर (ह्य) शं ।
54. I. वं च तं वै for वतलं द्ये ।
56. B. चतुर्विंशति मानिकम्, I. J. and other Mss. चतुष्पञ्चषदंशकम् ।
57. A. F. J. मध्यं, C. मध्ये ।
59. I. कर्म्म च पञ्च, J. पश्चो, the other Mss. पञ्चषट् सप्तांशकम् obviously
for पञ्चविंशतिकांशकम् ।
63. A. F. सप्त, C. साम्ये, for सम apparently to mean मध्य as in line 57.
66. (1) J. मध्यं । (2) J. and the other Mss. विशालके ।
67. This line is lost in J.
73. A. F. B. भाग स्यादष्ट ।
79. J. विशालकम् ।
80. J. द्वात्रिंशदंशकं ।
81. I. भूरि for भूमिः ।
87. I. भूमिं च ।
91. In the second half of this line a reference to षडश्र and घटाश्र
as stated in line 97 should have been made but this is unaccountably
missing.
92. I. कक्षैय for कात्रय, A. F. यत्र, J. कार ।
93. B, नगरं; C. omits this.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVIII 129
95. I. युक्ताथो, J. वृत्ताथो, B. second pāda, मेतद्भागं यथाक्रमं ।
96. A. F. द्विश्रृंगं, C. दंश्रुकं, J. शंश्रकं, I. विश्रकं ।
98. (1) I. चापि for वापि । (2) I. घो for धो ।
101. I. द्विश्व for द्वश्व ।
103. I. रश्मि, B. रश्लि ।
104. I. चतुर्थकं for चतुर्विध ।
105. A. B. C. F. दुक्त मान्त ।
106. A. F. यचि, B. छत, C. अद for यद्य ।
107. I. तु for चैक ।
111. I. शानां for शैकां । (2) I. लोक्तम्, J. लान्तकम् ।
115. (1) J. कुम्भोर्ध्वे चा for ऊर्ध्वं च सा । (2) A. F. C. J. दलिक

180 MĀNASĀRA
148. I. हिंशाश, J. वीश, B. C. धो ।
151. I. विध्रुता, J. विधृता A. F. विस्तुद्वति, विस्मृतात्रि ।
152. I. दैश्च मुक्तितः for दैर्घ्यमुक्तम् ।
153 (1) I. कोलतार for कोलाधार । (2) I. विहृत for विस्तृत।
156. I. षिस्सा, J. खो रवा ।
159. A. F. J. होनादि for भिन्नानि ।
160. I. ष्टाङ्क for ष्टक ।
162. J. मूलाग्र स ।
163. (1) A. धनु, B. धसूश्रो, C. तनु, F. थानु ।
(2) I. पूर्नाकृतिं, J. पूर्व्यकृशं । (3) I. परिता for वनिता ।
164. I. दु. for चे ।
167. (1) A. F. पंहि, I. येहि for यथा । (2) I. प्रोक्तं for प्रोक्ता ।
168. I. नेच, C. नाच, J. नेत्रा ।
169. I. तस्यांशं for तदर्धं ।
170. A. F. C. तल्पूपासनं, J. तल्पविमानकम् for तल्पवासनम् ।
171. I. प्रखास्त्यान्त, C. पखिख्यातं for शृङ्खालान्तं ।
174. (1) वियत् in place of व्ययं appears to be the better reading
because all the names are synonyms for the sky; the correct reading
is given in line 182. (2) B. जांति, C. जानि, J. चेति for ज्योति ।
175. (1) I. प्रस्तरं, J. पुष्करं (लं); see 188. (2) J. लुपा (singular) ।
177. I. चोष्ट, J. चोर्वि ।
180. A. F. मर्त्ये स्तनेऽप्य, B. मध्येध्वन्येषु, C. मत्येस्तन्मध्य ।
181. (1) I. विस्ताराग्रमतो, A. B. C. F. रं ना । (2) A. F. प्रबलं, B. C. प्रवरं ।
182. I. न्तता वियत्, A. F. नहृतो वियत्, C. नाट्यतो रियेत्, J. नामतोपियत् ।
183. I. सुतं जोत for स्तुतं ज्योतिः ।
185. I. न for तद् ।
186. I. तु उच्चते for चानन्ते, J. नन्दमें, A. F. नन्तमे, B. नवमे ।
188. (1) I. द्विश्री for द्वंग्री । (2) I. पुष्कर ।
189. The other readings are तुङ्गश्यासान्तं and तुङ्गाह्वयासान्त, compare
the line 199.
190. This is lost in J. See note under 282.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVIII 131
191. I. मेतत्तु महि... for मुक्तमेतन्महो ।
192. I. लुपमिति for ज्या चेति ; see line 177. C. omits lines 193—196.
193. I. कन्धरं स्तव्या, A. F. काश्यपः, B. कश्यपिः ।
Between the lines 193 and 194, I. repeats the line 191 which
is not necessary here.
195. I. चोर्ध्वं for चोर्वी ।
197. I. द्वि' for द्वयं, B. संव्यांश, C. षड्भाग ।
200. A. F. वारे, B. चारे for पारे ।
201. I. तु... for कूटनौयैः, B. कुठनी ; C. omits this word.
203. A. C. F. हस्तो, B. हस्ते ।
204. I. J. द्वय for मध्य ।
205. I. J. ...न for क्रमात्सोपान ।
209. I. J. तु एक, B. त्वेक ।
210. The form intended is apparently छन्द, not छाया ।
211. A. F. सावशं, C. सावशः, B. सवसा for सावरम् ।
212. (1) I. J. लुटिपाकखैर्वि for द्वानलुपैनैव । (2) I. J. द्वतः, B. द्वान्तकं ।
213. A. B. F. म्यैमि, C. म्येरि, I. J. हर्म्येर्रिदं ।
The next five lines are lost in J.
214. I. न्तम for न्तं भू ।
216. I. ल्य for ष्ट ।
220. I. J. श्रेष्ठं for श्रेणों ।
222. I. J. मध्येदि च नया for मध्यादि चान्यथा, which is also not gram-
matical.
225. (1) J. त्रिपादं । (2) J. चार्धार्धं ।
226. (1) I. J. त्व for मा । (2) The other Mss. विस्तारात्तस्य ।
227. A. B. C. F. यथाशोभं ।
228. I. मात्रं वा ।
229. (1) A. F. J. बाध for पाद् । (2) I. J. सार्थ for चार्धं ।
232. I. J. त्रिच for ड्यव ।
Between the lines 232 and 233, J. reads 148—190
234. I. J. अधो for अधः ।

132 MĀNASĀRA
235. (1) A. C. F. कर्णात्कणो, B. कण्ठात्, I. J. कन्या। (2) A. B. C. F.
नीत्वा सूत्रं।
236. I. J. धो for धौ।
237. (1) A. F. वित्वा, B. खित्वा, C. चित्वा for चत्वा। (2) A. F. J.
चित्र, C. क्षुव for सूत्रा।
238. I. चन्द्रमये for चन्द्रं यद्ये suggested by J. and the other Mss.
239. B. वाजमानास्त, I. J. वासनान्त।
240. A. F. J. छिद्रसूत्रादधो, I. चित्र सूत्रं तथा।
241. (1) I. तञ्चित्रे, A. B. C. F. J. तच्छिद्रे। (2) A. F. J. धारासु,
I. तारं। (3) A. B. C. F. J. वित्तमः, I. नमम्। (4) वित्तम is an impossible
form, obviously it stands for शिष्यवित्तमः।
242. (1) J. श्रोण्यां। (2) I. मधु for मध्य। (3) I. कम् for का।
After this F. reads अथकामकोष्ठविधिः and A. F. करवोरबहु, कामकोष्ठविधिं
वक्ष्ये शृणुध्वं तत् प्रभंजना। Here A. F. leave मानसार and take up another
different Ms. called पद्मसंहिता।
In addition to this F. contains a portion of another Mss. This
portion deals with gopura or gate-houses.
243. (1) B. करेविरवसापूर्व, C. करवोरेविराबाहुं। (2) I. पुटान्तं for पुटारं।
244. I. कर्षायां च, J. कर्णाच्छाया।
246. C. J. वाहुल।
247. I. J. दलो भवेत्।
248. I. बहुपाकखैकगठेपु, J. and the other Mss. बहुबाहु लुपाकणैंषु।
249. (1) B. C. कूटो for कटका। (2) J. omits तु and reads प्रयोजयेन्।
251. B. जया, C. यथा।
252. B. ममळा, C. मामला।
253. (1) I. च, J. चा। (2) J. तथा for तदा।
255. C. हम्येतं।
257. I. रुद्र for शूद्र।
258. (1) I. रुद्र, J. मस्य for मध्य। (2) I. पतक्तं for पतत्।
259. I. दैवता for सुखदप्रदा।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVIII 133
260. I. चाङ्ग for वाज ।
261. I. तेच for देव ।
262. I. J. लिङ्गुवक्त्रं for ऋजुवक्त्रं, B. ऋषवदब्जंतु वामनः ।
263. I. J. छिद्रं (first one) for चित्रं ।
264. I. J. यथा (second one) for तथा ।
265. B. शेखरे भूधरे तथा, C. नासिका पंजरान्वितं, I. J. शिखरेः ।
266. (1) C. omits this line and remaining portion of this chapter.
(2) B. वल्कौं for फलका । (3) B. वासम, J. वयंसि, I. वायंसि ।
267. B. मृत्यरोष्ठि ।
268. (1) I. J. गुलोदयस्य सं for गुहोदकसुधा ।
(2) J. यथा युक्त्या ।
270. B. कुरु चेत् ।
271. B. बरेधं, J. वालार्थ for बलार्थं ।
272. (1) I. युक्त्यान्य, J. उक्तान्य ।
(2) I. J. पत्ती हि B. वर्य नि ।
273. (1) B. तस्यधा । (2) I. संपदां प ।
274. (1) J. कं प्रतिं, B. कतुं प्रति । (2) I. J. बलार्थ for बलार्थं ।
275. I. स्या.... J. स्यात् लक्ष्णं ।
276. B. पादौ for चादौ ।
278. B. तत्तु विभागं भवेत् for the second pāda.
283. B. शेषं तु मौलिकान्तं, I. J. शेषान्तं लिङ्गकान्तं ।
284. (1) B. प्रस्तरं । (2) I. J. B. न्येषां शेषं ।
285. (1) B. नालिकोलंबनं चैव ।
(2) I. J. चैकलम्बनं, B. तद्द्वयं तुवा ।
286. (1) B. पंचद्वयंश । (2) I. सप्तं for दधं ।
The next three lines are missing in I. but they have been pre-
served by all other Mss. and appear to be suitable here.
287. B. कुक्ष्यां तु नद्ध ।
288. J. श्वत for स्पद पत्र युत् ।
291. B. तस्यान्तर्गतमश्वाधिन् ।
292. I. दा, B द्वेदी for द्रुम ।
295. B. प्रबत्यविधिं । ग्राह appears to the correct reading, compare
lines 302, 313.

134 MĀNASĀRA
296. I. व्यक, B. वृत्त ।
297. B. गजस्योग्राकृतिः श्रोत्रा कुंडंधारंतभास्ववत, I. J. गजश्रोत्रादिगण्डन्तश्रोत्र
गण्डं ।
298. (1) I. वेद for पादं । (2) I. कम् for वत् ।
301. J. पुच्छा, B. मुच्छं for पार्श्वार्दि ।
302. I. ग्रहमेव, B. ग्राममेवा ।
304. B. कोत्तुंगदेशके ।
305. (1) B. पत्रयुक्तं । (2) I मत्स्या for मध्या, B. मध्ये ।
306. (1) B. तदा । (2) B. कृत्वा कृति दृशेत, J. दृष्टाकृतिं दृशी ।
The lines 308 -312 are lost in J.
308. B. भाषंडं प्रादरंअयुक्त ।
309. (1) B. विष्टते for पार्श्वके । (2) B. चार्यके भुजकोयुतं ।
310. B. घटोद्दलं ।
311. B. कबरी ।
312. B. स्यादध्रतिं भ्रांतकंचयुक्त ।
313. B. पत्रादि for पुच्छादि ।
314. B. ग्रामास्वाना, J. ग्रामश्वाना ।
315. (1) I. J. केमत् for केशं । (2) B. चतुष्पा ।
318. I. र्वा, J. ब्र for भू ।
319. J. देवं ।
324. B. मुखचंद्रास्यं ।
325. B. गीतस्यतु ततो ।
326. B. मध्योप ।
B. reads between 326 and 327 the line 331 and omits the lines
327—330, 334, 335, 336, and 337.
327. I. वायतं, J. वाथ ।
330. I. स्मयनं, J. नीडानां ।
333. (1) J. कृते for first कूटे । (2) B. कूटे for the last expression.
334. (1) J. कमा, B. क्रमा for समा । (2) B. देशके ।
335. (1) I. स्रोल for स्थूल । (2) J. प्रास्यं ।
337. B. सर्वेषां, other Mss. द्विजानां ।
338. (1) I. वै for सै, B. सयिकाकार्कातिं । (2) B.युग्मं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVIII 135
339. B. चोत्कदेककं पित्यकं पित्यदिक् फलं । श्रो ॥
340. Both B. J. omit लक्षणं and have विधिना which is more
suited to the context. See note under line 141.
341. I. शै for चैश, B. वोत्संगं चैशकाविवा ।
342. B. युगमंडपकं चैव ।
344. (1) B. J. खण्डिडलं for च स्थलं । (2) B. मंडं च, J, खण्डिलं, I. मण्ड पं ।
347. I. सकलं for सकलो ।
351. (1) I. र for रि, B. पेत्तु चतुष्टकां ।
354. B. सूत्राणि नववस्त्राणि सत्कुशाग्रै ।
355. (1) J. सापि, B. स्वपति दानंसं ।
(2) J. घटान्, B. तुष्ठमुपं, I. कलिकं ।
356. I. J. क्षौमै, B. क्षोहै।
357. B. नवववृतचाचेंदाचार्य ।
359. B. कुम्भं ।
361. B. नूल्य ।
362. (1) I. सा for चा । (2) I. शतं for शक्तीः ।
363. I. प्रयोजयेत्, J. दिचार्चयेत् ।
367. I. ग्मेशा हार्चमाचार्य for श्लेषावोजमुच्यते ।
370. I. सा for चा ।
371. (1) I. तुका for ष्टकान्, B. मुतैष्टकान् । (2) J. सुधोन् ।
372. (1) I. J. हु, B. वे । (2) B. रष्ठकं ।
373. (1) B पागर्म । (2) B. कृत्ववक्त्रेणलेखयेत् ।
Between 374 and 375, J. reads the line 378.
375. I. द्रो for श्रौ, B. द्यौवं ।
377. (1) J. स for वै । (2) I. तुलमहा for तुलिकया ।
378. (1) J. विसृज्या, B. विसृता, I. वख्रमा । (2) B. तत्सर्वं ।
380. I. पुष्पगन्धे ।
382. I. मूलं for कूर्चं, B. मूचँ ।
383. The use of the form आरुरोह is not idiomatic here.
384. J. रेवच, B. लवेवा, I. नेवच, for the last expression.
385. (1) I. रत्नकत्त । (2) J. प्रागुक्तवदर्चयेत् ।
387. B. तत्प्रत्रिकोतदद्यैंतु मध्ये ।

136 MĀNASĀRA
389. (1) I. यत्रप्रविंनस्य, J. पुष्यं विन्यस्य, पुष्पराग is mentioned later. The
intended form is perhaps प्रवाल । (2) I. स्यादु for स्य चेत्।
(3) B. omits lines 389—391.
390. I. नाभं for रागं ।
393. B. गोमेदकं ।
395. I. रक्तं for रत्नं ।
396. (1) B. सर्ववेषाडयो । (2) B. प्राप्तवांश्चां ।
(3) J. भूषणैः ।
400. B. पतद्भोपरि ।
401. B. चतुराष्टकान् ।
402. (1) J. दिच्चकाशकारादिन्, B. दीशानकांतिषु ।
(2) I. कवि, J. कमान् ।
403. (1) I. क्कु, J. कूलकु for कमूलकु ।
(2) J. चालयन्ती, B. मालयन्त्रिः ।
404. B. जळेनाभि, I. J. जलेण्यभि ।
405. B. चतुरष्टकान् ।
408. I. वोप for पोड ।
409. (1) I. मूर्ध्नस्तु, B. मूर्ध्नि तु । (2) I. पान for पादः ।
410. (1) B. नमस्तु कंतराजादि । (2) I. राज्यं for ग्रामं ।
411. B. र्वैहु विस्तुतं ।
413. J. कुर्यात् which is more idiomatic than कुरु ।
414. (1) B. यजमान गृहज्ञ त्वते भक्तिश्यमुक्तिर्भवेत् कुर्वन्त्यद्यजमानगृहं । (2) I. J.
नृपयते for नृपालये ।
(2) I. मूतो for मुक्तिं ।
415. B. यस्मात् कुर्याद्नंनदारागुनृपत्तयेतत्र च पीडान वर्हेते, I. J. चत्साकुर्वन्तो-
नारद ।
417. (1) B. गुरुयुतश्च सद्गुरुः शिबिकादिशः ।
(2) J. नांर्दि for नान्दि ।
(3) B. गजवाहन ।
418. (1) I. स्य for सह । (2) B. सवितारूहं
Colophon :—I. एकोनविंशो, J. षष्टाविंशो
B. द्वाविंशो, for अष्टादशोऽध्यायः ।

CHAPTER XIX

1. (1) J. भौम for भूमि ।
   (2) C. omits the first 70 lines of this chapter.
2. (1) J. ज्योति for जाति । (2) I. छ्द for छन्दं suggested by references
   and all other Mss.
3. I. हर्म्ये for हर्म्यं suggested by the other Mss.
4. (1) I. चन्द्रचाद for छन्दं त्रिपाद । (2) I. विक्ष्वस्य for विकल्पं स्यात् ।
5. (1) I. पतदायाकि, J. दायादि ।
   (2) I. .................'दं स्ता for द्वार्थं शा ।
6. I. J. तदपो for तदुदो ।
7. (1) B. परिचाहोपिदे । (2) I. J. यानं for मानं ।
8. B. J. शयने ।
9. (1) B. J. यथा for यस्य । (2) B. J. बिम्ब, I. बहु ।
10. (1) B. दिष्टस्याहृतिकाकृति ।
    (2) I. ताधीति for तेति प्र ।
11. (1) I. J. पुंबेरं तत् पुमंसापि वनितालयमेव वा । The reading adopted
    in the text is supplied by all other Mss. and is necessitated by the fact
    that the sense of I. J's. reading is expressed in the next line.
    (2) B. वनिते ।
12. B. पुंचितं तत् पुमांसेापि for the second pāda.
13. I. भक्ति, B. शक्ति, J. भित्ति ।
14. (1) I. कस्यपा for कन्यसा । (2) B. कात for कम् ।
15. (1) J. माहृत्य, B. चावृष्ठय I. चागम्य । (2) B. J. गश्व, I. तस्य, compare
    XXVII, 35—39, XXIX, 36—37, etc.
16. (1) I. साष्ट for चाष्ट । (2) I. J. एक for चैक ।
17. I. तत्समं, J. तद्द्वयं ।
18. (1) B. तदंद for तदर्धं । (2) B. वर्गषट्पदमोरितम् ।
19. B' मेना for हीनं ।

188 MĀNASĀRA
26. (1) I. भागमे, J. भागिकै। (2) J. द्विशालिकम् for विशालकम्।
28. I. नाडी for नासि suggested by the other Mss.
29. I. सार्धं for चार्ध suggested by the other Mss.
30. I. नाडी for नासि, suggested by the other Mss. B. नाश विनाशे तु
चतुस्रं च विभासिते।
31. Between the lines 31 and 32, I. repeats the lines 17—19 except
the last pāda of 19 which runs as follows: कन्यसादि त्रियं त्रियम्।
32. B. स्थितस्यादुपमालांतं।
34. J. फलिका, B द्वयंशंतत् पलकांतकं।
35. I. सान्तरं, the other Mss. चान्तर।
36. (1) B. नासिकासने। (2) J. फिंबरी।
37. B. नासिकातत् for the first expression.
38. (1) B. नूतादि for भूतादि। (2) B. J. यत्र for चित्र।
39. B. omits this line.
40. (1) J. ग्रथाङ्गं, B. ग्रथा(ग्रा)स्वां, I. याश्चाङ्गं।
(2) B. पुष्टिदामैं।
41. (1) B. J. लभते for लम्बने।
(2) B. करादितत्समंकृत्वा लभते भद्रसंयुक्तं।
42. (1) B. वलकी for पालिके। (2) B. श्रेणी। (3) I. प्रोक्त for वृत्त।
43. (1) J. युक्ता। (2) I. J. यज्ञे for यज्ञ।
45. B. रादि विनिर्गमम्, J. वर्गकम्, I. वन्दिकम् for the last expression.
46. (1) J. तंह्वा। (2) B. क्रिया for श्रिया।
47. (1) I. पूर्णाङ्गं for कुर्याल्छु। (2) I. नास्य for नासि suggested by refer-
ences and the other Mss. J. नाडी।
49. B. एकांश कण्ठेकूटं स्यात् सपादांशमदिष्ट(धिष्ठा)नां।
50. I. चाश्विन्यादि, J. न्यांशे, B. चाशिन्यांशं गलोदकं।
51. B. सखोदयं for the last expression.
53. B. पूर्वदेवंतु।
54. I. हर्म्य तु for हर्म्यस्य।
55. B. मध्य for मध्ये।
56. B. दंडं वा for दण्डेन।
57. (1) I. शाखा, the other Mss. शाला। (2) B. हारकवंचरं।