गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३१
“एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।
गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥”
इति स्मृत्या गौरीपरिणय एव श्रेयान् । सा च—
“अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी ।
दशवर्षा भवेत्कन्या तदूर्ध्वन्तु रजस्वला ॥”
इत्यङ्गिरसोक्ता । तत्फलमपि सएवाह—
“गौरीन्ददद्विष्णुलोकं ब्रह्मलोकञ्च रोहिणीम् ।
कन्यान्ददत्स्वर्गलोकं रौरवञ्च रजस्वलाम् ॥”
इति । अत एवैताङ्कौरीमभिप्रेत्यैव मनुनाऽपि प्रथममष्टवर्षैव (१)प्राप्त-
यौवेनेनोपेया । तरुणेन तु द्वादशवर्षीपीत्युक्तम् । यथा—
“त्रिंशद्वर्षोवहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् ।
त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥” इति ।
अत्र द्वादशवर्षादरः कन्याप्रदानसमयसीमाऽवबोधकस्तथाच स्मर्यते ।
“प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति ।
... ... ...
इति । वस्तुतस्तु-गौरीपदेनाऽपि नग्निकैवोच्यते यथाहाचार्य-( गो० )
पुत्रोगृह्यासङ्ग्रहे—
“नग्निकान्तु वदेत्कन्यां यावन्नर्त्तुमती भवेत् ।
ऋतुमती त्वनग्निका तां प्रयच्छेत्तु नग्निकाम् ॥
अप्राप्ता रजसोगौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी ।
अव्यञ्जिता भवेत्कन्या कुचहीना तु नग्निका ॥
व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमोभुङ्क्तेऽथ ( ङ्गीत ) कन्यकाम् ॥
पयोधरैस्तु गन्धर्वा रजसाऽग्निः प्रकीर्त्तितम्(२) ।
तस्मादव्यञ्जनोपेता अरजा(३) अपयोधरा ॥
( १ ) तथाच सुश्रुतः । “आ षोडशाद्वृद्धिरा पञ्चविंशतेर्यावनमाचत्वारिंशतः स्थि-
रता ततःकिञ्चिद्ह्रास” इति । अत्र आङ्अभिविधौ । षोडशवर्षमारभ्येत्येवन्तदर्थः ।
एतेन ( वरवयः कथनेन ) कन्यातस्त्रिगुणस्साद्ध्र्द्विगुणोवास उत्तमइत्युक्तम्भवति ।
अत एव पञ्चदशवर्षदेशीयेन रामेणषड्वर्षा मैथिलो समुपाद्यतेति पुराणेषु श्रूयते । “राज्ञोवल्-
भिंनःषष्ठे'इतिमानवस्मरणात् । एतच्च सकाम-( विशेषकामना)-विषयमित्यवो-
चाम ॥
( २ ) अत्र व्यञ्जनैरित्याद्युपलक्षणे तृतीया । व्यञ्जनैर्लोमादिभिरुपलक्षितामित्ये-
वमर्थः । अत्र “इति आचार्य्येणे-”ति शेषः । अत्र प्रकोसित, इत्यपपाठः ॥
( ३ ) अत्र द्वितीयान्ततया पाठे रजःशब्दोऽद्रान्ततः । “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इति-
प्रायोवाददर्शनात् । अतएव “पिण्डन्दद्याद्रयाशिरे” इतिस्मर्यते ॥ किन्तु तथापाठे तुरीय
चरणे प्रथमान्ततया पाठोऽनोपपद्यते ॥

१३२ विवाहविधिः । [ ३ प्रपाठके
अभुक्ता चैव सोमाद्यैः कन्यका तु प्रशस्यते ॥”
इति । तदनेनाव्य(१)ञ्जनाऽरजस्काऽपयोधरा सोमाद्यैरभुक्ता कन्या आ-
चार्येण प्रशस्यते । “नग्निका तु श्रेष्ठे”-(३।४।६) ति सूत्रेण(२) । अत्र तुशब्द-
मभिदधान आचार्योऽस्याः प्रदानस्य विशेषतां सूचितवान् । यथाचाहाङ्गिराः—
“सर्वेषामेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् ।
हाटक-क्षिति-गौरीणां सप्तजन्मानुगम्फलम् ॥”
इति । तथा च तत्तदपेक्षया नग्निकाऽधिकफलदात्रीति गोभिलीयतुश-
ब्दार्थः ॥
( अथकन्यादानफलम् )
भविष्ये—
“ब्रह्मदेयान्तु यः कन्यामलङ्कृत्य प्रयच्छति ।
सप्तभूतानभविष्यांश्च स्वकुले सप्त मानवान् ॥
तेन कन्याप्रदानेन तारयिष्यत्यसंशयम् ।
लोकमाप्नोति हि तथा दत्तस्यैव प्रजापतेः ॥
कन्यया सह दत्तं हि द्रव्यञ्चैद्वसनादिकम् ।
सर्वं, शतगुणन्तस्य फलमुक्तं पुरातनैः ।
विष्णुपूजासमं पुण्यं भवेत्तत्पूजया ध्रुवम् ॥
इति । तत्पूजया—वरपूजया । “विप्रोऽसौ विष्णुरूपेण प्रतिगृह्णात्वमुं
वधिम् ।” इति कन्यादानकाले पठितमन्त्रशेषदर्शनात् ।
कश्यपः—
“अग्निष्टोमातिरात्राणां शतं शतगुणीकृतम् ।
तत्फलङ्कन्यकान्दत्त्वा मन्त्रहोमैरलङ्कृताम् ॥”
इति । अलङ्कृतां कन्याम्मन्त्रैर्होमैश्च दत्त्वा दानविधि सम्यक्सम्पाद्य ।
लैङ्गपुराणम्—
“यावन्ति सन्ति रोमाणि कन्यकायास्तनौ पुनः ।
तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥
दासीदासासनाद्यञ्च भूषणाच्छादनादिकम् ।
क्षेत्राणि च धनञ्चापि तथान्यदपि दापयेत् ॥
यत्किञ्चिद्दीयते तत्र तदानन्त्याय कल्पते ॥”
इति । दापयेत्-दद्यात् । स्वार्थे णिच् “रामाराज्यमचीकरद्”-तिवत् ॥
अत्र संवर्त्तः ।
( १ ) व्यञ्जनं रोमादि ॥
( २ ) अत्रैवं सुव्यक्तमुक्तवताऽऽचार्यपुत्रेणेदमेव सूत्रं व्याख्यातमित्यवगच्छामः ॥

Wait, let's re-read line 24 very carefully:
"कामनाविषयस्यैकस्यैव फलस्य सिद्धिः । अन्यथा तत्तत्सं..."
Let's look at:
अन्यथा
तत्तत्
सं [ ? ]
Let's transcribe every single glyph:
सं
Then: look at the top: is there an e-matra? or i-matra?
Wait, there is 'स' with anusvara: 'सं'.
Then the next letter:
It has a loop on the left, like 'ह' or 'घ'?
Wait, compare with:
Line 22: 'मिश्राः'
Line 25: 'संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः' - LOOK AT LINE 25!
Line 25 has:
"संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः"
Wait! Look at the first word of line 25:
सं - हि - ता - क - र्तु - स् - त - त् - क - र - णा - न - र्थ - क्य - ा - प - त्ति - ः
Yes! "संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः"!
Now look at line 24 right above it:
"तत्तत्सं" then:
'हि' (has the i-matra on top curving from the left)
'ता'
'वे'
'व

२४४ विवाहाध्यायः । [ २ प्रपाठक
“अद्भिरेव द्विजाग्र्याणाङ्कन्यादानं प्रशस्यते ।
इतरेषान्तु वर्णानामितरेतरकाम्यया ॥” (अ० ३ श्लो० ३५)
इति । उदकदानपूर्वकमेव ब्राह्मणानाङ्कन्यादानं प्रशस्तं क्षत्रियादीनाम्पुन-
र्विनाऽप्युदकं परस्परेच्छया वाङ्मात्रेणापि कन्यादानम्भवति । उदकपूर्वकमपी-
त्यनियमः ॥ ऋष्यशृङ्गः ।
“वरगोत्रं समुच्चार्य्य प्रपितामहपूर्वकम् ।
मधुपर्कार्चितायैनां दद्यात्कन्यां सदक्षिणाम् ॥”
इति । सदक्षिणामिति । तथाच व्यासः—
“श्रद्धायुक्तः शुचिर्दान्तोदानन्दद्यात्सदक्षिणम् ।
अदक्षिणन्तु यद्दानं तत्सर्व्वन्निष्फलं भवेत् ॥
दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म्मसिद्ध्यति माढवे ।
सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधीय ( शिष्य ) ते ॥”
इति । सुवर्णपदमिह विशेषविहितदक्षिणोतरपरं तेनोत्तरविवाहान्ते गौर्द-
क्षिणेति वक्ष्यति । इह तु सुवर्णन्तौलकमितं स्वर्गकामके कर्म्मणि तस्यैव विशि-
ष्य विधानात् । तथा च हेमाद्रौ नन्दिपुराणम्—
“कृष्णलाः पञ्च माषस्तु माषैः षोडशभिः स्मृतम् ।
सुवर्णमेकन्तद्दानाद्दाता स्वर्गमवाप्नुयात् ॥”
इति । “सुवर्णशब्दोऽयं ( कन्यादानादिदक्षिणाविशेषपरः ) पुल्लिङ्गएवा-
शीतिगुञ्जापरिमितहिरण्यवचनः प्रयोज्योनपुंसकन्तु तत्रचान्यत्रचे”तिमुरारि-
मिश्रा अप्याहुः ॥
तथा च मनुरपि—
“पञ्चकृष्णलकोमाषस्ते सुवर्णस्तु षोडश” इति ॥
गोमिथुनञ्चापि सुवर्णाभावेऽत्र दक्षिणात्वेन वीरेश्वरादिभिःपद्धतिकृद्भि-
र्हरहरादिभि-( पा०२ ) र्गृह्यभाष्यकृ(१)द्भिश्चोक्तमित्तिध्येयम् ॥
आश्वलायनः—
“कन्यां वरयमाणानामेष धर्म्मोविधीयते ।
प्रत्यङ्मुखावरयन्ति प्राङ्मुखा प्रतिगृह्णते ॥
उभयस्यापि पक्षस्य पैतापौत्रीन्निरभ्यसेत् ॥”
इति । पैतापौत्रीमिति पदमुभयपदवृद्ध्या त्रैवार्षिकमितिवदिति मुरारि-
मेश्राः । पितृनिर्देशानन्तरं पुत्रनिर्देशकर्त्तव्यतामात्रपरत्वेऽप्येतस्य, यद्दानवाक्ये

( १ ) गोभिलोऽपि “गोदाने ( षोडशे वर्षे क्रियमाणे ) “गोमिथुनं दक्षिणा ब्राह्म-
णस्य” “अश्वमिथुनं क्षत्रियस्य” “गौर्नैवसर्वेषामि”ति वक्ष्यति ( ३।१।१६-७) ॥ अत्र
क्वचिदार्षेविवाहे गोमिथुनं दक्षिणेति वदन्ति ।

प्राक्प्रपितामहनिर्देशस्तद्वाक्यान्तरैकवाक्यताबलान् । तथाच कात्यायनः—
“नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् ।
वाक्यमुच्चारये(१)द्धीमानन्यत्र पितृपूर्वकम् ॥”
इति । अत्रनान्दीमुखं विवाहविशेषणम् । नान्दी समृद्धिः । चकारस्तु पूर्व्वों-
क्तकर्मसमुच्चयपरः ॥
परिशिष्टान्तरम्—
“आर्षङ्गोत्रं समुच्चार्य्य प्रदद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः ।
परितुष्टेन भावेन “तुभ्यं सम्प्रददे”-इति ॥”
इति । आर्ष-प्रवरम् । स्मृतिः—
“मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाञ्च सर्वशः ।
उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलमश्नुते ॥”
इति । तस्यदानादेः कर्मणः । अत्र सर्वपदार्थप्रधानद्वन्द्वबलान्मासादीनां
नैकोपसर्जनत्वेनापरोल्लेखः । किन्तु सर्वेषामप्राधान्येनैव । तेनाऽमुके मास्यमु(२)के
पक्षेऽमुकतिथावित्यभिलापाकारः सर्वत्रेति वदन्ति । तेनामुकमासीयेत्यादिसङ्क-
ल्पवाक्योल्लेखश्चिन्त्य एव । विष्णुधर्मोत्तरे—
“अभयं सर्वदैवत्यं भूमिवैंविष्णुदैवता ।
कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्त्तिताः ।
करे गृह्य तथा कन्यां दासदास्योर्द्विजोत्तमाः ।
करन्तु हृदि विन्यस्य धर्मो ज्ञेयःप्रतिग्रहः ॥”
तथा—“समापयेत्ततः पश्चात्कामं स्तुत्वा प्रतिग्रहम् ॥”
इति । अत्र कामस्तुतौ शाखान्तराद्विशेषः पद्धतौ ( गोभिलीये ) द्रष्टव्यः ॥
कन्यादानादिवाक्येऽपि मासादीकीर्त्तनं सकृदेव आवृत्तौ मानाभावात् । ततोऽ
मुकशर्म्मणः पुत्रीमित्येतद्घटितवाक्यस्य त्रिरभ्यास इतिस्मर्त्तव्यम् । शङ्खस्थ-
तोयेनयदेतद्दानं तत्राजानिकाचार एव मानम् । वरस्य विष्णुरूपेणानुध्यानाद्वा ।
दानान्तरसाधारणमन्यत् ॥

( १ ) अत्र मुरारिमिश्राः-उच्चारयेदित्यत्र स्वार्थेणिच् । “रामोराज्यमचीकरदि”-
तिवत् । दाता वदेदित्यादिस्वरसात् । अत एवान्यद्वारा वाक्योच्चारणं पाश्चात्यानान्दुरा-
चारः । मूलाभावेनान्धपरम्परानुपातत्वात् । शूद्रादेस्तु—“अमन्त्रकस्य शूद्रस्य विप्रा
मन्त्रेण गृह्यते” इति स्मरणाद्युक्तम् ॥ इति ।
( २ ) “अत्राऽमुके मासे” इत्येवं सङ्कल्पवाक्यमनुपपन्नमेव । शास्त्रातिशययोगस्य
फलातिशयाधायकत्वस्मरणात् । तथाच महाभाष्ये “नाकपृष्ठं सुखं यान्ति येऽचीकमत-
भाषिणः । ते च पत्काषिणोयान्ति ये चाऽक्रमतभाषणः ।” इति । श्रुतिश्च “एकः शब्दः
सुप्रयुक्तः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति”ति । शास्त्रान्वितः
विशेषैः ( सर्वैरेवयथायोगं ) शास्त्रैः संस्कृत इत्यर्थः ॥

Here is the complete line-by-line transcription of the page into clean Unicode Devanagari:

विवाहानुवृत्तौ शङ्खलिखितौ—
“सर्व्वलङ्कारः स्त्रीधनञ्च देयम्”इति । द्वयमपि चेदं यथाशक्तीति रत्ना-
करः । मनुः—
“न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि ।
गृह्णञ्छुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यांवक्रयी ॥
स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति मानवाः ।
नारी यानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥
आर्षे गोमिथुनं(१)शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव तत् ।
अल्पोऽप्येवं महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः ॥”
इति । विद्वान्-शुल्कम्रहणेन कन्याविक्रयदोषाभिज्ञः । अपत्यविक्रयीति ।
अनेनापत्यविक्रयप्रायश्चित्तभिया न गृह्णीयाच्छुल्कमिति वाक्यार्थः । स्त्रीध-
( १ ) तथाच “एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादाय धर्म

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३७
नाति-कन्यादानौ-पयिकधनानि । आपस्तम्बः -
“अल्पेनाऽपि हि द्रव्येण यस्तु कन्यां प्रयच्छति ।
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि बहून्यर्षाण्सम(१)श्नुते ॥” इति ॥
एवमनेकानर्थहेतुत्वात्तदुक्तफलहानिप्रसङ्गाच्च पित्रा अन्येन वा केनापि स्त्री-
विवाहोपाधिना धनन्नग्राह्यमिति ॥ १७ ॥
अहतेन वसनेन पतिः परिदध्यात् “याअकृन्तन्” इत्येतयर्चा ।
“परिधत्त धत्त वाससे-”ति च ॥१७॥ (म-ब्रा-१।१।५-६)
अहतेनेति । अत्राहतलक्षणमुक्तं गृह्यासङ्ग्रहे-
“सकृद्धौतं नवं श्वेतं सदसद्यन्न धारितम् ।
अहतन्तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥”
इति । अत्र श्वेतमित्युपलक्षणं नीलातिरिक्तस्य । तस्य विशिष्य शुभकर्म-

' - then 'े' or 'ै'? There are two slants! Wait, is the first slant an anusvara or an e-matra? Look at "विवाहविधिः" or other words. The quotes " ” are right above it!
Wait! The closing quote is ”!
The quote mark is right above the 'ये' or 'यै'!
Look: “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” इति -> “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति !
Wait, the quote mark ” is before ति: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति or “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” इति?
Ah! The text has: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति
Let's see: “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” + इति = “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति!
Because गन्धर्वाय + इति = गन्धर्वायेति!
The printer put the quotation mark BEFORE ति: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति !
That's why it looks like ai-kar or e-kar with a quote!
Let's look closely: य has an e-matra (े), and immediately next to/above it is the closing quote ”!
य + े + ” + त + ि = ये”ति!
Brilliant! That explains everything: गन्धर्वाय + इति

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १३६
स्त्रीणामुपवीतस्याभावात् । अभ्युदानयनम् । “पित्रा दत्तामादाय गृहीत्वा
निष्क्रामती”-ति गृहान्तरदर्शनात्करेण करे(१)गृहीत्वा गृहादग्नेरभिमुखीमान-
यन् जपेत् पठेत् । पतिः । “सोमोऽददद्”त्यादिमन्त्रम् । स यथा—
“सोमोऽददद्गन्धर्वाय गन्धर्वोऽददद्ग्नये ।
रयिञ्च पुत्रांश्चादादग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥” इति ॥ ७ ॥
अस्यार्थः—इमाञ्जातमात्रां ‘सोमः’ चन्द्रः । यथाकाल(२)मुपभुज्य ‘गन्ध-
र्वाय’(३)सूर्याय । अददत् दत्तवान् । स च ‘गन्धर्वः’ सूर्यः। स्वाधिकारय्याँव(४)-
दूभुक्ता । ‘अग्नये’ ‘अददत्’ दत्तवान् । ‘अथ’(५)अनन्तरम् स ‘अग्निः’ ‘रयिं’
धनं ( निघं-२।१०।८ ) ‘पुत्रान्’(

संवेष्टितं—सम्यग्वाससाऽध उपरि च पार्श्वे चाहतेन वसनेनाच्छादितमि-
त्यर्थः । कटं तृण-(वीरण-)ग्रथितमासनम् । तदलाभे—एतंजातीयं—तृणस-
दृशम्(१) अन्यत् । तृणपुलकादि । पदा—चरणेन । प्रवर्त्तयन्तीं—वह्निसन्निधानमुप-
वेशनार्थं नयन्तीं वधूं “प्र मे”—इत्यादिमन्त्रं पतिर्वाचयेत्—पाठयेत् । अत्रानुवादा-
द्विधिरनुमीयते—वरवध्वोरुपवेशनार्थं कटः कर्त्तव्य इति । कर्त्तुश्चानियमः ।
मन्त्रोयथा—
“प्र मे पतिः यानः पन्थाः कल्पतां शिवाअरिष्टा पतिलोकं गमेयम् ॥ ८ ॥
इति ।
अस्यार्थः ‘नः’ अस्माकम्(२) । ‘पति’—पतिः(३) । ‘मे’ मदर्थम् । ‘पन्थाः’
पन्थानम्(४) । ‘प्रकल्पताम्’ प्रकल्पयतु । अन्तर्भावितण्यर्थः । करोतु । ‘या’
येन(५)पथाऽहं ‘शिवा’ सुखावहा ‘अरिष्टा’ अहिंसिता च सती ‘पतिलोकं’
पतिगृहम्(६) । ‘गमेयम्’ (७)गम्यासम् ॥ ८ ॥ २० ॥
स्वयञ्जपेदजपन्त्यां “प्रास्या” इति ॥ २१ ॥
बाल्याल्लज्जया वा तस्याम् अजपन्त्याम्—अनुच्चारयन्त्याम् । पतिः
स्वयञ्जपेत् । स्वयमुच्चारयेत् । तत्र जप्ये विशेषमाह—प्रास्याः । इति—एवमादिं
मन्त्रम् । प्र मे इत्यस्य स्थाने प्रास्या इति कृत्वेत्यर्थः । एवं गमेयम्—इत्यत्र
गम्या इति । अन्यथाऽनन्वयप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम् । तथाच मन्त्रार्थः । अस्याः
पतिः ( अयमहं ) न आत्मनः (८)कृते पन्थानं प्रकल्पयतु । येन पथा शिवा
अरिष्टा च सती त्वं पतिलोकं पतिगृहं गम्या गच्छ । आशिषि लिङ् । एतच्चाग्नि-
प्रदक्षिणानन्तरं, तथाच गृह्यासङ्ग्रहे—
“यदा निष्क्रामयेत्कन्यां वरः पाणिजिघृक्षया ।
अग्निप्रदक्षिणं कृत्वा कटं स्तीर्णमिदञ्जपेत् ॥”
इति । अत्र पदानि क्रामयेदित्यपपाठः । अत्रपाठे तदेत्यध्याहार्यम् ।
“यच्छब्देन तु तच्छब्दोबोद्धव्यः सततं बुधैरि”ति योगिस्मरणात् । निष्क्रामये-
त्पितृकुलान्मण्डपाद्गेहामानयेत्तदा जपेदिदं “प्रमेइति” “प्रास्याः” इति वा
कन्या वा वरोवेति क्रमेणान्वेतव्यम् । पारस्करोऽपि—“प्रदक्षिणमग्निं परिक्र-
म्योपविशति” इति ।

( १ ) प्रकारार्थेऽत्र ( पा० ५।३।६९ ) जातायारप्रत्ययः ।
( २ ) “अस्मदोद्वयोश्च” ( पा० १।२।५९ ) इत्येकत्वेऽपि बहुवचनम् ॥
( ३ ) “सुपां सुलुकू” ( पा० ६।१।३९ ) इति सोर्लुक् ॥
( ४ ) अत्रोक्तेनैव सूत्रेण ( पा० ७।१।३९ ) अमः सुः ॥
( ५ ) आङोऽत्र डादेशः ( पा० ७।१।३९ ) ॥ ( ६ ) पतिर्लोकते दृश्यते यत्र तत् ॥
( ७ ) “लिङ्याशिष्याङ्” ( पा० ३।१।८६ ) इति गमेरङ् ॥
( ८ ) अस्मभ्यम् । चतुर्थ्यर्थे षष्ठी ( पा० २।३।६२ ) बहुवचनमेकत्वार्थे पूर्ववत् ॥

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १४१
बर्हिषोऽन्तं कटान्तं प्रापयेत् ॥ २२ ॥
बर्हिः पदमत्राग्निपरं “बर्हिः(१)शुष्मे”ति वह्निनामसु पाठात्तत्रापि तस्य
शक्तत्वात् । एवञ्चाग्नि-कटयोर्मध्यं(२) प्रापयेत्-नयेत् । प्रकृतत्वात्कन्यामि-
त्यर्थ इतिमे प्रतिभाति । अत एवाग्निस्थापनं, ततो ब्रह्मोपवेशनादि-दृषदपुत्रा-
सादनपर्यन्ताऽग्निपरिचरणानन्तरं कन्यादानमितिपद्धतिक्रमः सङ्गच्छते ।
भाष्यकारस्तु-कटम्पदा प्रवर्त्तयन्तीमिति पूर्वमुक्तं तत्कियन्तं देशं प्रवर्त्तयेत् ?
इत्यपेक्षायामाह—बर्हिषोऽन्तमिति । कटपूर्वप्रान्तमास्तृत(३)कुशपर्यन्तं नयेदि-
त्यर्थः । एवञ्च कटप्रवर्त्तनात्पूर्व्वङ्गन्यादानाद्यवसर एवाज्यसंस्कारान्तं कर्म्मान्य-
द्वारा कारयितव्यम् । अन्यथा पूर्वं बर्हिस्तरणस्य वरेणाकरणाद्बर्हिषोऽन्तमिति
नोपपद्येतेत्युक्तम् । तन्मन्दम् । अन्यद्वारा करणे प्रमाणान्तरस्याभावादस्य
चान्यथा व्याख्यातत्वादिति शुभकर्मनिर्णये मुरारिमिश्राः प्राहुः ॥ २२ ॥
पूर्वे कटान्ते दक्षिणतः पाणिग्राहस्योपविशति ॥ २३ ॥
अत्र वधूरिति शेषः । पूर्वे कटान्ते कटस्य पूर्वस्मिन्भागे । दक्षिणतः दक्षि-
णास्यां दिशि । सार्वविभक्तिकस्तसिः । ( पा० ५ । ४ । ४४ वा० ) कस्य ?
पाणिग्राहस्य । यः पाणिङ्करमस्या ग्रहीष्यति तस्य “कर्मण्यण्” ( पा० ३।२।१ )
दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्वारब्धायाः षडाज्याहुतीर्जुहोति ।
“अग्निरैतु प्रथमः” इत्येतत्प्रभृतिभिः ॥ २४ ॥
( मं० ब्रा० १ । १ । १०–१५ )
अन्वारब्धाया इति वर्त्तमाने कर्त्तरि निष्ठा । ( पा०३।४।७२ ) । षष्ठी चेयं
सम्बन्धार्था । अन्वारम्भणं स्पर्शः । तथाचायमर्थः । पत्युर्दक्षिणांसं दक्षिणहस्तेन
स्पृशन्त्यां वध्वा-“अग्निरैत्वि”त्यादि षड्भिर्मन्त्रैः पतिः षडाज्याहुतीर्जुहुया-
दिति । मन्त्रा यथा—
“अग्निरैतु प्रथमो देवताभ्यः सोऽस्यै प्रजामुञ्चतु(४) मृत्युपाशात् ।
तदयं राजा वरुणोऽनुमन्यतां यथेयं स्त्री पौत्रमघं न रोदात्स्वाहा॥१।१०॥
( १ ) “बर्हिःशुष्मे”ति सङ्घातोविगृहीतञ्च नाम । बर्हते वर्द्धते इतिबर्हिः । इदन्तः
सान्तोऽपीति । शुष्यत्यनेन शुष्मा । नान्तोऽदन्तोऽपि इति चामरटीकायाम्महेश्वरः ।
तथाच शब्दार्णवः “शुक्रो वैश्वानरो वह्निर्बर्हिः शुष्मा तनूनपात्” इति ॥
( २ ) अन्तशब्दोऽत्र समीपार्थकः । पुरतोबर्हिः पश्चात्कट इति तयोः समीपं मध्य-
मेव भवतीति ॥
( ३ ) अत्र बर्हिष इति जात्याश्रयमेकवचनम् । बर्हिषामास्तृतानामन्तं कटान्तं प्रा-
पयेत् । अयमर्थः । कटस्तथापदा प्रवर्त्तितव्योबध्वा यथा तदन्तभाग आस्तृतबर्हिषाङ्क-
श्चिदुपरि स्यादिति ॥
( ४ ) अत्र “मुञ्चतु” इति कृतदीर्घपाठः संहितायाम् “पद्धतिषु यथोल्लिखित एव ।

अस्यार्थः । अस्मिन्प्रस्तुते कर्मणि । पूज्यमानाभ्यो 'देवताभ्यः' । ता अपे-
क्ष्य(१) 'प्रथमो' मुख्यः 'अग्निः' 'एतु' आगच्छतु । आगत्य च 'सः' अग्निः ।
'अस्यै' अस्याः । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । (पा० २।३।६२) 'प्रजां' भाविनीं 'मृत्युपा-
शात्' 'मुञ्चतु' मोचयतु(२) । 'तद्' एतन्मृत्युपाशविमोचनमग्नेः । 'अयं'
'राजा' अधिपतिरपां 'वरुणः' तदाख्योदेवः 'अनुमन्यताम्' अनुजानातु ।
'यथा' येनानुज्ञानेन । प्रकारेण वा (भगवतः शुभानुध्यानेन वा) 'इयं स्त्री'
(३)भूता सती 'पौत्रं' पुत्रभवम् (तत्सम्बन्धि) 'अघं' दुःखं यमबन्धनात् ।
"दुःखौघव्यसनेष्वघम्" इत्यमरः । "प्राप्ये" तिशेषः । 'न रोदात्' न रुद्यात्(४) ।
ताभ्यामग्नीवरुणाभ्यां 'स्वाहा' सुहुतमस्तु ॥ १० ॥
“इमामग्नित्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै जरदष्टिं कृणोतु ।
अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभि विबुध्यतामियᳪस्वाहा ॥११॥
'गार्हपत्यः' तदाऽऽख्यः 'अग्निः' योऽसौ (५)भार्य्यः । 'इमां' कन्याम्
(अग्निहोत्रिणीं कृत्वा) 'त्रायताम्' पालयतु । किञ्च 'अस्यै' अस्याः । पूर्वव-
च्चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । 'प्रजां' (६)सन्ततिम् । 'जरदष्टिं' जराव्यापिनीम्(७) (चिर-
स्थायिनीम्) 'कृणोतु' करोतु "कृविहिंसाकरणयोश्च" (स्वा० प०) इत्यस्य
लोटि रूपम् । किञ्च 'अशून्योपस्था' नित्यं सुतपूर्णोत्सङ्गा । भर्तुः सङ्गता वा
सती 'जीवतां' दीर्घायुषाम् । 'माता' जनयित्री 'अस्तु' भवतु । अतः 'इयं' 'पौत्रं'
पुत्रसम्बन्धिनम् । 'आनन्दम्' सुखम् । 'अभि' अधिगत्य(१०) 'विबुध्यताम्'
विविधं-सुख-मनुभवतु । तस्मै अग्नये 'स्वाहा' सुहुतमस्तु ॥ ११ ॥
( १ ) "ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च" (पा० १।४।२१ वा०) इति पञ्चमी ।
( २ ) अन्तर्भावितण्यर्थः । आशिंसायां ङित्त्वान्न लोट् ।
( ३ ) स्त्यायेते संहीभवतः शुक्रशोणिते अस्यामित्यर्थे "स्त्यैशब्दसंघातयो"रिति
धातोर्ड्रट् प्रत्ययऔणादिकः । डित्त्वाट्टिलोपे ङीप् ।
( ४ ) लिडर्थे लेट्" (पा० ६।४।७) तस्याडागमः (पा० ३।४।९४) ।
( ५ ) “गृहपतिना संयुक्तेञ्यः” (पा० ४।४।९०) इति ञ्यप्रत्ययेन निष्पन्नोगार्हपत्य-
शब्दः गृहपतिसंयोगप्रवृत्तिनिमित्तकः । गृहपतित्वं च दारसम्बन्धमन्तराऽसम्भवि “न
गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते” इति स्मरणात् ।
( ६ ) “प्रजा स्यात्सन्ततौ जने” इत्यमरः ।
( ७ ) “अशूव्याप्तौ” (स्वा० आ०) इत्यस्मात्कर्तरि क्तिच् । जरदवस्थामश्नुते या
स जरदष्टिस्ताम् ।
( ८ ) “उपस्थः शेफसि क्रोडे तथा सदनमन्दिरे” इति मेदिनी ।
( ९ ) “जनयित्री प्रसूर्माता” इत्यमरः ।
( १० ) अभिलक्ष्य विबुध्यतां विबोधं प्रबोधं लभतामिति वार्थः । अत्र “सविशेषणे
हि विधिनिषेधौ सति विशेष्येऽन्वयबाधे विशेषणमुपसंक्रामतः” इति न्यायानानन्दमानं
पुत्रमिति पौत्रमानन्दमित्यस्यार्थोबोध्यः । “निष्ठन्तपञ्चजन्यः श्रुत” इतिवत् ।

39 is "सुपां सुलुक्..." which allows substitution of case endings in the Veda (व्यत्यय)!
So "अत्र शसःसुः’ ( पा० ७।१।३९ )"!
Wait, is there an opening quote? Look before श: there is a single quote!
‘शसःसुः’ or अत्र ‘शसःसुः’?
Wait, look at the space: "( १ ) अत्र शसःसुः’" - the opening quote is missing or very faint.
And then: “स्तने चेटोनासिकायां ध्मश्चेति वाच्यम्” ( पा० ३।२।२९ वा० ) इतिखसि नुमागमः ।
Yes, Pāṇini 3.2.29 is "नासिकस्तनयोर्ध्माधेटोः", and the Varttika is "स्तने चेटो नासिकायां ध्मश्चेति वाच्यम्", giving the affix खश् (or खस्), which gets नुम्-आगम to form "स्तनन्धय"!
This makes 100% complete grammatical sense!

Line 25:
( २ ) “माङि लुङ्” ( पा० ३।३।१७५ ) इति लोङर्थेलुङ् । “न माङ्योगे” ( पा०
Wait, is it ३।३।१७५?
Yes, Pāṇini 3.3.175 is

१४४ विवाहविधिः । [ २ प्रपाठके-
अथवा 'अघम्'दुःखम् (१) । एतत्सर्वं 'शीर्ष्णः' मूर्ध्नः शकासात् 'स्रजमिव'
मालाम् इव 'उन्मुच्य' ऊर्ध्वं त्वत्तोऽपसार्य ( पृथक्कृत्य ) 'पाशम्' मृत्युपाश-
भूतमेतत्सर्वं ते 'द्विषद्भ्यः' (२) शत्रुभ्यः तानुद्दिश्य 'प्रतिमुञ्चामि' तद्गलेषु
स्थापयामि (३) । इदमग्नये 'स्वाहा' सुहुतमस्तु । अत्र "सर्वे विधयश्छन्दसि विक-
ल्पन्ते” इति नियमाद्-वा अघमित्यत्र सन्ध्यभाव आर्षः । अविवक्षया वा ॥१४॥
"परैतु मृत्युरमृतम्म आगाद्वैवस्वतो नोऽअभयं कृणोतु ।
परम्मृत्योऽनुपरेहि पन्थां यत्र नो अन्य इतरीदेवयानात्” ॥
चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषोमोतवीरान्स्वाहा ॥१५॥
कन्यकैवाशास्ते—“मृत्युः' (४) मरणम् । मत्तः 'परैतु' दूरङ्गच्छतु । 'अमृ-
तम्' अमरणम् । 'मे' मम 'आगात्' आगच्छतु (५) । तथा 'वैवस्वतः' यमः ।
(६) 'नः' अस्माकम् (७) । 'अभयम्' भयाभावम् (८) । 'कृणोतु' करोतु । एवम्प-
रोक्षमुक्त्वा प्रत्यक्षीकृत्य मृत्युरेवाभ्यर्थ्यते-हे 'मृत्यो ! मत्तः 'परम्' अन्यं 'पन्थां'
पन्थानम् (९) । 'अनुपरेहि' कमप्यनुगत्यापसर । यत्र 'नः' अस्माकम् 'अन्यः'
परः शत्रुरस्ति । कोऽसौ पन्थाः ? 'देवयानात्' देवपथात् 'इतरः' अन्यः (१०)पि-
तृपथः । यत्र गत्त्वा पुनरावर्त्तते मृत्युवशमापन्नः । किञ्च 'चक्षुष्मते शृण्वते'
'ते' तुभ्यं 'ब्रवीमि' प्रार्थये । यत् 'नः' अस्माकं 'प्रजां' सन्ततिम् । 'उत' अपि
च 'वीरान्(११)' विक्रान्तान् पुरुषान् पतिपुत्रादीन् 'मा रीरिषः' मा हिंसी.(१२)
तस्मै मृत्यवे 'स्वाहा' सुहुतमस्तु । अत्र “प्रकृत्यान्तः पादमव्यपरे" ( पा०
६।१।११५ ) इति नो इत्यस्य प्रकृतिभावात्पूर्वरूपाभावः ॥ १५ ॥
महाव्याहृतिभिश्च पृथक् ॥ २७ ॥
महाव्याहृतिभिर्भूर्यादिभिस्तिसृभिः । पृथक्-प्रत्येकं, क्रियानुषङ्गार्थश्चका-
रः ॥ १५ ॥

( १ ) “अंहोदुःखव्यसनेष्वघम्” इत्यमरः ॥
( २ ) "रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः" इत्यमरः ॥
( ३ ) प्रतिपूर्वकोमुञ्चतिर्निधापने वर्त्तते । एवमाङ्पूर्वोऽपि । इति बोध्यम् ॥
( ४ ) "मृत्युर्मरणं निधनेऽस्त्रियाम्” इत्यमरः ॥
( ५ ) लोडर्थे लुङ् ( पा० ३।४।६) ॥
( ६ ) "यमः । कालोदण्डधरः श्राद्धदेवोवैवस्वतोऽन्तकः” इत्यमरः ॥
( ७ ) “अस्मदोद्वयोश्च” ( पा० १।२।६९ ) इत्येकत्वे बहुवचनम् ॥
( ८ ) अर्थाभावेऽव्ययीभावः ( पा० २।१।६ ) समासः ॥
( ९ ) नलोप आर्षः ॥
( १० ) "इतरस्त्वन्यनीचयोः" इत्यमरः ॥
( ११ ) "वीरविक्रान्तौ" [ चु० आ० ] पचाद्यच् ( पा०३।१।१३४ ) णिलोपः ॥
( १२ ) "रिषहिंसायाम्" स्वार्थेणिजन्तान्माङि लुङ् (पा० ३।३।१७५ ) इति लुङ् "न
माङ्योगे" ( पा० ६।४।७४ ) इत्यडभावः ॥

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १४५
समस्ताभिश्चतुर्थीम् ॥ २६ ॥
इति श्रीम० गो० गृ० द्वि० प्र० स्य प्रथमा कण्डिका ॥२॥ १ ॥ ॐ ॥
भूर्भुवः स्वः स्वाहेति समस्ताभिः चतुर्थीमाहुतिं जुहुयात् । होमस्य खल्व-
स्याज्यहविष्कतयाऽऽज्यतन्त्रविहितोमहाव्याहृतिहोमः पुरस्तादपि भवति । आ-
ज्यभागौ स्विष्टकृच्च न भवन्ति । परन्तास्तिस्र एवाज्यतन्त्रोपक्रमविहिताः पुर-
स्तात् । परस्तात्तु चतस्र इदानीमेव तथोपदेशादिति बोध्यम् ॥ २६ ॥
इतिश्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां मृदुलाख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां
द्वितीयप्रपाठकस्य प्रथमा कण्डिका ॥ २ ॥ १ ॥ ॐ ॥
अथ द्वितीया कण्डिका ।
हुत्वोपोत्तिष्ठतः ॥ १ ॥
उपेति-संहतहस्तत्वमुच्यते । हुत्वा संहतहस्तौ (१)दम्पती उत्तिष्ठतः । मुरा-
रिमिश्रास्तु-उप-अग्निसमीपे होमानन्तरमेवाग्निसमीपे दम्पती उत्तिष्ठतइति-
व्याचख्यौ । अत्रानन्तरमेवेत्यनेनानन्तर्यमात्रं क्त्वार्थो न तु समानकर्त्तृकत्व-
मपीत्युच्यते । दृश्यते चासमानकर्तृकेऽपि कर्म्मणि क्त्वाश्रुतिः । “आज्या-
हुतिं हुत्वा मुख्यं धनं दद्यात्” इत्येवमादौ बहुलम् । अत्र खलु ऋत्विग्जु-
होति यजमानोददाति । होमकुर्वाणस्य पत्युरंसमन्वारम्भमाणा वधूरपि
कयाचिद्विवक्षया होमानुकूलचेष्टावती भवति । इत्यस्ति समानकर्त्तृत्वमिति
तत्त्वकारः । केचित्तु उपेत्याञ्जलिं वध्वेत्याहुः ॥ १ ॥
अनुपृष्ठं पतिः परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽवतिष्ठते
वध्वञ्जलिङ्गृहीत्वा ॥ २ ॥
पतिश्चानुपृष्ठं-(२)वधूं पृष्ठेन परिक्रम्य वधूदक्षिणतः । उदङ्मुख उत्तराभि-
मुखोभूत्वा वध्वञ्जलिं-वध्वास्तस्या एवाञ्जलिं दक्षिणेन पाणिना गृहीत्वा अव-
तिष्ठेतेत्यर्थः(३) । स खल्वयमञ्जलिः पाणिग्रहणपर्यन्तं स्थास्यति । पतिश्च
तावन्तं कालममुमञ्जलिमनापत्सु न त्यजेत् । तथाच गृहान्तरम्—
“हुत्वाऽऽज्यमथ जायाया अन्वारभ्याञ्जलिम्पतिः ।
न विमुञ्चेदनापत्सु यावत्पाणिग्रहो जपः” ॥ इति ॥ २ ॥

( १ ) एतच्च भट्टभाष्यानुसारि व्याख्यानम् ॥
( २ ) अत्रानुपूर्व्येऽव्ययीभावः ( पा० २।१।६। ) ॥ पृष्ठेनेति प्रकारित्वं तृतीयार्थः ।
( पा० २।३।१८ वा० ) । “प्रकृत्यादिगणजाता तृतीया तु तदात्मताम् । अवच्छेदकता-
बुद्धिप्रकारित्वादि शंसती”ति ह्युक्तेः ।
( ३ ) ऊर्ध्वस्तिष्ठेत् । विधौ लेटि रूपमेतत् । अत्र “किं कृत्वा ? वध्वञ्जलिङ्गृहीत्वा
१९ गो० गृ० सू०

पूर्वा माता लाजानादाय भ्राता वा वधूमाक्रामयेदश्मानं
दक्षिणेन प्रपदेन ॥ ३ ॥
पूर्वा-पूर्वदिगवस्थिता । माता-प्रकृतत्वाद्वध्वाः । भ्राता वा तस्या एव ।
पूर्वदिगवस्थित एव सव्यहस्तेन लाजानादाय लाजपूर्णं शूर्पं कृत्वा-आदाय ।
दक्षिणहस्तेन वधूं दक्षिणेन प्रपदेन पादाग्रेण(१) । अश्मानं-शिलापुत्रकम्
आक्रामयेत् । केचित्तु-पूर्वा वह्वीनां मातृणां प्रथमेति व्याचक्षते तन्न मातृबहु-
त्वस्यासार्वत्रिकत्वात् ॥ ३ ॥
पाणिग्राहोजपति “इममश्मानमारोहे”ति ॥ ४ ॥ (मं०ब्रा०२।१।१)
स्पष्टार्थम् । मन्त्रस्तु—
“इममश्मानमारोहाश्मेव त्वं स्थिरा भव ।
द्विषन्तमपबाधस्व मा च त्वं द्विषतामधः” ॥ ३ ॥ इति ।
अस्यार्थः—हे कन्यके! त्वम् ‘इमं’ पुरःस्थम् ‘अश्मानं’ दृषत्पुत्रम् । ‘आ-
रोह’ आक्राम । किञ्च ‘अश्मेव’ पाषाणवत् ‘त्वं स्थिरा भव’ । ततश्च ‘द्विष-
न्तम्’(२) शत्रुम् ‘अपबाधस्व नितान्तं पीडय । ‘त्वञ्च’ ‘द्विषताम्’ ‘अधः’
पादतले ‘मा’ “भू”रिति शेषः(३) ॥ ४ ॥
सकृत्संगृहीतं लाजानामञ्जलिं भ्राता वध्वञ्जलावावपति ॥ ५ ॥
सकृत्-एकवारं संगृहीतम्-सम्यग्गृहीतम् । अविकिरन्निति यावत् ।
लाजानामञ्जलिम् अञ्जलिपरिमितन् लाजान् । भ्रातेत्यनन्तरं “माता(४)
वे”ति शेषः ॥ ५ ॥
तमुं सोपस्तीर्णाऽभिघारितमग्नौ जुहोत्यविच्छिन्दत्यञ्जलिम् “इय-
न्नार्युपब्रूते” इति ॥ ६ ॥ (म० ब्रा० २।१।२)
[L2

शक्यत्वात्" or "परिहर्तुमशक्यत्वात्"?
Look at 'र्त्तु' in 'कर्त्तृक' (L13): exactly the same ligature!
So: "परिहर्त्तुमशक्यत्वात्".

Line 18:
"त्वादिति । एवञ्च सकलमैथिलाचारोऽपि सङ्गच्छते । पद्धतिरप्येवं लिखित-"

Line 19:
"( गृ० सं० ) वाक्यं विशेषविषयबोधितपरमतो न विरोधइतिमुरारिमिश्राःप्राहुः ।"
Wait, is it "( गृ० सं० )" or "(गृ०सं०)"?
There is a space: "( गृ० सं० )".
And "विरोधइतिमुरारिमिश्राःप्राहुः ।" - no spaces between विरोध, इति, मुरारिमिश्राः, प्राहुः. Wait, look at "विरोधइतिमुरारिमिश्राःप्राहुः":
"विरोधइति" is joined, "मुरारिमिश्राः" is joined, "प्राहुः" is joined.

Line 20:
"मन्त्रोयथा—"इयं नार्युपब्रूतेऽग्नौ लाजानावपन्ती ।"

Line 21:
"दीर्घायुरस्तु मे पतिः शतं वर्षाणि जीवत्वेधन्तां ज्ञातयोमम स्वाहा" ॥२॥ इति ॥"
Wait, look at "

१४८ विवाहविधिः । [ २ प्रपाठके
इति । किञ्च 'मम' 'ज्ञातयः' बान्धवाः । 'एधन्ताम्' वर्द्धन्ताम्, धनधान्यपुत्रा-
दिभिः । इदञ्चास्मा अग्नये 'स्वाहा' सुहुतमस्तु ॥ ३ ॥ ६ ॥
"अर्यमणन्तु देवं" "पूषणम्"-त्युत्तरयोः ॥ ७ ॥
( म० ब्रा० १ । २ । ३-४ )
उत्तरयोर्लाजहोमयोर्यथा "अर्यमणन्तु देवं" "पूषणन्तु देवम्" इति मन्त्रौ
विनियोक्तव्यावित्यर्थः । तौ यथाक्रमम्—
"अर्यमणन्तु देवं कन्या अग्निमयक्षत ।
स इमान्देवाऽअर्यमा प्रेतोमुञ्चातु माऽमुतः स्वाहा" ॥ ३ ॥
इति । अस्यार्थः—नुशब्दोऽत्र चार्थे । 'कन्याः' कत्र्र्यः । 'अर्यमणं' तदाख्यं
'देवम्' अभिमत दानादिगुणयुक्तम् । 'अग्निं' च 'अयक्षत' इष्टवत्यः ।
( पूजितवत्यः ) 'स' च ( अर्यमा अग्निश्च ) इष्टः सन् 'इमां' कन्यां परिणी-
यमानाम् । 'इतः' पितृकुलात् 'प्रमुञ्चातु' प्रमुञ्चतु-प्रमोचयतु । 'मा' न
'अमुतः' अमुष्मात्पतिकुलात् । तदेतत् ताभ्यां 'स्वाहा' सुहुतमस्तु । अत्र पूर्वा-
र्द्धेन विशेषोपसंहार इति गुणविष्णुः । मुञ्चात्विति दीर्घश्छान्दसः । अन्तर्भावि-
तण्यर्थश्चैवमग्रेऽपि ( पा०६।३।१३७ ) एवमग्रेऽपि ।
"पूषणन्तु देवं कन्या अग्निमयक्षत ।
स इमान्देवः पूषा प्रेतो मुञ्चातु मा पतेः स्वाहा" ॥ ४ ॥
इति । अर्थः प्राग्वत् । अत्र पतेरिति-पतिशब्दो न मुख्यार्थकः(१) । ला-
जहोमकर्मण आसमाप्तेस्तथात्वाभावादितिगुणविष्णुः ॥ ४ ॥
हुते पतिर्यथेतं परिक्रम्य प्रदक्षिणमग्निं परिणयति मन्त्रवान्वाब्राह्मणः
"कन्यला पितृभ्य" इति ॥ ८ ॥ ( मं० ब्रा० १।२।२ )
हुते-वध्वा (२)लाजहोमे कृते पतिः यथेतं यथाऽऽगतं(३) परिक्रम्य पुन-
रागम्य प्रदक्षिणं यथा भवति तथा पत्नीमग्निं परिणयति परिसर्बतोभावेन न
येत् । अग्निप्रादक्षिण्येने भ्रामयेदित्यर्थः । "कन्यला पितृभ्य" इति-अनेन
मन्त्रेण । मन्त्रोयथा—
"कन्यला पितृभ्यः पतिलोकं यतीयमप दीक्षामयष्ट ।
कन्या उत त्वया वयं धारा उदन्या इवाऽतिगाहेमहि द्विषः" ॥५॥
( १ ) किन्तु-पतिरित्याख्यातः पतिः । "नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबे तु पतिते पतौ" इति-
वत् । आख्यानणिजन्तात्कर्मणि क्विपि टिलोपे णिलोपे च कृते "इन्सर्वधातुभ्य" इत्यौणा-
दिकडन् प्रत्ययः । "गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः" इतिन्यायेन "पतिःसमास एवे"
( पा० १।४।८ ) ति नियमोन प्रवर्त्ततेऽत्र ॥
( २ ) हुत इत्येकवचनसम्बन्धादेकस्मिन्नेव लाजाञ्जलौ हुते इत्यर्थः । अन्यथैतदनर्थकं
स्यादिति चन्द्रकान्तः । (३) यथा वध्वाऽनुपृष्ठमितमागमनं कृतं पत्नीदक्षिणस्यान्तथैव ।

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १४६
इति । अस्यार्थः । 'इयं' 'कन्यला' कन्या(१) । 'पितृभ्यः' पितृकुलात्(२)
'पतिलोकं' पतिगृहं(३) 'यती' (४)गच्छन्ती । 'अपदीक्षां' दीक्षां वर्जयित्वा(५)
'अयष्ट' इष्टवती । दीक्षापदेनाऽत्रवैवाहिकं(६) व्रतमुच्यते । 'उत' अपि च ।
'कन्या' हे कन्ये ! (७)'त्वया' सहिता(८) 'वयं' 'द्विषः' शत्रून् कामादीन्
'अतिगाहेमहि' अतिक्रामेमहि(९) । अत्र दृष्टान्तः—'धाराः' जलस्य ( सुसी-
तलाः ) कर्त्र्यः 'उदन्याः' (१०)पिपासाः कर्म्मभूताः 'इव' । ता ( धाराः ) यथा
ताः ( पिपासाः ) शमयन्ति तद्वत् ॥ ५ ॥
“यतीयमि”ति मन्त्रलिङ्गान्मन्त्रं पठन्परिणयतीति गम्यते । सोऽयम्पतिर-
[L10

१५० विवाहविधिः। [ २ प्रपाठके
प्रदक्षिणाऽन्तर्भावः । तद्वारकस्य वहिर्भावश्चोपपद्यत इति ध्येयम् । एवम-
न्यत्र ॥ ८॥
परिणीता तथैवाऽवतिष्ठते, तथा क्रामति, तथा जपति, तथाऽऽ
वपति, तथा जुहोति ॥ ९॥
परिणीता-वधूः । तथैवानुपृष्ठगमनेन दक्षिणस्यामुदङ्मुखाऽवस्थितेन
पत्या गृहीताऽञ्जलिः प्राङ्मुखः । अवतिष्ठते-ऊर्ध्वस्तिष्ठति । तथेति । अश्मा-
रोहणादि परिणयनान्तङ्कर्म उक्तेनैव प्रकारेण वारत्रयङ्कुर्यात् । जपति-पठति
(“पाणिग्राह” इति शेषः ) आवपति-अञ्जलौ लाजान् । माता-भ्रातावा ॥९॥
एवन्त्रिः ॥ १०॥
एवमुक्तप्रकारेणानन्तरोक्तं सर्वं त्रि-र्वारत्रयङ्कर्त्तव्यमित्यर्थः । एवञ्च-“इम-
मश्मानमि"ति "कन्यला पितृभ्य"इति च मन्त्रावावर्त्तनीयौ । तत्रोत्तरयोर्म्म-
न्त्रविशेषावुक्तावेवेति ॥ १० ॥
चतुर्थ्यां वेलायाम्-
शूर्पेण शेषमग्नावोप्य प्रागुदीचीमभ्युत्क्रामयन्ति-“एकमिष”
इति ॥ ११ ॥ ( म० ब्रा० १।२।६ )
शूर्पेण-शूर्पकुष्ठेन(१) । शेष-लाजशेषम्(२) । अग्नौ समिद्धेऽवोप्य(३)
( १ ) तथाच पारस्करगृह्यम्-“चतुर्थं शूर्पकुष्ठेने"ति । कुष्ठं-जिह्वास्य । तथाच गृ-
ह्यसङ्ग्रहे-“यथा लाजाञ्जलिर्वध्वा हूयतेऽङ्गुलिपर्वभिः । एवं लाजहविःशेषो हूयते
शूर्पजिह्वये"ति । यत्तु शूर्पकोणेनेति चन्द्रकान्तस्तन्न-“अग्रे च विधवा नारी कोणे चैव
मृतप्रजा । जुहुयाच्छूर्पकुष्ठेन न चाग्रेण न कोणयोः” इति परिशिष्टान्तरदर्शनात् । सौक-
र्यार्थमेतत् । एवं हि सर्वेषां लाजानामावापः सुकरो भवति । इतरथा विकीर्णानामनग्ना-
वपि पातः स्यात् ॥
( २ ) अत्रोपस्तीर्णाभिघारितमिति भवदेवभट्टादयः । शेष इति वचनात्सर्वावापो-
ऽवगम्यते । न किञ्चिदवशेष्यमित्यर्थः ।
( ३ ) अत्रोप्येति वचनात्तूष्णीमस्य प्रक्षेपः । मन्त्रदेवतयोरनुपदेशात् । तस्मादत्र
स्विष्टकृन्निवर्त्तते । इत्थमेव शेषस्योपक्षयात् । तथाच गृह्यान्तरम् “शूर्पपुटेनाभ्यात्मं तू-
ष्णीञ्चतुर्थम् ।” इति । अत्र तूष्णीमिति वचनं प्राजापत्यज्ञापनाथमिति गार्ग्यनारायणः ।
युक्तञ्चैतत् । “आज्यन्द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते । मन्त्रस्य देवतायाश्च प्रजाप-
तिरिति स्थिति"रिति छन्दोगपरिशिष्टात् । “त्रिःपरिणीता प्राजापत्ये जुहोती"ति च गृ-
ह्यान्तरम् । तस्माद्वधूः शेषञ्जुहोति वरश्च प्रजापतिं ध्यायतीति सिद्धम् । स्मरन्ति च-
“शूर्पाग्रेणैव होतव्यं तूष्णीं निरवशेषतः । तस्मात्तूष्णीन्तु जुह्वत्यां वरोऽध्यायत्प्रजाप-
तिम् ।” इति । “प्रजापतिञ्चतुर्थ्यन्तं स्वाहायुक्तं वरःस्मरेत् ।” इति चैवमादि । “त-
स्मादग्नये स्विष्टकृते स्वाहे”ति लाजशेषं जुहुयादिति भवदेवरघुनन्दनादिमतमसङ्गतं,
प्रमाणविशेषाभावाच्च । एतदनन्तरं वामदेव्यगानम् इति सरलाकारकल्पनायामपि प्रमा-
णान्तरमपश्यामः । “वामदेव्यं गणेष्वन्ते” इति कर्म्मप्रदीपविरोधात् ॥