हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

७ रोगविभक्त्यध्यायः ] हस्तिह्यायुर्वेदः । ४९
*सराष्ट्रो मस्मभेदश्च कदम्बाक्षः सुफुल्लुकः ॥
फुल्लो भिन्ननखश्चानुद्धतः स्थाणुहतान्नुयत् ॥ १० ॥
धौन्योपधाम्यां व्यापत्ती शोफश्चाक्षिरुगौदकी ॥
अण्डाक्षो नाद्यंप्रेक्षी छर्द्यतीसारसंज्ञितौ ॥ ११ ॥
तृणशोषी विसर्पेश्च मेद्रक्षाणी च निश्चिता ॥
हस्तोन्माथाश्च षडुदावर्त उत्कर्णकोऽपि च ॥ १२ ॥
ग्रहणीदोषनामा वै आमरोगस्तथैव च ॥
तथा वातगतिर्यश्च मन्यास्तम्भो मंदक्षयः ॥ १३ ॥
कृशो बलक्षयश्चोरःक्षतो जठरकस्तथा ॥
गाढमूत्री च विज्ञेयैः सूतिकादशनामयौ ॥ १४ ॥
प्राकृतः शौरदो यश्च सप्तधातुक्षयास्तथा ॥
प्रकृत्या व्याधिभिश्चापि दुर्बलश्चौषधैरपि ॥ १५ ॥
तथाँ प्रभिन्नो द्रोणीको गुल्मो हृद्गात्रगामयौ ॥
व्रणस्योपद्रवो यश्च विद्रधिश्चाधिदन्तिकः ॥ १६ ॥
कटस्रोतो निरोधश्च गात्रातङ्कीति वातिकाः ॥
वक्ष्यन्ते पैत्तिकाः सप्तविंशतिस्तत्र पाण्डुरुक् ॥ १७ ॥
मूर्च्छा पित्ताम्बुमचैर्या शिरोरोगः कुठारकः ॥
मंद्यव्यापत्तथा शोफो वमथुः सातिसारकः ॥ १८ ॥
विसर्पोऽतः परं मेद्रक्षाणी सिद्धार्थकश्च यः ॥
परिमूत्री रुदनरुग्रोगो यः शारदस्तथा ॥ १९ ॥
पित्तप्रभिन्नो द्रोणीको गुल्मो हृद्गात्रजे रुजौ ॥
उपद्रवो व्रणस्यापि तथा विद्रधिरेव च ॥ २० ॥
नश्य(स्य) धूमप्रधमनैर्दोषो लथुनजा विपत् ॥
कवलव्यापद्दित्येते पैत्तिकाः संप्रकीर्तिताः ॥ २१ ॥
श्लैष्मिकाश्चैव वक्ष्यन्ते द्वात्रिंशत्संरूपया गदाः ॥
शुद्वस्तथा पाण्डुरोगो मूर्च्छा च कफसंभवा ॥ २२ ॥

• संराष्ट्रो' इत्यग्रे । † 'स्थाणुहतात्तु यत्' इति स्यात् ।
  १ क. ख. ॰नुद्धत्तः स्था॰। २ क. धान्यॊस्यधाम्ब्यां। ख. धान्यॊप्यधाम्ब्यां। ३ ख.
  ॰दावर्ता उ॰। ४ क. ख. महक्षयः। ५ क. ॰यः स्तनिका॰। ६ ग. क्षारदोषश्च।
  ७ ग. ॰थाऽर्द्रभि॰। ८ ग. पाण्डुकः। ९ क. मेद्यव्या॰। ख. मेद्यव्यापात्त॰।
  *१० क. श्लेष्मका॰।
  ७