काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

३६४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
परिषदो ण्यः ॥ ४४ ॥

• परिषदो ण्यः प्रत्ययो भवति सम वायान्समवैतीत्येतस्मिन्विषये ।
  ठकोऽपवादः । परिषदं समवैति, पारिषद्यः ॥
  सेनाया वा ॥ ४५ ॥
  सेनाशब्दाद् वा ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान्समवैतीत्येतस्मिन्नर्थे ।
  ठकोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । सेनां समवैति, सैन्यः । सैनिकः ॥
  संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यौ पश्यति ॥ ४६ ॥
  ललाटकुक्कुटीशब्दाभ्यां तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां पश्यतीत्येतस्मिन्नर्थे
  ठक् प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये । संज्ञाग्रहणमभिधेयनियमार्थं, न तु सञ्ज्ञा-
  र्थम् । ललाटं पश्यति, लालाटिकः सेवकः । कौक्कुटिको भिक्षुः । सर्वावय-
  वेभ्यो ललाटं दूरे दृश्यते, तदनेन ललाटदर्शनेन सेवकस्य स्वामिनं प्रत्यनुप-
  श्लेषः कार्येष्वनुपस्थायित्वं लक्ष्यते । लालाटिकः सेवकः । स्वामिनः कार्येषु
  नोपतिष्ठतइत्यर्थः । कुक्कुटीशब्देनापि कुक्कुटीपातो लक्ष्यते । देशस्याल्पतया
  हि भिक्षुरविक्षिप्तदृष्टिः पादविक्षेपदेशे चक्षुः संयम्य गच्छति स उच्यते
  कौक्कुटिक इति † ॥
  तस्य धर्म्यम् ॥ ४७ ॥
  तस्येति षष्ठीसमर्थाद् धर्म्यमित्येतस्मिन्नर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति । धर्म्ये
  न्याय्यम् । आचारयुक्तमित्यर्थः । शुल्कशालाया धर्म्म्यं शौल्कशालिकम् । आक-
  रिकम् । आपाणिकम् । गौल्मिकम् ॥
  अण् महिष्यादिभ्यः ॥ ४८ ॥
  महिषीत्येवमादिभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्ममित्येतस्मिन्
  विषये । ठञोऽपवादः । महिष्या धर्म्म्यं, माहिषम् । प्राजावतम् । महिषी ।
  प्रजावती । प्रलेपिका । विलेपिका । अनुलेपिका । पुरोहित । महिपाली ।
  अनुचारक । होतृ । यजमान ॥
  ऋतो ऽञ् ४६ ॥
  ऋकारान्तात्प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्ममित्येतस्मिन्वि-
  षये । ठञोऽपवादः । पोतुर्धर्म्म्यं पौत्रम् । औद्गात्रम् ॥ नराच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥
• परिषदो ण्य इत्यस्याग्रे परिषदीतव्यस्मिश्चित्यधिकररो विषप् । इत्याधिकमेकस्मिन्पु-
  स्तके ।
  † कौक्कुटिक इतीत्यस्याग्रे तदयमभिधेयनियमः संज्ञाग्रहणेन क्रियते, कुक्कुटी दाम्भि-
  कश्चेटा ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ४६५
नरस्य धर्मो, नारी । विशसितुर्इड्लोपश्च ॥ * ॥ विशसितुर्धर्म्यं वैशससम् ॥
विभाजयितुर्ऋतोपश्च ॥ * ॥ विभाजयितुर्धर्म्यं वैभाजितम् ॥
अवक्रयः ॥ ५० ॥
तस्येत्येव । षष्ठीसमर्थादवक्रय इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति ।
अवक्रीयते ऽनेनेत्यवक्रयः पिण्डक उच्यते । शुल्कशालाया अवक्रयः, शौल्कशा-
लिकः । आकरिकः * । आपाकिकः । गौल्मिकः । नन्ववक्रयोऽपि धर्म्यमेव । नैत-
दस्ति । लोकपीडया धर्मोऽतिक्रमेणाप्यवक्रयो भवति ॥
तदस्य पण्यम् ॥ ५१ ॥
तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमास-
मर्थं पण्यं चेत्तद्भवति । अपूपाः पण्यमस्य, आपूपिकः । शाष्कुलिकः । मौद-
किकः । पण्यमिति विशेषणं तद्धितवृत्तावन्तर्भूतमतः पण्यशब्दो न प्रयुज्यते ॥
लवणाट्ठञ् ॥ ५२ ॥
लवणशब्दाट्ठञ् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतस्मिन्विषये । ठञो-
ऽपवादः । स्वरे विशेषः । लवणं पण्यमस्य, लावणिकः ॥
किशरादिभ्य ष्ठन् ॥ ५३ ॥
किशरा इत्येवमादिभ्यः ष्ठन् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतस्मिन्वि-
षये । ठञोऽपवादः । किशरादयो गन्धविशेषवचनाः । किशराः पण्यमस्य, किश-
रिकः । किशरिकी । नरदिकः । नरदिकी । किशर । नरद । नलद । सुगण्डल ।
तगर । गुग्गुलु । उशीर । हरिद्रा । हरिद्रायणी ॥
शलालुनो ऽन्यतरस्याम् ॥ ५४ ॥
शलालुशब्दादन्यतरस्यां ष्ठन् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतद्विषये ।
ठञोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । शलालुशब्दो गन्धविशेषवचनः । शलालु
पण्यमस्य, शलालुकः । शलालुकी । शालालुकः । शालालुकी ॥
शिल्पम् ॥ ५५ ॥
तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमास-
मर्थे शिल्पं चेत्तद्भवति । शिल्पं कौशल्यम् । मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य, मार्दङ्गिकः ।
पाशविकः । वैणिकः । मृदङ्गवादने वर्त्तमानो मृदङ्गशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति ।
शिल्पं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ॥
मड्डुकझर्झरादणन्यतरस्याम् ॥ ५६ ॥

• आकारिक इति पाठः ॥

३६६ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
मड्डुकझर्झराभ्यामन्यतरस्यामण् प्रत्ययो भवति तदस्य शिल्पमि-
त्येतस्मिन्विषये । ठकोपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । मड्डुकवादनं शिल्पमस्य,
माड्डुकः । माड्डुकिकः । झार्झरः । झार्झरिकः ॥
प्रहरणम् ॥ ५७ ॥
तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति
यत्तत्प्रथमासमर्थं प्रहरणं चेत्तद्भवति । असिः प्रहरणमस्य, आसिकः । प्रासिकः ।
धान्ुष्कः । चाक्रिकः ॥
परश्वधाट्ठञ् च ॥ ५८ ॥
परश्वधशब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् ठक् । स्वरे विशेषः ।
परश्वधः प्रहरणमस्य, पारश्वधिकः ॥
शक्तियष्ट्योरीकक् ॥ ५९ ॥
शक्तियष्टिशब्दाभ्यामीकक् प्रत्ययो भवति तदस्य प्रहरणमित्येतस्मिन्वि-
षये । ठकोपवादः । शक्तिः प्रहरणमस्य, शाक्तीकः । याष्टीकः ॥
अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः ॥ ६० ॥
तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थेभ्यो ऽस्ति नास्ति दिष्ट इत्येतेभ्यः
शब्देभ्यो ऽस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं मतिश्चेत्तद्भवति ।
अस्ति मतिरस्य, आस्तिकः । नास्ति मतिरस्य, नास्तिकः । दैष्टिकः । न च
मतिमात्रे प्रत्यय इष्यते, किं तर्हि परलोकोऽस्तीति यस्य मतिरस्ति स आ-
स्तिकः । तद्विपरीतो नास्तिकः । प्रमाणानुपातिनी यस्य मतिः स दैष्टिकः ।
तदेतदभिधानशक्तिस्वभावाल्लभ्यते । अस्तिनास्तिशब्दौ निपातौ, वचनसाम-
र्थ्याद्वा आख्याताद्वाक्याच्च प्रत्ययः ॥
शीलम् ॥ ६१ ॥
तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति
यत्तत्प्रथमासमर्थं शीलं चेद्भवति । शीलं स्वभावः । आपूपभक्षणं शीलमस्य,
आपूपिकः । शाष्कुलिकः । मौदकिकः । भक्षणक्रिया तद्विशेषणं च शीलं
तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ॥
छत्रादिभ्यो णः ॥ ६२ ॥
छत्र इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो णः प्रत्ययो भवति तदस्य शील-
मित्येतस्मिन्विषये । ठकोपवादः । छत्रं शीलमस्य, छात्रः । छादनादावरणा-
च्छत्रम् । गुरुकार्येष्ववहितस्तच्छिद्रावरणप्रवृत्तश्छत्रशीलः शिष्यश्छात्रः । स्था-
शब्दो ऽत्र पठ्यते स उपसर्गपूर्वाच्च गृह्यते । आस्था संस्था चकास् इति । छत्र ।

? No, सis not there. Wait, is thatस? It's: चे त् त त् स म? No, look at त्क: Wait, look at ठकोऽपवादःin line 13:ठ को ऽ प वा दः Look atत्कinऐकान्यिकः: ऐ का न्यि कः In line 6: चे-त्त-त्स? Wait, is it चेत्तत्समध्ययनविषयं? Look at character 3: त् character 4:स? character 5: म? Wait! Could it be चेत्तत् समाध्ययनविषयं? No, no aa matra. Wait, look at चेत्तत्समध्ययनविषयं- yes, it looks remarkably likeचेत्तत्समध्ययनविषयं! Wait, could it be चेत्तदध्ययनविषयं? If it were चेत्तदध्ययनविषयं, there would be चे त्त द ध्य... but there are two extra letters between त्तandध्य! Those letters are clearly सandम, or

३८८ ॥ काशिका ॥ ४ । ४ ॥
ठञेव कस्मान्नोच्यते नह्यत्र ठञष्ठञो वा विशेषोऽस्ति । मांसौदनग्रहणं संघात-
विगृहीतार्थं केचिदिच्छन्ति । तत्र वृद्धाभावो विशेषः । श्रौदनिकः । श्रौदनिकी ॥
भक्तादणन्यतरस्याम् ॥ ६८ ॥
भक्तशब्दादण् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां तदस्मै दीयते नियुक्तमित्येत-
स्मिन्विषये । ठञोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । भक्तमस्मै दीयते नियुक्तं,
भाक्तः । भाक्तिकः ॥
तत्र नियुक्तः ॥ ६९ ॥
तत्रेति सप्तमीसमर्थाद्युक्त इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । नि-
युक्तो ऽधिकृतो व्यापारित इत्यर्थः । शुल्कशालायां नियुक्तः, शौल्कशालिकः ।
आकरिकः *। आपणिकः । गौल्मिकः । दौवारिकः ॥
अगारान्ताट्ठन् ॥ ७० ॥
अगारशब्दान्तात्प्रातिपदिकाट्ठन् प्रत्ययो भवति तत्र नियुक्त इत्येतस्मि-
न्विषये । ठकोऽपवादः । देवागारे नियुक्तो, देवागारिकः । कोष्ठागारिकः ।
भाण्डागारिकः ॥
अध्यायिन्यदेशकालात् ॥ ७१ ॥
तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थाददेशवाचिनः प्रातिपदिकादकालवाचिनश्चा-
ध्यायिन्यभिधेये ठञ् प्रत्ययो भवति । यदध्ययनस्य यो देशकालौ । शास्त्रेण
प्रतिषिद्धौ तावदेशकालशब्देनोच्येते तत इदं प्रत्ययविधानम् । श्मशाने ऽधीते,
श्मशानिकः । चातुष्पथिकः । अकालात् । चतुर्दश्यामधीते, चातुर्दशिकः ।
आमावास्यिकः अदेशकालादिति किम् । सुप्ते ऽधीते । पूर्वाह्णे ऽधीते ॥
कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ॥ ७२ ॥
तत्रेत्येव । कठिनशब्दान्तात्सप्तमीसमर्थात् प्रस्तारसंस्थानशब्दाभ्यां च
ठञ् प्रत्ययो भवति व्यवहरतीत्येतस्मिन्नर्थे । व्यवहारः क्रियातन्त्रम् । यद्वा
लौकिकव्यवहार इति । वंशकठिने व्यवहरति, वांशकठिनिकः । वार्त्रकठिनिकः,
प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः ॥
निकटे वसति ॥ ७३ ॥
निकटशब्दात्सप्तमीसमर्थाद्वसतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । यस्य
शास्त्रतो निकटवासस्तन्नायं विधिः । चारण्यकेन भिक्षुणा नामात्रक्रोशे वस्त-
व्यमिति शास्त्रम् । निकटे वसति, नैकटिको भिक्षुः ॥

• आकरिक इति पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३६९
आवसथात् ष्ठल् ॥ ७४ ॥
तत्रेत्येव । आवसथशब्दात्सप्तमीसमर्थाद् वसतीत्येतस्मिन्नर्थे ष्ठल्
प्रत्ययो भवति । लकारः स्वरार्थः । षकारो ङीबर्थः । आवसथे वसति, आव-
सथिकः । आवसथिकी । ठञः पूर्वो ऽवधिरतः परमन्यः प्रत्ययो विधीयते ॥
प्राग्घिताद्यत् ॥ ७५ ॥
तस्मै हितमिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्धितसंबन्धवाक्यादित ऊर्ध्वमनुक्र-
मिष्यामो यत्प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति । तद्वहति रथयुगप्रास-
ङ्गम् । रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्ग्यः ॥
तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम् ॥ ७६ ॥
तदिति द्वितीया समर्थेभ्यो रथयुगप्रासङ्गेभ्यो वहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्र-
त्ययो भवति । रथं वहति, रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्ग्यः । रथसीताहलेभ्यो यद्वि-
धाविति तदन्तविध्युपसंख्यानात् परमरथ्य इत्यपि भवति ॥
धुरो यड्ढकौ ॥ ७७ ॥
तद्वहतीत्येव । धुर् इत्येतस्माद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत्
ढक् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । धुरं वहति, धुर्यः । धौरेयः ॥
खः सर्वधुरात् ॥ ७८ ॥
तद्वहतीत्येव । सर्वधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे खः
प्रत्ययो भवति । सर्वधुरां वहति, सर्वधुरीणः । स्त्रीलिङ्गे न्याय्ये सर्वधुरादिति
प्रातिपदिकमात्रापेक्षो निर्देशः । ख इति योगविभागः कर्त्तव्य इष्टसंग्रहार्थः ।
उत्ताधुरीणः । दक्षिणाधुरीणः ॥
एकधुराल्लुक् च ॥ ७९ ॥
तद्वहतीत्येव । एकधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे खः
प्रत्ययो भवति तस्य लुग्भवति । वचनसामर्थ्यात्पक्षे लुग्विधीयते । एकधुरां
वहति, एकधुरीणः । एकधुरः ॥
शकटादण् ॥ ८० ॥
तद्वहतीत्येव । शकटशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे ऽण्
प्रत्ययो भवति । शकटं वहति, शाकटो गौः ।
हलसीराट्ठक् ॥ ८१ ॥
तद्वहतीत्येव । हलसीरशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां वहतीत्येतस्मि-
न्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । हलं वहति, हालिकः । सैरिकः ॥
२४

३३० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
संज्ञायां जन्याः ॥ ८२ ॥
तद्वहतीत्येव । जनीशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्य-
यो भवति समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । जनीं वहति, जन्या जामातुर्वयस्या ।
सा हि विहारादिषु जामातृसमीपं प्रापयति । जनी वधूरुच्यते ।
विध्यत्यधनुषा ॥ ८३ ॥
तदिति द्वितीयासमर्थाद् विध्यतीत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति न
चेद्धनुष्करणं भवति । पादौ विध्यन्ति, पद्याः शर्कराः । उरव्याः कण्टकाः ।
अधनुषेति किम् । पादौ विध्यति धनुषा । नन्वसमर्थत्वादनाभिधानाच्च प्रत्ययो
न भवति । नहि धनुषा पद्या इत्युक्ते विवक्षितोर्थः प्रतीयते । एवं तर्हि धनु-
ष्प्रतिषेधेन व्यधनक्रिया विशेष्यते यस्यां धनुष्करणं न संभाव्यते इति । तेनेह
न भवति चौरं विध्यति शत्रुं विध्यति देवदत्त इति ॥
धनगणां लब्धा ॥ ८४ ॥
तदित्येव । धनगणशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां लब्धेत्येतस्मिन्नर्थे यत्
प्रत्ययो भवति । धन्यः । गण्यः । लब्धेति तृचंतं, तेन द्वितीया समर्था विभ-
क्तिर्युज्यते ॥
अन्नान्नः ॥ ८५ ॥
अन्नशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाल्लब्धेत्येतस्मिन्नर्थे णः प्रत्ययो भवति ।
अन्नं लब्धा, आन्नः ॥
वशं गतः ॥ ८६ ॥
वशशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाद्गत इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भव-
ति । वशं गतः, वश्यः । कामप्राप्तो विधेय इत्यर्थः ॥
पदमस्मिन् दृश्यम् ॥ ८७ ॥
निर्देशादेव प्रथमा समर्थविभक्तिः । पदशब्दात्प्रथमासमर्थाद् दृश्यार्थो-
पाधिकादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । पदं दृश्यमस्मिन्, पद्यः
कर्दमः । पद्याः पांसवः । शक्यार्थे कृत्यः । शक्यते यस्मिन् पदं द्रष्टुं प्रतिमु-
द्रोत्पादनेन स पद्यः कर्दमः । कर्दमस्यावस्थोच्यते नातिद्रवो नातिशुष्क इति ॥
मूलमस्याबर्हि ॥ ८८ ॥
मूलशब्दात्प्रथमासमर्थादाबर्हीत्येवमुपाधिकादस्येति षष्ठ्यर्थे यत्प्रत्ययो
भवति । मूलमेषामाबर्हि मूल्यो माषः । मूल्या मुद्गाः । बर्ह उद्दामे, येषां मूल-
माबर्ह्यते उत्पाट्यते ते मूल्याः, सुष्ठु निष्पक्वाः । मूलोत्पाटनेन विना ग्रहीतुं न
शक्यन्ते इत्यर्थः ॥

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७१
संज्ञायां धेनुष्या ॥ ८९ ॥
धेनुष्येति निपात्यते संज्ञायां विषये । संज्ञायहणमभिधेयनियमार्थम् ।
धेनोः ष्ठुगागमो यश्च प्रत्ययः । अन्तोदात्तोऽपि ह्ययमिष्यते । या धेनुरुत्तमर्णाय
वत्सप्रदानाद्दोहनार्थं दीयते सा धेनुष्या । पीतदुग्धेति यस्याः प्रसिद्धिः ।
धेनुष्यां भवते ददामि ॥
गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः ॥ ९० ॥
निर्देशायदेव तृतीया समर्थविभक्तिः । गृहपतिशब्दात्तृतीयासमर्थात्संयु-
क्तइत्येतस्मिन्नर्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति । गृहपतिना संयुक्तः, गार्हपत्योऽग्निः ।
अन्यस्यापि गृहपतिना संयोगो ऽस्ति तत्र संज्ञाधिकारादतिप्रसङ्गनिवृत्तिः ॥
नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुल़ाभ्यस्तार्यतुल्यप्रा-
प्यवध्यानाम्यसमसमितसम्मितेषु ॥ ९१ ॥
नावादिभ्यो ऽष्टभ्यः शब्देभ्यो ऽष्टस्वेव तार्यादिष्वर्थेषु यथासंख्यं यत्प्र-
त्ययो भवति । प्रत्ययार्थद्वारेण तृतीया समर्थविभक्तिर्लभ्यते । नावा तार्यं,
नाव्यमुदकम् । नाव्‍या नदी । शख्यार्थे रूत्यः । वयसा तुल्यो, वयस्यः सखा ।
संज्ञाधिकारो ऽभिधेयनियमार्थः । तेन वयसा तुल्ये शत्रौ न भवति । धर्मेण
प्राप्यं, धर्म्यम् । ननु च धर्मादनपेतइति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धम् । नैतदस्ति ।
धर्मे यदनुवर्तते तद्धर्मादनपेतमित्युच्यते । फलं तु धर्मादपेत्येव कार्यविरोधि-
त्वादधर्मस्य । विषेण वद्यो, विष्यः । विषेण वधमर्हतीत्यर्थः । मूलेनानाम्यं,
मूल्यम् । अनाम्यमभिभवनीयम् । पटादीनामुत्पत्तिकारणं मूलं तेन तदभि-
भूयते शेषी क्रियते । मूल्यं हि सगुणं मूलं करोति । पोरदुपधादिति यति
प्राप्ते चानाम्यामिति निपातनाद् ण्यत् । मूलेन । समो, मूल्यः पटः । उपा-
दानेन समानफल इत्यर्थः । सीतया समितं, सीत्यं क्षेत्रम् । समितं संगतमि-
त्यर्थः ॥ रथसीताहलेभ्यो यद्विधाविति तदन्तविधिरपीष्यते ॥ परमसीत्यम् ।
उत्तमसीत्यम् । द्विसीत्यम् । त्रिसीत्यम् । तुलया संमितं, तुल्यम् । संमितं
समानं सदृशमित्यर्थः । यथा तुला परिच्छिनत्ति परमेवं तदपीति ॥
धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते ॥ ९२ ॥
निर्देशायदेव पञ्चमी समर्थविभक्तिः । धर्मादिभ्यः पञ्चमीसमर्थेभ्यो
ऽनपेतइत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । धर्मादनपेतं, धर्म्यम् । पथ्यम् ।
अर्थ्यम् । न्याय्यम् । संज्ञाधिकारादभिधेयनियमः ॥
छन्दसो निर्मिते ॥ ९३ ॥
प्रत्ययार्थसामर्थ्याल्लभ्या समर्थविभक्तिः । छन्दःशब्दात्तृतीयासमर्थाद्भि-

४७२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
र्निर्मितइत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । निर्मित उत्पादितः । छन्दसा निर्मित,-
श्छन्दस्यः । छन्दसा कृत इत्यर्थः । इच्छापर्यायश्छन्दःशब्द इह गृह्यते ॥
उरसो ऽण् च ॥ ९४ ॥
उरःशब्दात्तृतीयासमर्थान्निर्मित इत्येतस्मिन्नर्थे ऽण् प्रत्ययो भवति चका-
राद्यच्च । उरसा निर्मित, औरसः पुत्रः । उरस्यः पुत्रः । संज्ञाधिकारादभि-
धेयनियमः ॥
हृदयस्य प्रियः ॥ ९५ ॥
निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । हृदयशब्दात्षष्ठीसमर्थात् प्रिय इत्येतस्मि-
न्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । हृदयस्य प्रियो, हृद्यो देशः । हृद्यं वनम् । संज्ञा-
धिकारादभिधेयनियमः । इह न भवति हृदयस्य प्रियः पुत्र इति ॥
बन्धने चर्षौ ॥ ९६ ॥
हृदयस्येत्येव । बन्धनइति प्रत्यया

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७३
भक्तात्खः ॥ १०० ॥
भक्तशब्दात् खः प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन्विषये । यतोप-
वादः । भक्ते साधुः, भाक्तः शालिः । भाक्तास्तण्डुलाः ॥
परिषदो ण्यः ॥ १०१ ॥
परिषच्छब्दाद् ण्यः प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन्विषये ।
यतोपवादः । परिषदि साधुः, पारिषद्यः ॥ णप्रत्ययोऽप्यत्रेष्यते ॥ तदर्थं योग-
विभागः क्रियते । परिषदो णो भवति । परिषदि साधुः, पारिषदः ॥
कथादिभ्यष्ठक् ॥ १०२ ॥
कथादिभ्यः शब्देभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन्विषये । यतो-
पवादः । कथायां साधुः, काथिकः । वैकथिकः । कथा । विकथा । वितण्डा । कुष्ट-
चित् । जनवाद । जनेवाद । वृत्ति । सङ्ग्रह । गुण । गण । आयुर्वेद । कथादिः

३७४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥
समानोदरे शयित ओ चोदात्तः ॥ १०८ ॥
समानोदरशब्दात्सप्तमीसमर्थाच्छयित इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति
ओकारश्चोदात्तः । शयितः स्थित इत्यर्थः । समानोदरे शयितः, समानोदर्यो
भ्राता ॥
सोदराद्यः ॥ १०९ ॥
सोदरशब्दात्सप्तमीसमर्थात् शयित इत्येतस्मिन्नर्थे यः प्रत्ययो भवति ।
विभाषोदरइति सूत्रेण यकारादौ प्रत्यये विवक्षिते प्रागेव समानस्य सभावः ।
समानोदरे शयितः, सोदर्यो भ्राता । ओचोदात्त इति नानुवर्त्तते । यकारे स्वरः ॥
भवे छन्दसि ॥ ११० ॥
तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थाद्भव इत्येतस्मिन्नर्थे छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो
भवति । अणादीनां घादीनां चापवादः । सतिदर्शने ते ऽपि भवन्ति, सर्व-
विधीनां छन्दसि व्यभिचारात् । मेध्याय च विद्युत्याय च नमः । आपादपरि-
समाप्तेश्छन्दोधिकारो, भवाधिकारश्च समुद्रादाहु रिति यावत् ॥
पाथोनदीभ्यां ड्यण् ॥ १११ ॥
पाथश्शब्दान्नदी शब्दाच्च ड्यण् प्रत्ययो भवति । तत्र भव इत्येतस्मि-
न्नर्थे । यतोपवादः । पाथसि भवः, पाथ्यो वृषा । नाव्यो गिरो मे प्रयच्छति ।
पाथो ऽन्तरिक्षम् ॥
वेशन्तहिमवद्भ्यामण् ॥ ११२ ॥
वेशन्तशब्दाद्धिमवच्छब्दाच्चाण् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मि-
न्विषये । यतोपवादः । वैशन्तीभ्यः स्वाहा । हैमवतीभ्यः स्वाहा ॥
स्रोतसो विभाषा डड्ढौ ॥ ११३ ॥
स्रोतश्शब्दाद्विभाषा डत् ढ्य इत्येतौ प्रत्ययौ भवतस्तत्र भव इत्येत-
स्मिन्विषये । यतोपवादः । पक्षे सोपि भवति । स्रोतसिभवः, स्रोत्यः ।
स्रोतस्यः । डड्ढयोः स्वरे विशेषः ॥
सगर्भसयूथसनुताद्यन् ॥ ११४ ॥
सगर्भसयूथसनुतशब्देभ्यो यन् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्वि-
षये । यतोपवादः । स्वरे विशेषः । अनुजाता सगर्भ्यः । अनुसक्षा सयूथ्यः ।
यो नः सनुत्यः । सर्वत्र समानस्य छन्दसीति सभावः ॥
तुग्राद् घन् ॥ ११५ ॥
तुग्रशब्दाद्घन् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये । यतोपवादः ।
त्वमग्ने वृषभस्सुयावाळाम् । अत्राकाणयन्नवरिष्टेषु तुग्र्यन्वः ॥

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७५
अग्राद्यत् ॥ ११६ ॥
अग्रशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये । अग्रे भव-
मग्र्यम् । किमर्थमिदं यावता सामान्येन यद्विहित एव । घच्छौ चेति वक्ष्यति
ताभ्यां बाधा मा भूदिति पुनर्विधीयते ॥
घच्छौ च ॥ ११७ ॥
अग्रशब्दाद् घच्छौ प्रत्ययौ भवतस्तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये ।
अग्रियम् । अग्रीयम् । चकारस्तुयत्प्रत्ययस्यानुकर्षणार्थः । अग्र्यम् ।
स्वरे विशेषः ॥
समुद्राभ्राद् घः ॥ ११८ ॥
समुद्रशब्दादभ्रशब्दाच्च घः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे ।
यतोऽपवादः । सामुद्रियाणां नदीनाम् । अभ्रियस्येव घोषः । अभ्रशब्दस्यापूर्व-
निपातस्तस्य लक्षणस्य व्यभिचारित्वात् ॥
बर्हिषि दत्तम् ॥ ११९ ॥
भव इति नि

३७६ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥

असुरशब्दात्षष्ठीसमर्थात्स्वमित्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । खञोप-
वादः । आसुर्यं वा एतत्पात्रं, यच्चक्रमृतं कुलालकृतम् ॥
मायायामण् ॥ १२४ ॥
असुरशब्दात्षष्ठीसमर्थान्मायायां स्वविशेषे ऽण् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य
यतोपवादः । आसुरी माया स्वधया कृतासि ॥
तद्वान्तासामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुक्
च मतोः ॥ १२५ ॥
तद्वानिति निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । मतुबन्तात्प्रातिपदिकात्प्रथमा-
समर्थादासामिति षष्ठ्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । यत्प्रथमासमर्थमुपधानो मन्त्र-
श्चेत्स भवति । यत्तदासामिति निर्दिष्टमिष्टकाश्चेत्ता भवन्ति । लुक्च मतो-
रिति प्रकृतिनिर्देशः । इतिकरणस्तत्तच्चेद्विवक्षा । तद्वानित्यवयवेन समुदायो
व्यपदिश्यते । वर्चःशब्दो यस्मिन्मन्त्रे ऽस्ति स वर्चस्वान् । उपधीयते येन स
उपधानः । शयनवचन इत्यर्थः । वर्चस्वानुपधानमन्त्र आसामिष्टकानामिति
विगृह्य यति विहिते मतोर्लुकि कृते वर्चस्या उपदधाति तेजस्या उपदधाति ।
पयस्याः । रेतस्याः । तद्वानिति किम् । मन्त्रसमुदायादेव मा भूत् । उपधान
इति किम् । वर्चस्वामुपस्थानमन्त्र आसामित्यत्र मा भूत् । मन्त्र इति किम् ।
अङ्गुलिमानुपधानो हस्त आसामित्यत्र मा भूत् । इष्टकास्विति किम् । वर्च-
स्वानुपधानो मन्त्र एषां कपालानामित्यत्र मा भूत् । इतिकरणो नियमार्थः ।
अनेकपदसंभवेऽपि केन चिदेव पदेन तद्वान्मन्त्रो गृह्यते न सर्वेण ॥
अश्विमानण् ॥ १२६ ॥
अश्विशब्दो यस्मिन्मन्त्रे ऽस्ति सोऽश्विमान् । अश्विमच्छब्दादण् प्रत्ययो
भवति । पूर्वस्य यतोपवादः । अश्विमानुपधानो मन्त्र आसामिष्टकानामिति
विगृह्याणि विहिते तत्र मतुपो लुकि कृते इनण्यनपत्यइति प्रकृतिभावः ।
आश्विनीरुपदधाति ॥
वयस्यासु मूर्ध्नो मतुप् ॥ १२७ ॥
वयस्वानुपधानो मन्त्रो यासां ता वयस्यास्तास्वभिधेयासु मूर्ध्नो मतुप्
प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोपवादः । यस्मिन्मन्त्रे वयः शब्दो मूर्धन् शब्दश्च
विद्यते स वयस्वानपि भवति मूर्धन्वानपि । यथा मूर्द्धा वयः प्रजापतिश्छन्द
इति । तत्र वयस्वच्छब्दादिव मूर्धन्वच्छब्दादपि यति प्राप्ते मतुब् विधीयते ।
मूर्धन्वतीरुपदधाति । वयस्या एव मूर्धन्वल्यः । वयस्यास्विति किम् । यत्र

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७७
मुहूर्तशब्द इव केवलो न वयःशब्दस्तच्च मा भूत् । मूर्द्धवत इति वक्तव्ये मूर्द्ध
इत्युक्तं मतुपो लुकं भाविनं विसे कृत्वा ॥
मत्यर्थे मासतन्वोः ॥ १२८ ॥
यस्मिन्नर्थे मतुर्विहितस्तस्मिंश्छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो भवति मास-
तन्वोः प्रत्ययार्थविशेषणयोः । प्रथमासमर्थादस्त्युपाधिकालब्धात् सप्तम्यर्थे च
तत्प्रत्ययो भवति । मत्यर्थीयानामपवादः । नभांसि विद्यन्ते यस्मिन्मासे,
नभस्यो मासः । सहस्यः । तपस्यः । मधव्यः । नभःशब्दो ऽप्येषु वर्तते । तन्वां
खल्वपि । ओजोस्यां विद्यते, ओजस्या तनू रतस्या । मासतन्वोरिति किम् ।
मधुमता पात्रेण चरति । मासतन्वोरनन्तरार्थे वा । मध्वस्मिवस्ति मध्वस्मि-
न्नन्तरमिति वा मध्व्या मासः ॥ लुगकारोकाररेफाश्च वक्तव्याः ॥ * ॥ लुप्ता-
वत् । तपश्च तपस्यश्च । नभश्च नभस्यश्च । सहश्च सहस्यश्च । नपुंसक-
लिङ्गं छान्दसत्वात् । अकारः । इषो मासः । ऊर्जो मासः । उकारः । शुचि-
र्मासः । रेफः । शुक्लो मासः ॥
मधोर्ञ च ॥ १२९ ॥
मधुशब्दान्मत्यर्थे ञः प्रत्ययो भवति चकाराद्याच्च । उपसंख्यानाल्लुक्च ।
माधवः । मधव्यः । मधुः । तन्वां खल्वपि । माधवा । मधव्या । मधुः । तनूः ॥
ओजसो ऽहनि यत्खौ ॥ १३० ॥
मत्यर्थेत्येव । ओजःशब्दान्मत्यर्थे यत्खौ प्रत्ययौ भवतो ऽहन्यभिधेये ।
ओजस्यमहः । ओजसीनमहः ।
वेशोयशआदेर्भागाद्यल् ॥ १३१ ॥
मत्यर्थेत्येव । वेशोयशसी चादौ यस्य प्रातिपदिकस्य तस्माद्वेशोयश-
चादेर्भागान्तात्प्रातिपदिकान्मत्यर्थे यल् प्रत्ययो भवति । लकारः स्वरार्थः ।
वेशोभगो विद्यते यस्य स, वेशोभाग्यः । यशोभाग्यः । वेश इति बलमुच्यते ।
श्रीकामप्रथवमाहात्म्यवीर्ययशस्सु भगशब्दः । वेशश्चासौ भगश्च श्रीप्रभृतिर्वेशो
भगः, सोस्यास्तीति वेशोभाग्यः ॥
ख च ॥ १३२ ॥
वेशोयशआदेर्भागान्तात्प्रातिपदिकान्मत्यर्थे खः प्रत्ययो भवति । योग-
विभागो यथासंख्यनिरासार्थ उत्तरोर्थश्च । चकाराद्यत् । वेशोभाग्यः । वेशोभ-
गीनः । यशोभाग्यः । यशोभगीनः ॥

पठन्ति! AHA! EUREKA! The main text of this edition reads: Sūtra: सहस्रेण संमितौ घः ॥ १३५ ॥ And the commentary says: के चित्तु संमितेति पठन्ति ।! Because the OTHER reading is संमितेति! And now look at line 11: सहस्रशब्दात्तृतीयासमर्थात्संमितावित्येत-! सं मि ता वि त्ये त-(संमिताव् + इत्येत-) =संमितावित्येत-! Because संमितौin sandhi beforeइतिbecomesसंमिताव् इति->संमितावित्येतस्मिन्नर्थे`!
GENIUS! That explains EVERYTHING!

1. Sūtra : सहस्रेण संमितौ घः ॥ १३५ ॥
2. Line : सहस्रशब्दात्तृतीयासमर्थात्संमितावित्येत-
3. Line : स्मिन्नर्थे घः प्रत्ययो भवति । संमितस्तुल्यः सदृशः । अयमग्निः सहस्रियः ।
4. Line : `सहस्रतुल्य इत्यर्थः । के चित

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ ३७९
यञ्शब्दो निवृत्तः। मधुशब्दान्मयडर्थे यत्प्रत्ययो भवति। मधव्यान् स्तो-
कान्। मधुमयानित्यर्थः ॥
वसोः समूहे च ॥ १४०
वसुशब्दात्समूहे वाच्ये यत्प्रत्ययो भवति चकारान्मयडर्थे च। यथायोगं
समर्थविभक्तिः। वस्यः समूहः। मयडर्थो वा ॥ अक्षरसम्हे छन्दसः स्वार्थेऽ-
यसङ्ख्यानम् ॥ * ॥ ओश्रावयेति चतुरक्षरम्। अस्तु श्रौषडिति चतुरक्षरम्।
यजेति द्वयक्षरम्। ये यजामहइति पञ्चाक्षरम्। द्वयक्षरो वषट्कारः। एष वै
सप्तदशाक्षरश्छन्दस्यः प्रजापतिर्यज्ञो मन्त्रे विहितः। सप्तदशाक्षराण्येष छन्दस्य
इत्यर्थः। छन्दःशब्दादक्षरसमूहे वर्तमानात्स्वार्थे यत्प्रत्ययः॥ वसुशब्दादपि
बहुलक्यः ॥ * ॥ हस्तौ गृहीतस्य बहुभिर्वसव्यैः। वसुभिरित्यर्थः। अग्निरीशे
वसव्यस्य। वसोरीत्यर्थः ॥
नक्षत्राद् घः ॥ १४१ ॥
नक्षत्रशब्दात्तुः प्रत्ययो भवति स्वार्थे। समूहमिति नानुवर्तते। नक्षत्रि-
येभ्यः स्वाहा ॥
सर्वदेवात्तातिल् ॥ १४२ ॥
सर्वदेवशब्दाभ्यां तातिल् प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये स्वार्थिकः।
सर्वतातिः। देवतातिः ॥
शिवशमरिष्टस्य करे ॥ १४३ ॥
करोतीति करः प्रत्ययार्थः। तत्सामर्थ्यलभ्या षष्ठी समर्थविभक्तिः।
शिवादिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः कर इत्येतस्मिन्नर्थे तातिल् प्रत्ययो भवति।
शिवं करोतीति, शिवतातिः। शंतातिः। अरिष्टतातिः ॥
भावे च ॥ १४४ ॥
भावे चार्थे छन्दसि विषये शिवादिभ्यस्तातिल् प्रत्ययो भवति। शिव-
स्य भावः, शिवतातिः। शंतातिः। अरिष्टतातिः। इतः पूर्वोऽवधिरतः। पर-
मन्यः प्रत्ययो ऽधिक्रियते ॥
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ
चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
समाप्तश्च चतुर्थो ऽध्यायः ॥
॥ शुभम् ॥

३८० ॥ काशिका ॥ ५ ॥ १ ॥
॥ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
प्राक् क्रीताच्छः ॥ १ ॥
तेन क्रीतमिति वक्ष्यति, प्रागेतस्मात्क्रीतसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्र-
मिष्यामश्छप्रत्ययस् त्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति । तस्मै हितमिति । वत्से-
भ्यो हितो, वत्सीयो गोधुक् । करभीय उष्ट्रः । शकरभीयः । श्ववत्सीयः । चार्था-
वधित्वेन गृहीतः, न प्रत्ययः । तेन प्राक् ठञः छ इति नोक्तम् ॥
उगवादिभ्यो यत् ॥ २ ॥
प्राक् क्रीतादित्येव । उवर्णान्तात्प्रातिपदिकाद्गवादिभ्यश्च यत्प्रत्ययो
भवति । प्राक्क्रीतीयेष्वर्थेषु । छस्यापवादः । शङ्कव्यं दारु । पिचव्यः कार्पासः ।
कमण्डलव्या मृत्तिका * । गवादिभ्यः खल्वपि । गव्यम् । हविष्यम् । सनङ्गु-
र

त्सीयः"?
No, wait: "वत्सेभ्यो हितो गोधुक्, वत्सीयः ।"
Then what is the next example?
Wait! For "वत्स", is it "वत्सीयः"? And "अवत्सीयः"?
Wait! Panini 5.1.5 "तस्मै हितम्":
Under 5.1.5, छ comes by mahavibhasha / default:
"वत्सेभ्यो हितो गोधुक् वत्सीयः।"
Then what is the next?
Wait! 5.1.5 Kashika:
"तस्मादिति चतुर्थीसमर्थाद्धितमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। वत्सेभ्यो हितो गोधुक् वत्सीयः। अवत्सीयः। पटव्यम्। गव्यम्। हविष्यम्। अपूप्यम्। अपूपीयम्।"
Wait, why "अवत्सीयः"?
"वत्सीयः। अवत्सीयः।" - wait! In some texts: "अवत्सीयः" - wait, is it "भवत्सीयः"??
Wait! "भवते हितम्" -> भवत् + छ = भवत्सीयः!!
YES!! "भवते हितं भवत्सीयः"!
Look at that letter in line 7!
It is 'भ'!
Look at the circle on the left, the top stroke, the vertical stroke: it's 'भ'!
"

३८२ ॥ काशिका ॥ ५ । १ ॥
चात्रापि कर्मधारयादेव । सर्वजनीयमन्यत् ॥ महाजनाचित्यं ष्ठन्वक्तव्यः ॥ * ॥
महाजनाय हितं, माहाजनिकम् । तत्पुरुषादेव । बहुव्रीहेस्तु छ एव भवति ।
महाजनीयम् । भोगोत्तरपदात्खल्वपि । मातृभोगीणाः । पितृभोगीणाः । भोग-
शब्दः शरीरवाची केवलेभ्यो मात्रादिभ्यः छ एव भवति । मात्रीयः । पित्रीयः ।
राजाचार्याभ्यां तु नित्यम् । भोगोत्तरपदाभ्यामेव खः प्रत्यय इष्यते, न केवला-
भ्याम् । राजभोगीनाः । आचार्यभोगीनाः ॥ आचार्यादणत्वं च ॥ * ॥ केवलाभ्यां
वाक्यमेव भवति । राज्ञे हितम् । आचार्याय हितमिति ॥
सर्वपुरुषाभ्यां णढञौ ॥ १० ॥
सर्वपुरुषाभ्यां यथासंख्यं णढञौ प्रत्ययौ भवतः तस्मै हितमित्येतस्मि-
न्विषये । छस्यापवादः । सर्वस्मै हितं, सार्वम् । पौरुषेयम् ॥ सर्वाण

॥ काशिका ॥ ५ । १ ॥ ३८३
छादिरुपधिबलेर्ढञ् ॥ १३ ॥
छादिरादिभ्यः शब्देभ्यो ढञ् प्रत्ययो भवति तदर्थे विकृतेः प्रकृतावि-
त्येतस्मिन्विषये । छस्यापवादः । छादिषेयाणि तृणानि । औपधेयं दारु । बाले-
यास्तण्डुलाः । उपधिशब्दात्स्वार्थे प्रत्ययः । उपधीयतइत्युपधिः रथाङ्गम् ।
औपधेयमर्पितदेव दारु ॥
ऋषभोपानहोज्र्यः ॥ १४ ॥
ऋषभ उपानह् इत्येताभ्यां ञ्यः प्रत्ययो भवति तदर्थे विकृतेः प्रकृता-
नित्येतस्मिन्विषये । छस्यापवादः । आर्षभ्यो वत्सः । औपानह्यो मुञ्जः ॥ चर्म-
ण्यपि प्रकृतित्वेन विवक्षिते पूर्व्वविप्रतिषेधादयमेवेष्यते ॥ औपानह्यं चर्म ॥
चर्म्मणोऽञ् ॥ १५ ॥
चर्मण इति षष्ठी । चर्मणो या विकृति