कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १३७ )

सखोति । तस्याः पार्वत्या इयं तदीया सखी वयस्या तम् ।
'वर्ण प्रशस्तिः' इति क्षीरस्वामी । सोऽस्यास्तीति वर्णिने ब्रह्म-
चारिणम् । 'वर्णाद्ब्रह्मचारिणि' इतीनिप्रत्ययः । उवाच ब्रूते स्म ।
किमिति । हे साधो विद्वन् तव कुतूहल चेत् श्रोतुमस्तीति शेषः ।
तर्हि निबोध अवगच्छ । आकर्णयेत्यर्थः 'बुध अवगमने' इति
धातोर्भौवादिकाल्लोट् । श्रोतव्यं कि तदाह—यस्मै लाभायेदं
यदर्थम् । 'अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता चेति वक्तव्यम्' इति
वार्तिकनियमात्क्रियाविशेषणम् । एतया पार्वत्या अम्भोजं पद्मम्
उष्णावारणं आतपत्र इव वपुः शरीरं तपः साधनं कृतम् । तपः-
प्रवृत्तिकारणमुच्यते श्रूयतामित्यर्थः ॥ ५२ ॥
PROSE ORDER —तदीया सखी तं वर्णिर्न उवाच, (हे)
साधो, तव चेत् कुतूहलम् (तर्हि) निबोध, एतया यदर्थं अम्भोजं
उष्णावारणमिव वपुः तपः साधनं कृतम् ॥ ५२ ॥
NOTES —तदीया—(तद्+छः+ईय+आ) तस्या इयं
तदीया of her, i e., of Parvati See notes on तदीयं in
the verse 21 वर्णिन्—(वर्ण+इनिः=वर्णिन्) वर्णः
(प्रशस्तिः) अस्यास्तीति वर्णिन्, तं वर्णिर्न to the Brahma-
charin; an ascetic. The word वर्ण means प्रशस्तिः
(freedom from carnal enjoyment—'वर्णः प्रशस्तिः) or
वेदाध्ययनार्थं ब्रह्मचर्यम् (the first stage of life—Brahma-
charya), or a particular colour Cf 'वर्णो द्विजादि-
शुक्लादियज्ञे गुणकथासु च स्तुतौ ना' इति मेदिनी । The suffix
इनि is added to वर्ण by 'वर्णाद्ब्रह्मचारिणि' पा० ५.२.१३४ ।
When the meaning is other than ब्रह्मचारिन् this suffix
will not be added and the form would be वर्णवान् ।
For the meaning of प्रशस्ति Cf. "स्मरणं कीर्त्तनं केलिः