हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

३४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [१ महारोगस्थाने]
न प्रयच्छेत्तु विद्यार्थिं न वशी अवभेदकम् ॥
एवमुक्त्वा तु तं शिष्यमाचार्यस्तर्पयेद्विजान् ॥ १२ ॥
पुष्पानुलेपनेर्धूपैर्भक्षपानान्नभोजनैः ॥
भक्तैर्द्विजवरैस्तत्र देवतैश्च सुपूजितैः ॥ १३ ॥
यच्छेषमुपभोक्तव्यमिति शिष्यक्रमः स्मृतः ॥ १४ ॥ ६०४ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेद महाप्रवचने महारोगस्थाने
शिष्योपनयनो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
अथ सप्तमोऽध्यायः ।
अङ्गश्चम्पाधिपः श्रीमान्बुद्ध्या परमया युतः ॥
कृतजाप्यमृषिश्रेष्ठं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ १ ॥
यत्पूर्वं संग्रहाध्याये त्वया प्रोक्तं महामुने ॥
विभक्तिरिति रोगाणां तन्मे व्याचक्ष्व पृच्छतः ॥ २ ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥
आध्यात्मिकागन्तुभेदा द्विविधा व्याधयः स्मृताः ॥ ३ ॥
आध्यात्मिका दोषजाश्च मानसाश्च प्रकीर्तिताः ॥
आगन्तवोऽपि विज्ञेया आधिभूताधिदेविकाः ॥ ४ ॥
यस्माद्विभजते तांस्तु वातपित्तकफात्मिकान्* ॥
रक्तजांत्संनिपातांश्च द्वित्रिजान्मानसांस्तथा ॥ ५ ॥
† आगन्तुंश्चापि जानीयावोधिभौतिकदैविकान् ॥
साध्यानंसाध्यान्यस्यांश्च कृच्छ्रसाध्यांश्च भेदतः ॥ ६ ॥
तस्माद्रोगविभक्तेश्च नाम्नां रूपातो नराधिप ॥
तत्राऽऽदौ वातिकान्वक्ष्ये षट्सप्तमितिमान्गदान् ॥ ७ ॥
बालः पाण्डामयी च स्याद्दानाहः* सर्व एव च ॥
मूर्च्छाश्च पश्चात्पर्यशनाविदग्धाहारधान्यजाः ॥ ८ ॥
वातिकी मार्गमूर्च्छा च शिरोरोगाश्च ये स्मृताः ॥
पादरौगा दशोत्कार(ः)कार(रो)नाडीभवोऽपरः ॥ ९ ॥

• ‘कफात्मकान्’ इति भवेत् । † आगन्तुंश्चापि जानीयादाधिभौतिकदैविकान् ।
  इति भवेत् । † ‘साध्यानाप्यांश्च’ इति भवेत् । * ‘दानाहाः’ इत्येव वरम् ।
  १ ख. ॰याद्रोधि॰ । २ गं. षड्विकारानिमान्गदान् । ३ क. ॰त्यसना॰ ।