काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

५२८ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥
उदात्तादित्येव । ददती । दधती । नाभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तावेतो ॥ बृह-
न्महतोश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ बृहती । महती । बृहता । महता ॥
उदात्तयणो हल्पूर्वात् ॥ १७४ ॥
उदात्तस्थाने यो यण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा नदी अजादिर्या ऽसर्वनामस्था-
नविभक्तिरुदात्ता भवति । कर्त्री । हर्त्री । प्रलवित्री । प्रसवित्री । कर्त्रे । हत्रे ।
प्रलवित्र्या । प्रसवित्र्या । तृजन्ता एते ऽन्तोदात्ताः । उदात्तयणं किम् । कर्त्री ।
हर्त्री । कर्त्रा । हत्रा । तृन्नन्तोयमाद्युदात्तः । हल्पूर्वादिति किम् । वहन्ति
नावा ब्राह्मण्या । नकारग्रहणं च कर्तव्यम् ॥ * ॥ वाक्पत्नीयं कन्या ॥
नोङ् धात्वोः ॥ १७५ ॥
ऊङो धातोश्च य उदात्तयण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा ऽजाद्यसर्वनामस्थान-
विभक्तिर्नोदात्ता भवति । ब्रह्मबन्ध्वा । ब्रह्मबन्ध्वे । वीरबन्ध्वा । वीरबन्ध्वे ।
ऊङ् प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । तेन सह य एकादेशः सोप्युदात्त इति उदात्तयण्का-
रस्तस्मादुदात्तत्वे प्रतिषिद्धे उदात्तस्वरितयोर्यणः । स्वरितोनुदात्तस्येति विभ-
क्तिः स्वर्यते । धातुयणः खल्वपि । सङ्खल्वा । सङ्खल्वे । खलप्वे । क्विबन्तस्य
कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तस्य ओः सुपि यणादेशः ॥
ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप् ॥ १७६ ॥
अन्तोदात्तादित्येव । ह्रस्वान्तादन्तोदात्तान्नुटश्च परो मतुब् उदात्तो
भवति । अग्निमान् । वायुमान् । कर्तृमान् । हर्तृमान् । नुटः खल्वपि । अक्षवन्तः ।
शीर्ष्वन्तः । अन्तोदात्तादित्येव । वसुमान् । वसुशब्द आद्युदात्तस्तस्मान्मतुप्
अनुदात्त एव भवति । यत्र च स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदित्येषा परिभाषा
नाश्रीयते नुड्ग्रहणात् तेन महत्वानित्यत्र न भवति ॥ रेशब्दाच्च मतुप उदा-
त्त्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ वारेवान् ॥ रेश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ चित्रतीर्या-
न्यानुवाक्या भवन्तीति ॥
नामन्यतरस्याम् ॥ १७७ ॥
ह्रस्वग्रहणमनुवर्तते मतुब्ग्रहणं च । तेन मतुपा ह्रस्वो विशेष्यते मतुपि
यो ह्रस्वस्तदन्तादन्तोदात्तादन्यतरस्यां नाम् उदात्तो भवति । अग्नीनाम् ।
वायूनाम् । कर्तॄणाम् । मतुपा ह्रस्वविशेषणं किम् । भूतपूर्वेपि ह्रस्वे यथा-
स्यात् । अन्यथा हि साम्प्रतिकएव स्यात् तिसृणां चतसृणामिति । सनुट्कस्य
ग्रहणं किम् । धेन्वाम् । शक्त्याम् । उदात्तयणो हल्पूर्वादित्ययमन्तोदात्तः ।
ह्रस्वादित्येव । कुमारीणाम् । अन्तोदात्तादित्येव । त्रपुषाम् । वसूनाम् ॥
ङ्याप्छन्दसि बहुलम् ॥ १७८ ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५२९

ह्रन्ताच्छन्दसि विषये नामुदात्तो भवति बहुलम् । देवसेनानामभिभ्र-
ञ्जतीनाम् । बहूनां पिता । न च भवति नदीनां पारे जयन्तीनां मरुतः ॥
षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः ॥ १७९ ॥
अन्तोदात्तादित्येतन्निवृत्तम् । षट्संज्ञकेभ्यस्त्रि चतुरित्येताभ्यां च परा
हलादिर्विभक्तिरुदात्ता भवति । षण्णाम् । षड्भिः । षड्भ्यः । पञ्चानाम् ।
सप्तानाम् । त्रि । त्रिभिः । त्रिभ्यः । त्रयाणाम् । चतुर् । चतुर्भ्यः । चतुर्णा-
म् । हलादिरिति किम् । चतस्रः पश्य ॥
झल्युपोत्तमम् ॥ १८० ॥
षट्त्रिचतुर्भ्यो या झलादिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे यदुपोत्तममुदात्तं भवति ।
त्रिप्रभृतीनामन्त्यमुत्तमं तत्समीपे च यत्तदुपोत्तमम् । पञ्चभिस्तपस्तपति ।
सप्तभिः परान् जयति । तिसृभिश्च वहसे त्रिंशता । चतुर्भिः । झलीति किम् ।
पञ्चानाम् । सप्तानाम् । उपोत्तममिति किम् । षड्भिः । षड्भ्यः ॥
विभाषा भाषायाम् ॥ १८१ ॥
षट्त्रिचतुर्भ्यो या झलादिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं भवति
विभाषा भाषायां विषये । पञ्चभिः । २ । सप्तभिः । २ । तिसृभिः ।

२३० ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥
सावेकाच इति ऊहिदम्पदाद्यप्सुमैद्युभ्य इति वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते ।
झलीति किम् । दिवा ॥
नृ चान्यतरस्याम् ॥ १८४ ॥
नृ इत्येतस्मात्परा झलादिर्विभक्तिरन्यतरस्यां नोदात्ता भवति । नृभ्याम् ।
नृभिः । नृभ्यः । नृषु । झलीत्येव । न्रा । न्रे ॥
तित्स्वरितम् ॥ १८५ ॥
तित्स्वरितं भवति । सवन्ताव्द्यत् । चीकीर्यम् । जिहीर्यम् । ऋहलो-
र्ण्यत् । कार्यम् । हार्यम् । प्रत्ययाद्युदात्तस्यापवादः ॥
तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदा-
त्तमह्वन्विङोः ॥ १८६ ॥
तासेरनुदात्तेतो ङितो ऽकारान्तोपदेशाच्च शब्दात्परं लसार्वधातुकम-
नुदात्तं च भवति ह्वङ् इन् इत्याभ्यां परं वर्जयित्वा । तासेस्तावत् । कर्त्ता ।
कर्त्तारौ । कर्त्तारः । प्रत्ययस्वरापवादोयम् । अनुदात्तेतः । आस । आस्ते ।
वस । वस्ते । ङित् । सूङ् । सूते । शीङ् । शेते । अदुपदेशात् । तुदतः ।
नुदतः । पचतः । पठतः । अनुबन्धस्यानैकान्तिकत्वादकारान्तोपदेशएव शप् ।
पवमानः । यजमानः । यद्यत्र मुक् अकारमात्रस्य स्यात् तदा लसार्वधातुक-
मदुपदेशादनन्तरमिति सिद्धो निघातः । अथाकारान्तस्याङ्गस्य, तथापि लसा-
र्वधातुकानुदात्तत्वे कर्त्तव्ये बहिरङ्गत्वादसिद्ध इति सिद्धम् । चित्स्वरोप्यनेन
लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन परत्वाद्बाध्यते । तास्यादिभ्य इति किम् । चिनुतः ।
चिन्वन्ति । ङिदयं श्नुः पूर्वस्य कार्यं प्रति न तु परस्य । उपदेशग्रहणं किम् ।
इह च यथा स्यात् पचावः पचाम इति । इह च मा भूत् हतो हथ इति ।
लग्रहणं किम् । कतीह पवमानाः । सार्वधातुकमिति किम् । शिश्ये ।
शिश्याते । शिश्यिरे । अह्वन्विङोरिति किम् । हुते । यदधीते ॥
आदिः सिचो ऽन्यतरस्याम् ॥ १८७ ॥
उदात्त इति वर्तते । सिजन्तस्यान्यतरस्यामादिरुदात्तो भवति । मा
हि कार्ष्टाम् । मा हि काष्टाम् । एकोत्राद्युदात्तः । अपरो ऽन्तोदात्तः ।
मा हि लाविष्टाम् । २ । एकोत्राद्युदात्तः । अपरो मध्योदात्तः । सिचश्चित्-
त्त्वादिडागमानुदात्तत्वं हि बाध्यते ॥ सिच आद्युदात्तत्वे ऽनिटः पितः
उदात्तत्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ मा हि कार्षम् । २ । अनिट इति किम् । मा
हि लाविषम् । २ । मध्योदात्त एवाद्युदात्ताभावपक्षे भवति ॥
स्वपादिहिंसामच्यनिटि ॥ १८८ ॥

जादावयं"??
Look at line 7 very closely:
First letter: [smudge?] then ह/इ with icarus?
Actually, look at line 7:
There is an indent.
First glyph: 'ह' with 'ि' = हि.
Second glyph: 'त्' + 'य'? Look at 'त्य' in "सप्तम्यन्तं" (line 2), "प्रत्ययस्वरेण" (line 5).
In 'त्य', the 'त' is attached to 'य'.
In line 7, look at that cluster: it is 'त' + 'य' = त्य!
Wait, is it 'इत्यजादावयं'?
Wait, the first letter is NOT 'हि', look at 'इ' in line 7 "इह":
'इ' has a top horizontal, a little loop left, down, loop right, tail down!
Now look at the first letter of line 7:
Top loop, down, tail... but wait, why is there a vertical line before it?
Ah! There is a vertical line on the left margin: a border mark / stray ink mark!
The letter itself is 'इ'!
Then 'त्य' = इत्य!
Then 'जा' = जा!
Then 'दा' = दा!
Then 'व' = व!
Then 'यं' = यं!
"इत्यजादावयं विधिरिष्यते ॥ इह न भवति । स्वपानि ।

• क
• then इ (independent vowel इ)? No, it looks like इ!
  Wait, look at इ in इन्प्रत्ययान्तौ:
  In old Devanagari, independent इ looks like इ. Here it has: क then इ with a stroke? No, it has क then ि न ि? No, wait!
  Let's compare independent इ: look at इति in line 13: इति. The इ has a top loop and bottom tail.
  In line 30, after औणादिक, there is:
  इ with a halanta न्?
  Wait, look at: औणादिक then इ न् प ् र त ् य य ा न ् त ौ!
  Wait, between क and न्:
  There is ि? No, there is इ!
  Wait, look at क then ि then न्?
  Wait, is there a danda or gap?
  There is क followed by ि on the next letter?
  Wait, look at the letter between क and प्र:
  It looks like इन् with a black mark, or किनि?
  Let's look at the

वश्यः । उदात्तन्निवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तो भवति । प्रत्ययलक्षणमत्रापि नेष्यते ।
पथिप्रिय इत्यत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः पथिशब्दः ॥
अन्तश्च तवै युगपत् ॥ २०० ॥
तवैप्रत्ययान्तस्यान्तश्चशब्दादादिश्च युगपदुदात्तौ भवतः । कर्तवै ।
हर्तवै । प्रत्ययाद्युदात्तत्वापवादः । युगपद्ग्रहणं पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । एकवर्ज-
मिति वचनाद्यौगपद्यं न स्यात् ॥
क्षयो निवासे ॥ २०१ ॥
क्षयशब्दो निवासे ऽभिधेये आद्युदात्तो भवति । क्षियन्ति निवस्-
न्त्यस्मिन्निति क्षयः पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घप्रत्ययान्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः ।
क्षये जागृहि प्रपश्यन् । निवासइति किम् । क्षयो वर्त्तते दस्यूनाम् । एरज्चि-
त्ययमजन्तः ॥
जयः करणम् ॥ २०२ ॥
जयशब्दः करणवाची आद्युदात्तो भवति । जयन्ति तेनेति जयः ।
पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घस्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः । जयोऽश्वः । करणमिति
किम् । जयो वर्त्तते ब्राह्मणानाम् । अत्राप्येरजित्ययमजन्तः ॥
वृषादीनां च ॥ २०३ ॥
वृष इत्येवमादीनामादिरुदात्तो भवति ॥ वृषः । जनः । ज्वरः । गहः ।
हयः । गयः । एते सर्वे पचाद्यच्प्रत्ययान्ताः । गय इत्यत्र गायतेर्निपातनाद्धे-
त्वम् । नयः । तयः । पयः । वेदः । अंशः । दवः । एते ऽपि तथैवाच्प्रत्य-
यान्ताः । सूद दृगुपधादिति कप्रत्ययान्तः । गुहाभिदादिरङ्प्रत्ययान्तः ॥ शम-
रखौ संज्ञायां समतौ भावकर्मणोः ॥ शमो भावे रणः कर्मणि घञन्तावेतौ
निपातनाद् भावकर्मणोर्भवतः । मन्त्रः पचाद्यजन्तः । शान्तिरिति क्तिजन्तः ।
कामः । यामः । घञन्तावेतौ । आराधाराकारा भिदादयः । वहो गोचरादिषु
घप्रत्ययान्तः । कल्पः । अ्रजन्तः । पादो घञन्तः । तत्र क्व चित्प्रत्ययस्वरः
प्राप्तः क्व चित्कर्षात्वतो घञोन्त उदात्त इति । वृषादिराकृतिगणः । अविहित-
माद्युदात्तत्वं वृषादिषु द्रष्टव्यम् ॥
संज्ञायामुपमानम् ॥ २०४ ॥
उपमानशब्दः संज्ञायामाद्युदात्तो भवति । चञ्चा । वद्रधिका । खर-
कुटी । दासी । उपमानशब्दा एते ऽउपमेयस्य संज्ञाः । तत्र इवे प्रतिकृताविति
यः कन् तस्य लुम्मनुष्येइति लुप् । यद्येवं किमर्थमिदमुच्यते प्रत्ययलक्षणेन
सिद्धमाद्युदात्तत्वम् । एतदेव ज्ञापयति क्व चिदिह स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं न

५३४ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥
भवतीति । तथा च पूर्वेणोदाहृतम् । संज्ञायामिति किम् । अग्निरर्माणवकः ।
उपमानमिति किम् । देवदत्तः ॥
निष्ठा च द्व्यजनात् ॥ २०५ ॥
निष्ठान्तं च द्व्यच् संज्ञायां विषये आयुदात्तं भवति स चेदादिराकारो
न भवति । दत्तः । गुप्तः । बुद्धः । प्रत्ययस्वरापवादः । निष्ठेति किम् । देवः ।
भीमः । द्व्यजिति किम् । चिन्तितः । रचितः । अनादिति किम् । आतः ।
आप्तः । संज्ञायामिति किम् । कृतम् । हृतम् ॥
शुष्कधृष्टौ ॥ २०६ ॥
आदिरुदात्त इति वर्तते । शुष्क धृष्ट इत्येतावायुदात्तौ भवतः ।
शुष्कः । धृष्टः । असंज्ञार्थ आरम्भः ॥
आशितः कर्ता ॥ २०७ ॥
आशितशब्दः कर्तृवाची आयुदात्तो भवति । आशितो देवदत्तः । अशे-
र्यङ्लुङ् पूर्वाद्द्विवक्षिते कर्मणि कर्तरि क्तः । तत्र याद्यर्धमिति प्राप्तः स्वरो
बाध्यते । कर्तेरीति किम् । आशितमन्नम् । आशितं देवदत्तेन । पूर्वेत्र
कर्मणि क्तः, उत्तरत्र भावे ॥
रिक्ते विभाषा ॥ २०८ ॥
रिक्तशब्दे विभाषा आदिरुदात्तो भवति । रिक्तः । रिक्तः । संज्ञायां
निष्ठा च द्व्यजनादित्यनेन पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यमायुदात्तः ॥
जुष्टार्पिते चच्छन्दसि ॥ २०९ ॥
जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे छन्दसि विषये विभाषा आयुदात्ते भवतः ।
जुष्टः । २ । अर्पितः । २ । छन्दसीति किम् । भाषायां प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्ततावेति ॥
नित्यं मन्त्रे ॥ २१० ॥
जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे मन्त्रविषये नित्यमायुदात्ते भवतः । जुष्टं
देवाना,म॑र्पितं पितॄणाम् । पूर्वेणात्र विकल्पः प्राप्तः । के चिदत्र जुष्टेत्येतदेवानु-
वर्तयन्ति । अर्पितशब्दस्य विभाषा मन्त्रेपीच्छन्ति । अन्तोदात्तोपि ह्ययं
मन्त्रे पठ्यते । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शङ्कवोर्पिता इति ॥
युष्मदस्मदोर्ङसि ॥ २११ ॥
युष्मदस्मदो मडिक्प्रत्ययान्ते ऽन्तोदात्ते तयोर्ङसि परत आदिरुदात्तो
भवति । तव स्वम् । मम स्वम् ॥
ङयि च ॥ २१२ ॥

युष्मदस्मदोरिति वर्तते, आदिरुदात्त इति च। हे इत्येतस्मिंश्च परतो
युष्मदस्मदोरादिरुदात्तो भवति। तुभ्यम्। मह्यम्। पृथग्योगकरणं यथासंख्य-
शङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥
यतोनावः ॥ २१३ ॥
निष्ठा च द्व्यजनादित्यतो द्व्यच्ग्रहणमनुवर्त्तते । यत्प्रत्ययान्तस्य द्व्यच
आदिरुदात्तो भवति न चेन्नौशब्दात्परो भवति । अचो यत् । चेयम् । जेयम् ।
शरीरावयवाद्यत् । कण्ठ्यम् ॥ ओष्ठ्यम् । तित्स्वरितमित्यस्यापवादः । अनाव
इति किम् । नाव्यम् । द्व्यच इत्येव । चिकीर्ष्यम् । ललाट्यम् ॥
ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः ॥ २१४ ॥
ईड वन्द वृ शंस दुह् इत्येतेषां यो ण्यत् तदन्तस्यादिरुदात्तो
भवति । ईड्यम् । वन्द्यम् । वार्यम् । शस्य

५३६ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥
चङन्ते ऽन्यतरस्यामुपोत्तममुदात्तं भवति । मा हि चीकरताम् । २ ।
न माङ्योगदित्यटि प्रतिषिद्धे हि चेति निघाते ऽनुपदेशादिति लसार्वधातुकानु-
दात्तत्वे कृते चङ एव स्वरे प्राप्ते पक्षे धात्वकार उदात्तो भवति । उपोत्तमग्रह-
णाद्द्वयोर्न भवति । मा हि दधत् ॥
मतोः पूर्वमात्संज्ञायां स्त्रियाम् ॥ २१६ ॥
मतोः पूर्वं मकार उदात्तो भवति तच्चेन्मत्वन्तं स्त्रीलिङ्गे संज्ञा भवति ।
उदुम्बरावती । पुष्करावती । वीरणवती । शरावती । शरादीनां चेतिदीर्घः।
आदिति किम् । इतुमती । द्रुमवती । संज्ञायामिति किम् । खट्वावती ।
स्त्रियामिति किम् । शरावान् । मतोरिति किम् । गवाशिन ।
अन्तो ऽवत्याः ॥ २२० ॥
संज्ञायामित्येव । अवतीशब्दान्तस्य संज्ञायामन्त उदात्तो भवति शङ्गि-
रवती । खदिरवती । हंसवती । कारण्डवती । ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वे
प्राप्तम् । अवत्या इति किमुच्यते न वत्या इत्येवमुच्येत । नैवं शक्यमिहापि
स्यात् । राजवती । स्वरविधौ नलोपस्यासिद्धत्वाच्चायमवतीशब्दः । वत्वं पुनरा-
श्रयात्सिद्धम् ॥
ईवत्याः ॥ २२१ ॥
ईवतीब्शब्दान्तस्यान्त उदात्तो भवति स्त्रियां संज्ञायां विषये । अक्षी-
वती । रूपीवती । मुनीवती † ॥
चौ ॥ २२२ ॥
चावित्यञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते । तस्मिन्यतः पूर्वस्यान्त उदात्तो
भवति । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे ।
उदात्तनिवृत्तिस्वरापवादोयम् ॥ चावतांवृददिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ दाधीचः ।
माधूचः । प्रत्ययस्वर एवात्र भवति ॥
समासस्य ॥ २२३ ॥
समासस्यान्त उदात्तो भवति । राजपुरुषः । ब्राह्मणकम्बलः । पण्डी-
स्वनः । पटहशब्दः । नदीघोषः । राजपषत् । ब्राह्मणसमित् । स्वरविधौ व्यञ्जन-
मविद्यमानवदिति हलन्तेऽप्यन्तोदात्तत्वं भवति । नानावद वरस्यापवादः ॥
इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

* वेत्रवतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
† कपीवतीत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५३७
॥ अथ षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ॥ १ ॥
पूर्वपदग्रहणमत्र पूर्वपदस्ये स्वरे उदात्ते स्वरिते वा वर्तते । बहुव्रीहौ
समासे पूर्वपदस्य यः स्वरः स प्रकृत्या भवति, स्वभावेनावतिष्ठते, न विकार-
मनुदात्तत्वमापद्यते । समासान्तोदात्तत्वे हि सति अनुदात्तं पदमेकवर्जमिति
सो ऽनुदात्तः स्यादिति समासान्तोदात्तत्वापवादोऽयमारभ्यते । कार्ष्णाजिना-
सङ्गाः । कृष्णो मृगस्तस्य विकारः कार्ष्णः । प्राणिरजतादिभ्योऽनित्यञ्प्रत्य-
यान्तो ञित्स्वरेणाद्युदात्तः । यूपवलजः । यूपशब्द उणादिषु कुसुयुभ्यश्चेति
पप्रत्ययान्तः । तत्र च दीर्घ इति निदिति च वर्तते तेनाद्युदात्तः । ब्रह्मचा-
रिपरिकन्दः । ब्रह्मचारिशब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । स्नातक-
पुत्रः । स्नातशब्दः क्तप्रत्ययान्तो नित्स्वरेणाद्युदात्तः । अध्यापकपुत्रः ।
लित्स्वरेणाध्यापकशब्दो मध्योदात्तः । श्रोत्रियपुत्रः । श्रोत्रियशब्दो नित्त्वादा-
द्युदात्तः । मनुष्यनाथः । मनुष्यशब्दस्तित्स्वरितमिति स्वरितान्तः । उदात्तग्रहणं
स्वरितग्रहणं चात्रानुवर्त्तते, तेन सर्वानुदात्ते पूर्वपदे विधिरैष नास्तीति समासा-
न्तोदात्तत्वं भवति । समभाग इति समशब्दो हि सर्वानुदात्तः ॥
तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमाना-
व्ययद्वितीयाकृत्याः ॥ २ ॥
तत्पुरुषे समासे तुल्यार्थे तृतीयान्तं सप्तम्यन्तमुपमानवाचि अव्ययं द्विती-
यान्तं कृत्यान्तं च यत्पूर्वपदं तत्प्रकृतिस्वरं भवति । तुल्यार्थे । तुल्यश्वेतः ।
तुल्यलोहितः । तुल्यमहान् । सदृक्श्वेतः । सदृग्लोहितः । सदृङ्महान् । सदृ-
शश्वेतः । सदृशलोहितः । सदृशमहान् । एते कृत्यतुल्याख्या अजात्येति कर्म-
धारयाः । तत्र तुल्यशब्दो यतो ऽनाव इत्याद्युदात्तः । सदृक्शब्दः । समाना-
न्योश्चेति क्विन्प्रत्ययान्तः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । सदृशशब्दोपि
कञन्तो मध्योदात्तः । तुल्यार्थे । तृतीया । शङ्कुलया खण्डः, शङ्कुलाखण्डः ।
किरिणा काणः, किरिकाणः । शङ्कुपूर्वाल्लातेर्घञर्थे कविधानमिति वा कप्रत्य-
यान्तः शङ्कुलाशब्दोन्तोदात्तः । किरिशब्दोपि किरतेः कृगॄपृकटिभिदिक्विदि-
भ्यश्चेतीकौरप्रत्ययः किदौणादिकस्तेनासावन्तोदात्तः । तृतीया । सप्तमी ।
अक्षेषु शौण्डो, ऽक्षशौण्डः । पानशौण्डः । अशेर्देवनइति । सप्रत्ययान्तोऽक्ष-
शब्दोन्तोदात्तः । पानशब्दो ल्युडन्तो लित्स्वरेणाद्युदात्तः । सप्तमी । उपमान ।
शशप्लुतश्यामा । कुमुदश्येनी । हंसगद्गदा । न्यग्रोधपरिमण्डला । दूर्वाकाण्डश्यामा ।

तीति न्यग्रोधः । पचाद्यच्प्रत्यया-
Wait: "न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः ।"
In line 5: "षिभ्यः स इति सप्रत्ययान्तः । न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः । पचाद्यच्प्रत्यया-"
Wait, is there an 'अच्' in "पचाद्यच्प्रत्यया-"?
Yes: "पचाद्यच्प्रत्यया-" or "पचादित्वादच्प्रत्यया-"?
Look closely at line 5:
"पचादित्वादच्प्रत्यया-"!
YES! "पचा" - "दि" - "त्वा" - "द" - "च्" - "प्र" - "त्य" - "या" - !
"पचादित्वादच्प्रत्यया-"!

Line 6:
न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं
Wait, look at line 6:
"न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं"
Yes, quotes around 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'?
In image: "न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं"
Yes, single quotes are visible!

भवति । विद्यादायादः । धनदायादः । संज्ञायां समजन्निषदिति विद्याशब्दः
क्यप्प्रत्ययान्तः । उदात्त इति च तत्र वर्तते, तेनायमन्तोदात्तः । कॄवृञ्जिम-
न्विन्निधाञ्भ्यः क्युरिति बहुलवचनात् केवलादपि धाञः क्युप्रत्ययस्तेन धन-
शब्दः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः । अथ विद्यादायाद इति केन षष्ठी, स्वामीश्व-
राधिपतिदायादेति । यद्येवं प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यतइति समास-
प्रतिषेधः प्राप्नोति । एवं तर्हि शेषलक्षणैवात्र षष्ठी तस्यास्तु सप्तमी विधाय-
माना बाधिका मा विज्ञायीति पुनरभ्यनुज्ञायते । दायाद्यामिति किम् । परम-
दायादः । अत्र समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥
प्रतिबन्धि चिरकृच्छ्रयोः ॥ ६ ॥
तत्पुरुषे समासे चिरकृच्छ्रयोरुत्तरपदयोः प्रतिबन्धिवाचि पूर्वपदं प्रकृति-
स्वरं भवति ।

' (ṛ)?
Then: 'त्प्र'?
Look at the characters:
व (va) with ऋ-matra? No, it's व (va) + ऋ (ṛ) -> वृ.
Then: ञ् (ña) or त् (ta)?
Then: क (ka) or प्र (pra)?
Wait, let's look at -in Kashika 6.2.11:
What does Kashika say on 6.2.11?
"पितृसदृशः। मातृसदृशः। पितृमातृशब्दौ नप्तृनेष्ट्रादिष्वन्तोदात्तौ निपातितौ।"
Wait! Phitsutra: "नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृपितृदुहितृणाम्" or "पितृमातृशब्दावृञ्..."?
Wait, what about Unadi: 'पातेर्डतिः'? No, 'पातृ' is with तृच्/तृन्.
Wait, what is the accent of पितृ and मातृ?
Panini 6.1.171: "उदात्तयणो हल्पूर्वात्" - "पितुः सदृशः पितृसदृशः"!
Kashika 6.2.11:
"पितृसदृशः। मातृसदृशः। पितृमातृशब्दौ..."
Wait! Let's search the exact text of Kashika

मात्रच उत्पचस्य प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुक् । प्राच्यश्चासौ सप्तसम-
श्वेति, प्राच्यसप्तसमः । प्राच्यशब्द चाद्युदात्तः । गान्धारिशब्दः कर्दमादि-
त्वाद्युदात्तो मध्योदात्तो वा । द्विगोर्निति किम् । व्रीहिप्रस्थः । प्रमाणइति
किम् । परमसप्तसमः ॥
गन्तव्यपण्यं वाणिजे ॥ १३ ॥
वाणिजशब्दउत्तरपदे तत्पुरुषे समासे गन्तव्यवाचि पण्यवाचि च पूर्व-
पदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रवाणिजः । काश्मीरवाणिजः । गान्धारिवाणिजः ।
मद्रादिषु गत्वा व्यवहरन्तीत्यर्थः । सप्तमीसमासा एते । तत्र मद्रशब्दो रक्-
प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः । काश्मीरशब्दोपि पृषोदरादिषु मध्योदात्तः । गान्धा-
रिशब्दः कर्दमादिषु पठ्यते तत्र कर्दमादीनां चेति पक्षे चाद्युदात्तो भवति
द्वितीयो वा । पण्य । गोवाणिजः ।

५४२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोर्हितवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं
प्रकृतिस्वरं भवति । गमनसुखम् । वचनसुखम् । व्याहरणसुखम् । सुख । प्रिय ।
गमनप्रियम् । वचनप्रियम् । व्याहरणप्रियम् । समानाधिकरणसमासा एते ।
तत्र सुखप्रियशब्दौ तद्धेतावायत्यां प्रीतिकरे वर्तेते । तद्धिहितं यदायत्यां
प्रीतिं करोति । गमनादिषु ल्युडन्तेषु लित्स्वरः । हितइति किम् । परमसु-
खम् । परमप्रियम् ॥
प्रीतौ च ॥ १६ ॥
प्रीतौ गम्यमानायां सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोस्तत्पुरुषे समासे पूर्व-
पदं प्रकृतिस्वरं भवति । ब्राह्मणसुखं पायसम् । काष्ठप्रियो ऽनध्यायः । कन्या-
प्रियो मृदङ्गः । सुखप्रियोः । प्रीत्यव्यभिचारादिह प्रीतिग्रहणं तदतिशयप्रति-
पत्त्यर्थम् । ब्राह्मणवच्चात्रशब्दौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ । कन्याशब्दः स्वरिता-
न्तः । प्रीताविति किम् । राजसुखम् । राजप्रियम् ॥
स्वं स्वामिनि ॥ १७ ॥
स्वामिशब्दउत्तरपदे तत्पुरुषे समासे स्ववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भव-
ति । गोस्वामी । अश्वस्वामी । धनस्वामी । अश्वधनगवां कथित एव स्वरः ।
स्वमिति किम् । परमस्वामी ॥
पत्यावैश्वर्ये ॥ १८ ॥
पतिशब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति ।
गृहपतिः । सेनापतिः । नरपतिः । धान्यपतिः । गेहे क इति प्रकृतिस्वरेणा-
न्तोदात्तो गृहशब्दः । सह इनेन वर्ततइति बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमिति सेना-
शब्द आद्युदात्तः । नॄ नये एतस्माद् ऋदोरबिति अप्प्रत्ययान्त आद्युदात्तो नर-
शब्दः । धान्यमन्तःस्वरितम् । ऐश्वर्यमिति किम् । ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
वृषल्या भर्तेत्यर्थः ॥
न भूवाक्चिद्दिधिषु ॥ १९ ॥
पतिशब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भू वाक् चित् दिधिषू
इत्येतानि पूर्वपदानि प्रकृतिस्वराणि न भवन्ति । पूर्वेण प्राप्तः स्वरः प्रतिषि-
ध्यते । भूपतिः । वाक्पतिः । चित्पतिः । दिधिषूपतिः । षष्ठीसमासा एते समा-
सस्वरेणान्तोदात्ता भवन्ति ॥
वा भुवनम् ॥ २० ॥
पति शब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भुवनशब्दः पूर्वपदं
वा प्रकृतिस्वरं भवति । भुवनपतिः । ३ । पूर्वपदप्रकृतिस्वरपक्षे आदिरुदात्तः ।

रञ्जेः क्युन्निति वर्तमाने भूसूधूभ्रस्जिभ्यश्छन्दसीति क्युन्प्रत्ययान्तो भुवनशब्द
आयुदात्तो व्युत्पादितः । कथं भुवनपतिरादित्य इति । उणादयो बहुलमिति
बहुलवचनाद्भाषायामपि प्रयुज्यते ॥
आशङ्काबाधनेदीयस्सु संभावने ॥ २१ ॥
प्रकृत्या पूर्वपदं तत्पुरुषइति वर्तते । आशङ्क आबाध नेदीयस् इत्येतेषू-
त्तरपदेषु संभावनवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । अस्ति-
त्वाध्यवसायः संभावनम् । गमनाशङ्कु वर्तते । गमनमाशङ्क्यतइति संभाव्यते ।
वचनाशङ्कम् । व्याहरणाशङ्कम् । आबाध । गमनाबाधम् । वचनाबाधम् । व्या-
हरणाबाधम् । गमनं बाध्यतइति संभाव्यते । नेदीयस् । गमननेदीयः* । व्या-
हरणनेदीयः । गमनमतिनिकटतर†मिति संभाव्यते । संभावनइति किम् । पर-
मनेदीयः । पूर्वपदानि ल्युडन्तान्युक्तस्वराणि ॥
पूर्वे भूतपूर्वे ॥ २२ ॥
पूर्वशब्दउत्तरपदे भूतपूर्ववाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । आढ्यो भूतपूर्व आढ्यपूर्वः । पूर्वशब्दो वृत्तिविषये भूतपूर्वे वर्तते । तत्र
विशेषणं विशेष्येणेति समासः । मयूरव्यंसकादिर्वा द्रष्टव्यः । दर्शनीयपूर्वः ।
सुकुमारपूर्वः । भूतपूर्वइति किम् । परमपूर्वः । उत्तमपूर्वः । अत्र परमश्चासौ
पूर्वश्चेति समासो न तु परमो भूतपूर्व इति । तथा हि सत्युदाहरणमेव भवति ॥
सविधसनीडसमर्यादसवेशसदेशेषु सामीप्ये ॥ २३ ॥
सविध सनीड समर्याद सवेश सदेश इत्येतेषूत्तरपदेषु सामीप्यवाचिनि
तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रसविधम् । गान्धारिसविधम् ।
काश्मीरसविधम् । मद्रसनीडम् । गान्धारिसनीडम् । काश्मीरसनीडम् । मद्र-
समर्यादम् । गान्धारिसमर्यादम् । काश्मीरसमर्यादम् । मद्रसवेशम् । गान्धा-
रिसवेशम् । काश्मीरसवेशम् । मद्रसदेशम् । गन्धारिसदेशम् । काश्मीरसदे-
शम् । पूर्वपदान्युक्तस्वराणि । सविधादीनां सह विधयेत्येवमादिका व्युत्पत्तिरेव
केवलम् । समीपवाचिनस्त्वेते समुदायाः । मद्राणां सविधं समीपमित्यर्थः ।
सामीप्यइति किम् । सह मर्यादया वर्तते समर्यादं क्षेत्रम् । देवदत्तस्य सम-
र्यादं देवदत्तसमर्यादम् । सविधादिष्विति किम् । देवदत्तसमया ॥
विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु ॥ २४ ॥
विस्पष्टादीनि पूर्वपदानि गुणवचनेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वराणि भवन्ति ।

• वचननेदीय इति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।
  † अन्तिकतम पा० २ ।

५४४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
विस्पष्टकटुकम् । विचित्रकटुकम् । व्यक्तकटुकम् । विस्पष्टलवणम् । विचित्र-
लवणम् । व्यक्तलवणम् । विस्पष्टं कटुकमिति विगृह्य सुप्सुपेति समासः ।
विस्पष्टादयो ह्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तस्य विशेषणम् * । कटुकादिभिश्च शब्दैर्गुण-
वद्द्रव्यमभिधीयत इत्यसामानाधिकरण्यमतो नास्ति कर्मधारयः । विस्पष्टशब्दो
गतिरनन्तर इत्याद्युदात्तः । विचित्रशब्दो ऽव्ययस्वरेण । विवित्तशब्दमन्ये
पठन्ति । सो ऽपि बहुव्रीहिस्वरेणाद्युदात्त एव । व्यक्तशब्द उदात्तस्वरितयोर्यणः
स्वरितो ऽनुदात्तस्येत्यादिस्वरितः । ये चात्रापरे पठ्यन्ते तत्र संपचशब्दस्याद्या-
दिस्वरेणान्तोदात्तः । पटुपण्डितशब्दौ प्रत्ययस्वरेण । कुशलशब्दः फित्स्वरेणा-
न्तोदात्तः । चपलशब्दश्चित्स्वरेणान्तोदात्तः । चुपेश्चोपधाया इत्यत्र

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५४५
पूगेष्वन्यतरस्याम् ॥ २८ ॥
पूगा गणास्तद्वाचिन्युत्तरपदे कर्मधारये समासे कुमारस्यान्यतरस्यामादि-
रुदात्तो भवति । कुमारचातकाः । २ । कुमारलोहध्वजाः । २ । कुमारबला-
हकाः । २ । कुमारजीमूताः । २ । चातकादयः पूगशब्दास्तेभ्यः पूगाञ्ञ्यो ब्राम्ह-
णीपूर्वादिति ञ्यः प्रत्ययस्तस्य तद्राजस्य बहुष्विति लुक् । अत्र यदा ऽऽद्युदा-
त्तत्वं न भवति तदा कुमारश्चेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेके कुर्वन्ति । ये तु तत्र
प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणमिच्छन्ति तेषां समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥
इगन्तकालकपालभगालशरावेषु द्विगौ ॥ २९ ॥
इगन्तउत्तरपदे कालवाचिनि कपाल भगाल शराव इत्येतेषु च द्विगौ
समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । इगन्त । पञ्चारत्निः । दशारत्निः । पञ्चा-
रत्नयः प्रमाणमस्य दशारत्नयः प्रमाणमस्येति तद्धितार्थे द्विगुः प्रमाणे लो द्विगो-
र्नित्यमिति मात्र चो लोपः । इगन्त । काल । पञ्चमास्यः । दशमास्यः ।
पञ्च मासान्भृतो भूतो भावी वेति तद्धितार्थे द्विगोर्यण् । पञ्चवर्षः । दशवर्षः ।
वर्षाल्लुक् चेति ठञो लुक् । काल । कपाल । पञ्चकपालः । दशकपालः ।
कपाल । भगाल । पञ्चभगालः । दशभगालः । भगाल । शराव । पञ्चश-
रावः । दशशरावः । संस्कृतं भक्षा इति तद्धितार्थेऽते समासा द्विगोर्लुगनपत्य-
रिति कृताप्रत्ययलोपा द्रष्टव्याः । इगन्तादिष्विति किम् । पञ्चभिरश्वैः क्रीतः
पञ्चाश्वः दशाश्वः । द्विगाविति किम् । परमारत्निः । परमशरावम् । पञ्चा-
रत्नयो दशारत्नय इति च यण्गुणयोर्बहिरङ्गलक्षणयोरसिद्धत्वात् स्थानिवद्भावाद्वा
द्विगुस्वर इगन्तलक्षणः प्रवर्तते ॥
बहुन्यतरस्याम् ॥ ३० ॥
बहुशब्दः पूर्वपदमिनन्तादिषूत्तरपदेषु द्विगौ समासे ऽन्यतरस्यां प्रकृति-
स्वरं भवति । पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पः । बहुरत्निः । २ । बहुमास्यः । २ ।
बहुकपालः । २ । बहुभगालः । २ । बहुशरावः । २ । बहुशब्दोन्तोदात्तस्तस्य
प्रकृतिस्वरे कृते यत्र यणादेशस्तत्रोदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्येत्येष
स्वरो भवति ॥
दिष्टिवितस्त्योश्च ॥ ३१ ॥
दिष्टि वितस्ति इत्येतयोरुत्तरपदयोर्द्विगौ समासे पूर्वपदमन्यतरस्यां
प्रकृतिस्वरं भवति । पञ्चदिष्टिः । २ । पञ्चवितस्तिः । २ । दिष्टिवितस्त्यो
प्रमाणे सैनाच्च मात्रचो लुक् ॥
सप्तमी सिद्धशुष्क पक्वबन्धेष्वकालात् ॥ ३२ ॥
३५

५४६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
सप्तम्यन्तं पूर्वपदं सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्येतेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं
भवति सा चेत्सप्तमी कालान्न भवति । सांकाश्यसिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः ।
सांकाश्यकाम्पिल्यशब्दौ ण्यप्रत्ययान्तावन्तोदात्तौ । फिषि तु सांकाश्यकाम्पि-
ल्यनासिक्यदार्वाघाटानामन्तः पूर्वं वेति पठ्यते । तत्र पक्षे मध्योदात्तावपि
भवतः । शुष्क । ऊरुशुष्कः । निधनशुष्कः । ऊरुशब्दो बहुलवचनादवतेः
ककप्रत्ययान्तोन्तोदात्तः । निधनशब्दो निधाञः क्वुप्रत्यये मध्योदात्तः ।
पक्व । कुम्भीपक्वः । बिलासीपक्वः* । भ्राष्ट्रपक्वः । कुम्भीबिलासीशब्दौ ङीबन्ता-
वन्तोदात्तौ । भ्राष्ट्रशब्दष्ट्रन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः । बन्ध । चक्रबन्धः । चार-
कबन्धः । चक्रशब्दोन्तोदात्तः । चारकशब्दो ण्वुलन्त आद्युदात्तः । अकाला-
दिति किम् । पूर्वाद्ध्वसिद्धः । अपराह्णसिद्धः सप्तमीस्वरः कृत्स्वरेण बाधितः
पुनरयं विधीयते† ॥
परिप्रत्युपापा वर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु ॥ ३३ ॥
परि प्रति उप आप इत्येते पूर्वपदभूता वर्ज्यमानवाचिनि अहरवयववा-
चिनि रात्र्यवयववाचिनि चोत्तरपदे प्रकृतिस्वरा भवन्ति । परिन्त्रिगर्तं वृष्टो
देवः । परिसौवीरम् । परिसावेसेनि । प्रति । प्रतिपूर्वाह्णम् । प्रत्यपराह्णम् ।
प्रतिपूर्वरात्रम् । प्रत्यपररात्रम् । उप । उपपूर्वाह्णम् । उपापराह्वम् । उपपूर्वरा-
त्रम् । उपापररात्रम् । अप । अपत्रिगत्तं वृष्टो देवः । अपसौवीरम् । अपसा-
वेसेनि । निपाता आद्युदात्ता उपसर्गाश्चाभिवर्जमिति चाद्युदात्तानि पूर्वप-
दानि । तत्पुरुषे बहुव्रीहौ च सिद्धत्वादव्ययीभावार्थोयमारम्भः । तत्रापपरी
वर्जने वर्त्तेते इति तयोरेव वर्ज्यमानमुत्तरपदं नेतरयोः । अहोरात्रावयवा अपि
वर्ज्यमाना एव तयोर्भवन्तीति न पृथगुदाह्रियते । वर्ज्यमानाहोरात्रावयवे-
ष्विति किम् । प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति । परिखनमित्यत्र वनं समासइत्येत्वद्भवति ॥
राजन्यबहुवचनद्वन्द्वेन्धकवृष्णिषु ॥ ३४ ॥
राजन्यवाचिनां बहुवचनान्तानां यो द्वन्द्वो ऽन्धकवृष्णिषु वर्त्तते तत्र
पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । श्वाफल्कचैत्रकरोधकाः । शिनिवासुदेवाः ।
श्वाफल्कशब्दश्चैत्रकशब्दश्च चष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्चेति ण्यणन्तावन्तोदात्तौ ।
शिनिशब्द आद्युदात्तः स तदपत्येष्वभेदेन वर्त्तते । राजन्यइति किम् । द्वैप्यहै-
मायनाः ‡ । द्वीपे भवा इति द्वीपादनुसमुद्रं यञ् । हेमेरपत्यं युवा हेमा-
यनाः । अन्धकवृष्णय एते न तु राजन्याः । राजन्यग्रहणमिहाभिषिक्तवंश्यानां
क्षत्रियाणां ग्रहणार्थम् । एते च नाभिषिक्तवंश्याः । बहुवचनग्रहणं किम् ।

• कलशीपक्व इति पा० २ । अयमेव पदमञ्जरीसंमतः ।
  † प्रतिप्रसूयते । पा० २ । ‡ द्वैप्यमैमायनाः पा० २ ।

loop?
And the cluster: look at "ङ्क": below/after it is "थ्यौ" or "व्यौ"?
Wait, look at 'व्य' in "द्व्यच" or "भव्य": it's 'व्य'. In line 21, it has a circular belly like 'व्यौ' or 'थ्यौ'.
Let's print "सावर्णिमायङ्कव्यौ" or faithfully as it appears? Usually in OCR/transcription, standardizing obvious ligatures while preserving the text of the print is best. Let's transcribe "सावर्णिमायङ्कव्यौ" or "सावर्णैमायङ्कथ्यौ"? Look closely at the scan: the first vowel on ण has two slanting strokes on the right and an i-matra arc on the left! Wait, no, it's an i-matra that has a broken arc, and a repha, making it look like double matra. But let's check: "सावर्णिमायङ्कव्यौ" is the exact gana word.

Line 22:
"अवन्तेरपत्यानि बहूनि तन्निवासो जनपदो ऽवन्तयः । तथा ऽश्मकाः । पैल-"

Line 23:
"श्यापर्णेयाः । युवद्वन्द्वोयम् । पीलाया अपत्यं पैलस्तस्यापत्यं युवेति अणो"
Wait,