मालविकाग्निमित्रम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

तृतीयोऽङ्कः। ४१
लोहइदुकामाए महुलच्छीए जुवइवेसलज्जापइत्तं वसन्तकुसुमणे-
वत्थं गहीदं ।
राजा—(विस्मयात् ।) एतदवलोकयामि ।
रक्ताशोकरुचा विशेषितगुणो बिम्बाधरालक्तकः
प्रत्याख्यातविशेषकं कुरबकं श्यामावदातारुणम् ।
आक्रान्ता तिलकक्रिया च तिलकैर्लग्नद्विरेफाञ्जनैः
सावज्ञेव मुखप्रसाधनविधौ श्रीर्माधवी योषिताम् ॥ ५ ॥
(उभौ नाट्येनोद्यानशोभां निर्वर्णयतः ।)
(ततः प्रविशति पर्युत्सुका मालविका ।)
मालविका—अविण्णादहिअअं भट्‍टारं अहिलसन्ती अप्पणो
१. अविज्ञातहृदयं भर्तारमभिलषन्त्यात्मनोऽपि तावल्लज्जामि । कुतो
विभवः स्निग्धस्य सखीजनस्येमं वृत्तान्तमाख्यातुम् । न जानेऽप्रतिकारगुरुकां
वेदनां कियन्तं कालं मदनो मां नेष्यतीति । आ, कुत्र खलु प्रस्थितास्मि ।
आदिष्टास्मि देव्या । गौतमचापलाद्दोलापरिभ्रष्टायाः सरुजो मम चरणः ।
त्वं तावद्गत्वा तपनीयाशोकस्य दोहदं निर्वर्तयेति । यद्यसौ पञ्चरात्राभ्यन्तरे
कुसुमं दर्शयति, ततोऽहमभिलाषपूरयितृकं प्रसादं दास्यामीति । यावन्नियो-
गभूमिं प्रथमं गता भवामि, तावदनुपदं मम चरणालंकारहस्तया बकुलावलि-
कयागन्तव्यम्, परिदेवयिष्यामि तावद्विस्रब्धं मुहूर्तकम् ।
सुमनेपथ्यं गृहीतम् ॥ रक्ताशोकेत्यादि । बिम्बाधरे । बिम्बमिवाधरस्तस्मिन् ।
‘विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इति विशेषणसमासः । ‘उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्या-
प्रयोगे’ इत्युपमितसमासस्तु कविमित्रैत्र ग्राम्ये(प्राये)ण नाङ्गीकृतः। अलक्तको लाक्षा ।
रक्ताशोकरुचा रक्ताशोककुसुमस्य रुचा कान्त्या विशेषितगुणः। विशेषितोऽतिशयित-
स्तिरस्कृतो गुणो रागो यस्य स तथोक्तः। श्यामावदातारुणम्। श्यामं च तदवदातमरुणं
च तत्तथोक्तम् । ‘वर्णी वर्णेन’ इति कर्मधारयः। कुरबकं कुरबकपुष्पं प्रत्याख्यातविशे-
षकम् । प्रत्याख्यातं तिरस्कृतं विशेषकं पत्रभङ्गो येन तथोक्तम् । लग्नद्विरेफाञ्जनै-
र्लग्नः सक्तो द्विरेफो भ्रमर एवाञ्जनं येषु तैस्तिलकैस्तिलककुसुमैस्तिलकक्रियापि
तिलकस्य ललाटिकायाः क्रियाक्रान्तोल्लङ्घिता । परिभूतेत्यर्थः। माधवी मधुसंबन्धिनी
श्रीर्लक्ष्मीः ! शोभेत्यर्थः । योषितां स्त्रीणां मुखप्रसाधनविधौ मुखालंकारकरणे
सावज्ञेवावमानेन सहितेव । अवमाननां कृतवतीवेत्यर्थः ॥ अविज्ञातहृदयं भर्ता-