गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

वयवान्वयोऽस्त्येव । एकस्य हि पितृशरीरस्यावयवाः पुत्रद्वारा तास्वाहिता
इति मिताक्षराकार-मदनपारिजातादयः प्राहुः ॥ कथञ्चिदेकपिण्डक्रियाप्रवेशेन
निर्वाह्यं सापिण्ड्यं चन्द्रिकाऽपरार्कमेधातिथिमाधवादयोवदन्ति । नन्वेवं(१)
विधातृशरीरावयवान्वयेन सापिण्ड्यातिप्रसङ्गेन एकपिण्डदानक्रियान्वयित्वेन
वा गुरुशिष्यादेरपि श्राद्धदेवतावत्वात्सापिण्ड्यमिति न काप्यसपिण्डेत्यत आह-
याज्ञवल्क्यः-
"पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा”
इति । मातृतः मातुः सन्ताने पञ्चमादूर्ध्वं, पितृतः पितुः सन्ताने सप्तमा-
दूर्ध्वं सापिण्ड्यं "निवर्त्तत" इतिशेषः । तथाच वृद्धशातातपः-
"पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा ।
सपिण्डता निवर्त्तेत सर्ववर्णेष्वयं विधिः ॥” इति ।
[

इति वदन्ति । महामहो० महेशठक्कुरास्तु-तत्त-

Line 30:
त्पाठमन्यथयित्वा पितृपक्षे सर्वत्र सप्तमीपरिणयमनुजानन्ति । तत्र च शिष्टसंवादमाचा-

Line 31:
रञ्चप्रमाणयन्तीत्यास्तां विस्तरः ॥

Line 32 (Footnote 1):
( १ ) आदिपदेन सञ्चारी रोगः । यथाह याज्ञवल्क्य एव “दशपुरुषविख्याताच्छ्रो-

Line 33:
त्रियाणां महाकुलात् । स्फीतादपि न सञ्चारिरोगदोषसमन्वितादि-”ति । पुरुष एव

Line 34:
पुरुषः । दशभिः पितृतः पञ्चभिर्मातृतश्च । श्रोत्रियाणां श्रुत्यध्ययनसम्पन्नानाम् । “कन्यां

Line 35:
हरेदि”ति शेषः । अपवादमाह स्फीतादपीति । उक्तमहाकुलादपीत्यर्थः । सञ्चारिणोरोगाः
Wait: "सञ्चारिणोरोगाः" or "सञ्चारिणो रोगाः"? It is run together: "सञ्चारिणोरोगाः".

Line 36:
कुष्ठापस्मारादयः । शुक्रशोणितद्वारा ये सञ्चरन्ति । तदुक्तं वैद्यके । “

१२४ विवाहविधिः । [ १ प्रपाठके
मतीमिति । पुत्रिका(१)करणशङ्कानिवृत्त्यर्थम् । यत्र तु पुत्रिकाकरणाभावनि-
श्रयस्तामभ्रातृकामप्युद्वहेत् ॥ असमानार्षगोत्रजामिति । अत्र प्रत्येकमेव नञा
सम्बन्धः । ऋषेरिदमार्षम् । गोत्रप्रवर्त्तकस्य मुनेर्व्यावर्त्तकोमुनिगणः । प्रवर
इत्यर्थः । गोत्रं वंशपरम्पराप्रसिद्धम् । (स्व) समाने आर्षगोत्रे ( यस्य ) तस्मा-
ज्जाता या न भवति ताम् । एतत्परिणये प्रायश्चित्तमाह—स्मृतिः—
“परिणीय सगोत्राञ्च समानप्रवरान्तथा ।
त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥”
इति । त्यागश्चोपभोगस्यैव न तस्या इत्याह-शातातपः—
“समानप्रवराङ्कन्यामेकगोत्रामथापि वा ।
विवाहयति योमूढस्तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥
उत्सृज्य तान्ततोभार्या मातृवत्परिपाल

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२५
वृत्तस्वाध्यायसापेक्षंमघसङ्कोचनन्तथा ।
अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च ॥
प्रायश्चित्ताऽभिधानञ्च विप्राणां मरणान्तिकम् ।
संसर्गदोषः पापेषु मधुपर्के पशोर्वधः ॥
दत्तौरसेतरेषाञ्च पुत्रत्वेन परिग्रहः ।
शामित्रञ्चैव विप्राणां सोमविक्रयणन्तथा ॥
दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं नरमेधाश्वमेधकौ ।
कलौ युगे विमान्धर्म्मान्वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥”
इति । अत्र ( कन्यापरिग्रहे ) स्वयमयमाचार्योवक्ष्यति समावर्त्तनप्रक्रमे ।
( ३।४।४-५ ) तद्द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥
अथ जन्यानामेकोध्रुवाणामपां कलशम्पूरयित्वा सहोदकु-
म्भः प्रावृतोवाग्यतोऽग्रेणाऽग्निम्परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽव-
तिष्ठते ॥ १३ ॥
अथ अग्निस्थापनानन्तरम् । “जन्याः स्निग्धा वरस्य ये”इत्यमरः । नवो-
ढाज्ञा(१)तयोवेति चन्द्रकान्तः । तेषामेकोऽन्यतमः कश्चित्स च द्विज एव ।
तथाच गृह्यासङ्ग्रहः-
“गन्धमाल्यैरलंस्कृत्य(२) सकुम्भोवाग्यतः शुचिः ।
धारयेत्त्रिषु वर्णेषु प्रावृताङ्गोद्विजोत्तमः ॥”
इति । अत्र धारयेदित्यत्र विभक्तिविपरिणतङ्कुम्भमित्यनुषज्यते । ब्राह्मणो-
वरदिश्यः कलशधारीति हारिलपद्धतिरपि । ध्रुवाणाम्—अतिप्रखरतापेऽपि
अशुष्कजलाशयोत्थितानामिति सत्यव्रतः । तदेतदज्ञानविजृम्भितम् । तथाच
गृह्यासङ्ग्रहेऽङ्गिराः-
“महानदीषु या आपः कौप्याश्च हृदेषु च ।
गन्धवर्णरसैर्युक्ता ध्रुवाः स्युरिति निश्चयः ॥”
इति । कौप्याः अकूपसम्बन्धिन्यः । तथाच महानद्याद्यसम्भवे कूपोद-
कमिन्ना याः काश्चिदप्यापोगन्धादिगुणयुक्ता ग्राह्या इत्यर्थः ध्रुवाणामपामिति
षष्ठी तृतीयार्थे । सहोदकुम्भः । उदकपूर्णकुम्भसहिः । अत्र मध्यमपदलोपी
समासः ( पा० ६।३।५९ ) ॥ “वोपसर्जनस्य”-( पा-६।३।८२ ) इति सहस्य
( १ ) “जन्योवरवधूज्ञातिप्रियभृत्यहितेषु च” इति विश्वप्रकाशः ॥ “भृत्याश्चापि न-
वोढाया जन्या” इति केशवः ।
( २ ) “अत्रात्मानम्” इति शेषः ॥

१२६ विवाहविधिः। [ १ प्रपाठके
सादेशः। प्रावृतः कृ·(धृ·)तोष्णीषइतिभाष्यकारः। वस्त्राच्छादितशरीर(१)
इतिपद्धतिः। दक्षिणतः प्रकृतत्वादग्नेर्ब्रह्मणश्च। अवतिष्ठत इति। ऊर्ध्वस्थितो-
भवेदित्यर्थः। अत्रापि वाग्यमनलोपे पूर्वोक्तमेव ( १-६-१९पृ० ८२ )
प्रायश्चित्तं कारणस्याविशेषादिति द्रष्टव्यम्। एवमन्यत्रापि ॥ १३ ॥
प्राजनेनान्यः ॥ १४ ॥
अन्योऽपरोवरपक्ष्यः। प्राजनेन-प्रतोदेन(२) गृहीतेनोपलक्षितस्तथैवावति-
ष्ठते। अत्रोपलक्षणे तृतीया (पा० २।३।२१) "प्राजनंतोदनंतोत्रम्"-त्यमरः।
एव समाचारोऽद्यत्वेनास्ति ॥१४॥
शमीपलाशमिश्रांश्च लाजांश्चतुरञ्जलिमात्रान्सूर्पेणोपसादयन्ति
पश्चादग्नेः ॥ १५ ॥
शमी-प्रसिद्धा। तस्याः पलाशानि पत्राणि तैर्मिश्रान् लाजान्—
"अक्षतास्तु यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते।
भृष्टास्तु व्रीहयोलाजा घटः खाण्डिक उच्यते ॥"
इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणात् । चतुरञ्जलिमात्रान् । चत्वारोऽञ्जलयः
प्रमाणमेषामिति तद्धितार्थे समासः । ( पा० २।१।५१ ) प्रमाणे च मात्रच्प्र-
त्ययः । ( पा० ५।२।३७ ) यावद्भिश्चत्वारोऽञ्जलयः पूर्यन्ते तावतः । अग्नेः
पश्चात् । शूर्पेणोपसादयन्ति । शूर्पेस्थान्कृत्वा समीपे स्थापयन्ति ॥ १५ ॥
दृषत्पुत्रञ्च ॥ १६ ॥
दृषत्पुत्रं—शिलापुत्रकम् "लोढ़ेति" प्रसिद्धम् । अग्नेः पश्चादुपसादयन्तीति
पूर्वेणान्वितम् ॥ १६ ॥
अथ यस्याः पाणिं ग्रहीष्यन्भवति सशिरस्का साऽऽप्लुता
भवति ॥ १७ ॥
आप्लुता-अविधवापनीतमङ्गलोदकैस्त्रिभिर्घटैः स्नाता । तथाच-गृह्यास-
( १ ) निवीतं प्रावृतं त्रिषु" इत्यमरटीकायां "निवीतं प्रावृतमिति द्वे प्रावृतवस्त्र-
स्ये"ति महेश्वरः । प्रकर्षेणावृतं वेष्टितं वस्त्रं येनेति तदर्थः ॥
( २ ) "चाबुक"-पदाभिधेयेन । प्रकर्षेण तुदति व्यथयत्यश्वादिकमनेनेति व्युत्पत्तेः ।
यत्पर्यायः "कशे"ति ॥ "प्राजनं तोदनन्तोत्रम्" इत्यमरे तोदनं प्रतोद इत्यनर्थान्तरम् ।
आद्ये "तुदव्यथने" इत्यतः करणे ल्युट् ( पा० ३।३।११९ ) । द्वितीये करणे घञ् ( पा०
३।३।१९ ) । प्रेति प्रकर्षार्थकमत्र विशेषः । प्राजनमितितु "अजगविक्षेपणयोरि"त्य-
( भ्वा० प० )-स्मात्करणे ल्युट् पूर्ववत् । प्रवीयतेऽनेनेति । "वायौ" ( पा० २।४।५७ )
इति व्यादेशोऽजेर्भवति ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्र- १२७
डुमूहः "स्नानञ्चतुर्भिःकलशैः प्लावनस्तु त्रिभिर्घटैः ।” इति ॥ एतद्विधानमु-
क्तमधस्तत् । ( २।१।१० ) ॥
( अत्र विशेष उच्यते )
अथ कण्ठतः सूत्रकारानुक्तमपि कन्यादानमिदानीमेव “पतिः-परिदध्यादि”
त्यग्रिमसूत्रस्वरसात् । अन्यथा(१) तस्य पतित्वासम्भवेन तत्पदेन(२) वरोपा-
( १ ) कन्यादानाभावे । तस्यवरस्य ॥
( २ ) पतिपदेन प्रतिग्रहीतोच्यते । प्रतिग्रहश्चायं ग्रहणविशेषः विवाहपदप्रवृत्तिनि-
मित्तभूतः । स च स्वत्वविशेषोत्पत्त्यनुकूलव्यापाररूपः स्वीकारविशेषः । तदुक्तमाश्वला-
यनगृह्यभाष्ये-"उपयमनं नाम कन्यायाः स्वीकरणम्”ति । अत एवो-“पाणेश्च स्वकरणे”
( १-३-५६ ) इति पाणिनिस्मरणम् । उपयच्छत-इत्युदाहृत्योद्वहतीति विवरणं च वृत्ति-
कारोक्तं सङ्गच्छते । स्वत्वे विशेषत्वञ्च स्वनिरूपकपतिनाशादिदोषैरनश्वरत्वस्वरूपम् ।
अत एव मृतेऽपि पत्यौ तस्येयमिति प्रयोगः । स चायं स्वीकारोद्विविधः कन्यापित्रादि-
कर्त्तृकदानादिप्रयोज्यः ॐ-इत्यादिप्रयोगादिप्रकाशयप्रतिग्रहरूपः १। "भगोऽर्यमासवि-
तापुरन्धिर्मह्यन्त्वादुर्गार्हपत्याय देवा" इत्यादिमन्त्रप्रकाशयदेवकत्तृककन्यादानसम्पाद-
कप्रतिग्रहस्वरूपश्च २। तत्प्रकाशकश्च "गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तम्" इत्यादिमन्त्रप्र-
योगः । पाण्यवच्छेदेन कन्याग्रहणञ्च देवकर्तृकदानं मनुरप्याह-“देवदत्ताम्पतिर्भार्यां
विन्दते नेच्छयाऽऽत्मनः” इति । तमिमद्विविधमपि दर्शयति नारदः- “स्त्रीपुंसयोस्तु
सम्बन्धाद्वरणं प्राग्विधीयते । वरणाद्ग्रहणं पाणेः स सम्बन्धोद्विलक्षणः” इति । विवृणो-
ति चैतद्रत्नाकरः । सम्बन्धात्-पाणिग्रहणात्मकात् वरणात् वरणोत्तरं द्विलक्षणः वरणरूपः
पाणिग्रहरूपश्चेति । वरणं कन्यापित्रादिकर्तृकन्दाने “प्रत्यङ्मुखा वरयन्ति प्रतिगृह्णन्ति
प्राङ्मुखाः” इत्यादौ तथा दर्शनात् । वरयन्ति-गोत्रप्रवराद्यभिधानपूर्वकं ददतीत्यर्थ इति
हि तद्व्याख्यातारोरत्नाकरायः । तच्च प्रतिग्रहपर्यन्तं विवक्षिते पाणिग्रहणपदञ्च सप्तप-
दीपरिणयनान्त कर्म्माभिधायकम् । अत एव कन्यादाननिष्पत्त्यनन्तरं पाणिग्रहणात्पूर्वमपि
विवाह सम्पत्तिकथनं प्रथमप्रतिग्रहरूपस्यैकरूपस्य निष्पन्नत्वात् । यथा त्रिशङ्कपाख्याने-
“पाणिग्रहणमन्त्राणां विघ्नं चक्रे स दुर्मतिः । येन भार्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहा परस्य वै”
इति । कृतोद्वाहा पाणिग्रहात्पूर्वं हृतेत्यर्थः । अयमत्र विवेहः । केवलेन प्रथमप्रतिग्रहेण
कन्यायां पत्युः स्वत्वमुत्पद्यते । दातुः स्वत्वं निवर्त्तते । तथाच मनुः "मङ्गळार्थं स्वस्त्ययनं
यज्ञस्तासां प्रजापतेः । प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदानं स्वाम्यकारणम्” इति । प्रदानं स्वाम्य-
कारणं-प्रदानेनैव कन्यायां वरस्य स्वाम्यं जायते दातुः स्वाम्यं निवर्त्तत इति रत्नाकरः ।
नचानेन दानमात्रस्य स्वाम्यकारणत्वमभिहितं न तु प्रतिग्रहस्येति वाच्यम् । दानस्य
प्रतिग्रहपर्यन्तत्वात् । स्वनिरूपकपतिनाशादिदोषानश्वरत्वविशिष्टस्वत्वोत्पत्तिस्तु सप्तपदी-
परिणयनान्तकर्मरूपद्वितीयप्रतिग्रहसहकारैणैव । अत एव कन्यादाना नन्तरं “गृभ्णामि ते
सौभगत्वाय हस्तमि”त्येवमुक्तपाणिग्रहणसंस्कारात्पूर्वं वरमरणे वरान्तराय कन्यापितृक-
तृके पुनर्दाने सङ्गच्छते । तथाच वसिष्ठः “अद्भिर्वाचा च दत्तायां मृत ऊर्ध्वं वरोयदि । न
च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव से”ति । एतद्वचनव्याख्याने रत्नाकरः । कन्यायाः
सकृद्दानं यन्मन्वादिभिरुक्तन्तत्पाणिग्रहणान्तसंस्कारवत्कन्याविषयमिति ॥

१२८ विवाहविधिः । [ १ प्रपाठके-
दानानुपपत्तेः । तदुक्तं गृह्यसङ्ग्रहे—
“पुनरुक्तमतिक्रान्तं यच्च सिंहावलोकितम् ।
गोभिलोक्तेन गृह्णन्ति न ते ज्ञा यन्ति गोभिलम् ॥”
इति । गोभिलं-गोभिलकृतं गृह्यसूत्रम् । अतएव भाष्यकृतोऽपि-अनुपद-
मुश्लिष्यमाणसूत्रे “परिदध्यादि”तिपदमुपादाय “पतिस्ताङ्कन्यामादत्तां सतीं
परिधापयेत्”इतिव्याख्यातवन्तः ॥
यत्तु कन्यादानान्तरमेवाग्निस्थापनमिति तन्न “वराय शुचिसन्निधौ”
इति कातीयसमयोद्बोधकवक्ष्यमाणबृहस्पतिवचनविरोधात् । शुचिरग्निः ।
‘शुचिर्ग्रीष्माग्निशृङ्गारेष्वि”ति मेदिनी । “अभ्युदानयन्नि”ति ( २।१।१९ ) सू-
त्रविरोधाच्च । वीरेश्वरादिपद्धतिस्वरसोऽप्येवम् । मण्डपानयनानन्तरं कन्याया
द्विराचमनम् । द्विराचामेदित्यनुवृत्तौ—“प्रारम्भे शुभकर्मणाम्” इति स्कन्दपुरा-
णवचनात् । वराचमनन्तु-अब्राह्मणादिस्पर्शासम्भवे । वीरेश्वरादिपद्धतिरप्येवम्
कन्यादानाधिकारिणः पूर्वमुक्ताः ( २।१।१२ ) तत्रर्तुमत्याः प्रदाने दोषमाह
याज्ञवल्क्यः—
“अप्रयच्छन्समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ ।
गम्यन्त्वभावे दातॄणाङ्कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ॥”
इति । गम्यम्-गमनाह्रन्नारदोक्तसवर्णत्वादिवर्म्मवन्तम् । कन्यैव वरयेत् ।
तदेतदृतुत्रयान्ते बोद्धव्यम्(१) । तथा च विष्णुः—
“ऋतुत्रयमपाकृत्य कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ।
ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनस्तु सा ।
पितृवेश्मनि या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता ।
सा कन्या वृषली ज्ञेया हरंस्तां न च दुष्यति ॥”
( १ ) मनुस्तु-“त्रीणि वर्षाण्युपासीत कुमार्यृतुमती सती । ऊर्ध्वन्तु कालादेतस्मा
द्विन्देत सदृशं पतिम् ॥ अदीयमाना भर्त्तारमधिगच्छेत्स्वयन्तु सा । नैनः किञ्चिदवा-
प्नोति न च यं साऽधिगच्छति ॥ अलङ्कारन्नाददीत पितृदत्तं स्वयंवरा । मातृभ्रातृदत्तं
वा स्तेयं स्याद्यदि सा हरेत् ॥ पित्रे न दद्याच्छुल्कन्तु कन्यामृतुमतीं हरन् । स हि स्वा-
म्यादतिक्रामेदृतूनां प्रतिरोधनात् ॥” इति । एनः पापमसतीत्वनिबन्धनम् । अत्रेदं
बोध्यम् । योहि—
“पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः कन्या सा वृषली
स्मृता ॥ यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणाज्ञानदुर्बलः । अश

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२९
असंस्कृता-विवाहसंस्कार(१)मनापन्ना। यत्तु-मनुवचनम्-
“काममामरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यर्त्तमत्यपि।
जातु तां न प्रयच्छेत् गुणहीनाय कर्हिचित्॥”
इति। तन्न तावत्कालं कन्याधारणं बोधयति। किन्तु ततोऽपि (२)निर्गु-
णाय दानमत्यन्तनिषिद्धम्। “वरं विषम्भुङ्क्ष्वे” तिवत्। तथाच स्मृत्यन्तरम्-
“माता चैव पिता चैव ज्येष्ठोभ्राता तथैव च।
त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्॥”
इति। कात्यायनः-
“स्वयमेवौरसीन्दद्यात्पित्रभावे स्वबान्धवाः।
मातामहस्ततोऽन्यां हि माता वा धर्मजां सुताम्॥
दीर्घप्रवासयुक्तेषु पोगण्डेषु च बन्धुषु।
माता तु समये दद्यादौरसीमपि कन्यकाम्।
गम्यन्त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्॥”
इति। स्वयं-पिता। स्वपदेन कन्या तद्बान्धवाः पितामहादयोयाज्ञवल्क्यो
क्ताः। ततोऽन्यामनौरसीम्। वाशब्द एवार्थे। धर्मजां-नियोगधर्मेणोत्पादिताम्॥
पोगण्डोव्यवहारासमर्थः। “विकलाङ्गस्तुपोगण्ड” इत्यमरः। समये-कन्या-
दानोचिते। स च सम्यग्वाङ्कनि(३)ष्पत्त्यनन्तराऽऽद्यरजोदर्शनात्प्राक्कालीन एव।
(१) अत्रेदं बोध्यम् विवाहकाले कन्यारजोदर्शने कन्यायाः प्रायश्चित्तम् “उपोष्य
त्रिदिनं कन्या रात्रौ पीत्वा गवां पयः। अष्टहत्तरजसे दद्यात्कन्यायै रत्नभूषणम्” इति।
एवम् “तामुद्वहन्वरश्चापि कूष्माण्डैर्जुहुयाद्घृतम्” इत्याश्वलायनोक्तवचनमेवशरण्रीकर-
णीयम् अत्र सहार्थे तृतीया बोध्या॥
(२) ऋतुमती लक्षणपापाद्पि॥
(३) सम्यक्-स्फुष्टाचासौ वाक् चेत्येवं विग्रहः। अत्राहः “वैवाहिकोविधिःस्त्री-
णामौपनायनिकः स्मृतः। पतिसेवा गुरौ वासो, गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया” इतिमनु-याज्ञव-
ल्क्यादिभिरभिधानाद्यथार्वर्णम्-“गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्। राज्ञामे-
कादशे सैके विशाामेके यथाकुलम्॥” इतियाज्ञवल्क्योक्तस्तस्य मुख्यः कालः। तत्रापि-
“ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्योविप्रस्य पञ्चमे। राज्ञोबलार्थिनः ५ष्ठे वश्यस्येहार्थिनो-
ऽष्टमे॥” इति मनुनाऽभिधानात्कामस्येवायमपि मुख्य एव। गौणस्तु-
“आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्त्तते। आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोराचतुर्विंशतेर्वि-
शः॥” इति तेनैवाभिहितः। कन्याविवाहे तु-रजोदर्शनस्य गर्हितत्वात्तत्प्राक्तन एव
समयः। तच्च (रजोदर्शनम्) देश-खाद्यपदार्थभेदेनानियतकालिकमिति तत्प्रादुर्भा-
वात्प्राक् अन्तरजोऽवगम एव तत्प्रापकः। अत्र मुरारिमिश्राः। वस्तुत औपनायनिक
उपनयनकार्यकारीतिकुल्लूकादिव्याख्यानदर्शनात्स्त्रीणां विवाहः संस्कार इत्यायाति। न
तु तत्कालेन कालवत्ता। न च कालातिदेश एवायम्। अन्यतराप्रामाण्यापत्तिभयेन
विकल्पप्रसङ्गात्। स्वोत्तवार्द्धविरोधाच्च। न च “अतऊर्ध्वं रजस्वले”त्युपदेशेन तद्देशेऽति-
१७ गो० गृ० सू०

१३० विवाहावधिः । [ २ प्रपाठक-

तत्परिज्ञानञ्चान्तरजोऽवगतिसापेक्षं यदेतन्मात्रादिभिरदुर्विज्ञेयम्भवति । यद्वि-
षये च सूत्रयिष्यति “नग्निका तु श्रेष्ठे”-( ३।४।६ )ति(१) । गम्यं सङ्गमनार्हम्
विवाहयोग्यम् । अत्रेदं बोध्यम् । दातुर्नग्निका श्रेष्ठा । यथाह-वशिष्ठः-
“तस्मान्नग्निका दातव्ये”-ति ।
नग्निकालक्षणन्तु-
“यावन्न लज्जयाऽत्यर्थङ्कन्या पुरुषसन्निधौ ।
योन्यादीनुपगूहेत तावद्भवति नग्निका ॥”
इति स्मृत्युक्तम् । अत्रार्थे आग्नेयमभिधानमपि “नग्निकाऽनागतात्तवे”
ति । आर्त्तवमृतुः । स्वार्थेऽण् ( पा०५।४।३८ ) प्रत्ययः । अतएव “प्राग्वासः
प्रतिपत्तेरि”-त्युक्तम् । सैषा दातुः श्रेष्ठा । प्रतिग्रहीतुस्तु-

देशवाध एव क

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३१
“एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।
गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥”
इति स्मृत्या गौरीपरिणय एव श्रेयान् । सा च—
“अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी ।
दशवर्षा भवेत्कन्या तदूर्ध्वन्तु रजस्वला ॥”
इत्यङ्गिरसोक्ता । तत्फलमपि सएवाह—
“गौरीन्ददद्विष्णुलोकं ब्रह्मलोकञ्च रोहिणीम् ।
कन्यान्ददत्स्वर्गलोकं रौरवञ्च रजस्वलाम् ॥”
इति । अत एवैताङ्कौरीमभिप्रेत्यैव मनुनाऽपि प्रथममष्टवर्षैव (१)प्राप्त-
यौवेनेनोपेया । तरुणेन तु द्वादशवर्षीपीत्युक्तम् । यथा—
“त्रिंशद्वर्षोवहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् ।
त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥” इति ।
अत्र द्वादशवर्षादरः कन्याप्रदानसमयसीमाऽवबोधकस्तथाच स्मर्यते ।
“प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति ।
... ... ...
इति । वस्तुतस्तु-गौरीपदेनाऽपि नग्निकैवोच्यते यथाहाचार्य-( गो० )
पुत्रोगृह्यासङ्ग्रहे—
“नग्निकान्तु वदेत्कन्यां यावन्नर्त्तुमती भवेत् ।
ऋतुमती त्वनग्निका तां प्रयच्छेत्तु नग्निकाम् ॥
अप्राप्ता रजसोगौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी ।
अव्यञ्जिता भवेत्कन्या कुचहीना तु नग्निका ॥
व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमोभुङ्क्तेऽथ ( ङ्गीत ) कन्यकाम् ॥
पयोधरैस्तु गन्धर्वा रजसाऽग्निः प्रकीर्त्तितम्(२) ।
तस्मादव्यञ्जनोपेता अरजा(३) अपयोधरा ॥
( १ ) तथाच सुश्रुतः । “आ षोडशाद्वृद्धिरा पञ्चविंशतेर्यावनमाचत्वारिंशतः स्थि-
रता ततःकिञ्चिद्ह्रास” इति । अत्र आङ्अभिविधौ । षोडशवर्षमारभ्येत्येवन्तदर्थः ।
एतेन ( वरवयः कथनेन ) कन्यातस्त्रिगुणस्साद्ध्र्द्विगुणोवास उत्तमइत्युक्तम्भवति ।
अत एव पञ्चदशवर्षदेशीयेन रामेणषड्वर्षा मैथिलो समुपाद्यतेति पुराणेषु श्रूयते । “राज्ञोवल्-
भिंनःषष्ठे'इतिमानवस्मरणात् । एतच्च सकाम-( विशेषकामना)-विषयमित्यवो-
चाम ॥
( २ ) अत्र व्यञ्जनैरित्याद्युपलक्षणे तृतीया । व्यञ्जनैर्लोमादिभिरुपलक्षितामित्ये-
वमर्थः । अत्र “इति आचार्य्येणे-”ति शेषः । अत्र प्रकोसित, इत्यपपाठः ॥
( ३ ) अत्र द्वितीयान्ततया पाठे रजःशब्दोऽद्रान्ततः । “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इति-
प्रायोवाददर्शनात् । अतएव “पिण्डन्दद्याद्रयाशिरे” इतिस्मर्यते ॥ किन्तु तथापाठे तुरीय
चरणे प्रथमान्ततया पाठोऽनोपपद्यते ॥

१३२ विवाहविधिः । [ ३ प्रपाठके
अभुक्ता चैव सोमाद्यैः कन्यका तु प्रशस्यते ॥”
इति । तदनेनाव्य(१)ञ्जनाऽरजस्काऽपयोधरा सोमाद्यैरभुक्ता कन्या आ-
चार्येण प्रशस्यते । “नग्निका तु श्रेष्ठे”-(३।४।६) ति सूत्रेण(२) । अत्र तुशब्द-
मभिदधान आचार्योऽस्याः प्रदानस्य विशेषतां सूचितवान् । यथाचाहाङ्गिराः—
“सर्वेषामेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् ।
हाटक-क्षिति-गौरीणां सप्तजन्मानुगम्फलम् ॥”
इति । तथा च तत्तदपेक्षया नग्निकाऽधिकफलदात्रीति गोभिलीयतुश-
ब्दार्थः ॥
( अथकन्यादानफलम् )
भविष्ये—
“ब्रह्मदेयान्तु यः कन्यामलङ्कृत्य प्रयच्छति ।
सप्तभूतानभविष्यांश्च स्वकुले सप्त मानवान् ॥
तेन कन्याप्रदानेन तारयिष्यत्यसंशयम् ।
लोकमाप्नोति हि तथा दत्तस्यैव प्रजापतेः ॥
कन्यया सह दत्तं हि द्रव्यञ्चैद्वसनादिकम् ।
सर्वं, शतगुणन्तस्य फलमुक्तं पुरातनैः ।
विष्णुपूजासमं पुण्यं भवेत्तत्पूजया ध्रुवम् ॥
इति । तत्पूजया—वरपूजया । “विप्रोऽसौ विष्णुरूपेण प्रतिगृह्णात्वमुं
वधिम् ।” इति कन्यादानकाले पठितमन्त्रशेषदर्शनात् ।
कश्यपः—
“अग्निष्टोमातिरात्राणां शतं शतगुणीकृतम् ।
तत्फलङ्कन्यकान्दत्त्वा मन्त्रहोमैरलङ्कृताम् ॥”
इति । अलङ्कृतां कन्याम्मन्त्रैर्होमैश्च दत्त्वा दानविधि सम्यक्सम्पाद्य ।
लैङ्गपुराणम्—
“यावन्ति सन्ति रोमाणि कन्यकायास्तनौ पुनः ।
तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥
दासीदासासनाद्यञ्च भूषणाच्छादनादिकम् ।
क्षेत्राणि च धनञ्चापि तथान्यदपि दापयेत् ॥
यत्किञ्चिद्दीयते तत्र तदानन्त्याय कल्पते ॥”
इति । दापयेत्-दद्यात् । स्वार्थे णिच् “रामाराज्यमचीकरद्”-तिवत् ॥
अत्र संवर्त्तः ।
( १ ) व्यञ्जनं रोमादि ॥
( २ ) अत्रैवं सुव्यक्तमुक्तवताऽऽचार्यपुत्रेणेदमेव सूत्रं व्याख्यातमित्यवगच्छामः ॥

Wait, let's re-read line 24 very carefully:
"कामनाविषयस्यैकस्यैव फलस्य सिद्धिः । अन्यथा तत्तत्सं..."
Let's look at:
अन्यथा
तत्तत्
सं [ ? ]
Let's transcribe every single glyph:
सं
Then: look at the top: is there an e-matra? or i-matra?
Wait, there is 'स' with anusvara: 'सं'.
Then the next letter:
It has a loop on the left, like 'ह' or 'घ'?
Wait, compare with:
Line 22: 'मिश्राः'
Line 25: 'संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः' - LOOK AT LINE 25!
Line 25 has:
"संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः"
Wait! Look at the first word of line 25:
सं - हि - ता - क - र्तु - स् - त - त् - क - र - णा - न - र्थ - क्य - ा - प - त्ति - ः
Yes! "संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः"!
Now look at line 24 right above it:
"तत्तत्सं" then:
'हि' (has the i-matra on top curving from the left)
'ता'
'वे'
'व

२४४ विवाहाध्यायः । [ २ प्रपाठक
“अद्भिरेव द्विजाग्र्याणाङ्कन्यादानं प्रशस्यते ।
इतरेषान्तु वर्णानामितरेतरकाम्यया ॥” (अ० ३ श्लो० ३५)
इति । उदकदानपूर्वकमेव ब्राह्मणानाङ्कन्यादानं प्रशस्तं क्षत्रियादीनाम्पुन-
र्विनाऽप्युदकं परस्परेच्छया वाङ्मात्रेणापि कन्यादानम्भवति । उदकपूर्वकमपी-
त्यनियमः ॥ ऋष्यशृङ्गः ।
“वरगोत्रं समुच्चार्य्य प्रपितामहपूर्वकम् ।
मधुपर्कार्चितायैनां दद्यात्कन्यां सदक्षिणाम् ॥”
इति । सदक्षिणामिति । तथाच व्यासः—
“श्रद्धायुक्तः शुचिर्दान्तोदानन्दद्यात्सदक्षिणम् ।
अदक्षिणन्तु यद्दानं तत्सर्व्वन्निष्फलं भवेत् ॥
दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म्मसिद्ध्यति माढवे ।
सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधीय ( शिष्य ) ते ॥”
इति । सुवर्णपदमिह विशेषविहितदक्षिणोतरपरं तेनोत्तरविवाहान्ते गौर्द-
क्षिणेति वक्ष्यति । इह तु सुवर्णन्तौलकमितं स्वर्गकामके कर्म्मणि तस्यैव विशि-
ष्य विधानात् । तथा च हेमाद्रौ नन्दिपुराणम्—
“कृष्णलाः पञ्च माषस्तु माषैः षोडशभिः स्मृतम् ।
सुवर्णमेकन्तद्दानाद्दाता स्वर्गमवाप्नुयात् ॥”
इति । “सुवर्णशब्दोऽयं ( कन्यादानादिदक्षिणाविशेषपरः ) पुल्लिङ्गएवा-
शीतिगुञ्जापरिमितहिरण्यवचनः प्रयोज्योनपुंसकन्तु तत्रचान्यत्रचे”तिमुरारि-
मिश्रा अप्याहुः ॥
तथा च मनुरपि—
“पञ्चकृष्णलकोमाषस्ते सुवर्णस्तु षोडश” इति ॥
गोमिथुनञ्चापि सुवर्णाभावेऽत्र दक्षिणात्वेन वीरेश्वरादिभिःपद्धतिकृद्भि-
र्हरहरादिभि-( पा०२ ) र्गृह्यभाष्यकृ(१)द्भिश्चोक्तमित्तिध्येयम् ॥
आश्वलायनः—
“कन्यां वरयमाणानामेष धर्म्मोविधीयते ।
प्रत्यङ्मुखावरयन्ति प्राङ्मुखा प्रतिगृह्णते ॥
उभयस्यापि पक्षस्य पैतापौत्रीन्निरभ्यसेत् ॥”
इति । पैतापौत्रीमिति पदमुभयपदवृद्ध्या त्रैवार्षिकमितिवदिति मुरारि-
मेश्राः । पितृनिर्देशानन्तरं पुत्रनिर्देशकर्त्तव्यतामात्रपरत्वेऽप्येतस्य, यद्दानवाक्ये

( १ ) गोभिलोऽपि “गोदाने ( षोडशे वर्षे क्रियमाणे ) “गोमिथुनं दक्षिणा ब्राह्म-
णस्य” “अश्वमिथुनं क्षत्रियस्य” “गौर्नैवसर्वेषामि”ति वक्ष्यति ( ३।१।१६-७) ॥ अत्र
क्वचिदार्षेविवाहे गोमिथुनं दक्षिणेति वदन्ति ।

प्राक्प्रपितामहनिर्देशस्तद्वाक्यान्तरैकवाक्यताबलान् । तथाच कात्यायनः—
“नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् ।
वाक्यमुच्चारये(१)द्धीमानन्यत्र पितृपूर्वकम् ॥”
इति । अत्रनान्दीमुखं विवाहविशेषणम् । नान्दी समृद्धिः । चकारस्तु पूर्व्वों-
क्तकर्मसमुच्चयपरः ॥
परिशिष्टान्तरम्—
“आर्षङ्गोत्रं समुच्चार्य्य प्रदद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः ।
परितुष्टेन भावेन “तुभ्यं सम्प्रददे”-इति ॥”
इति । आर्ष-प्रवरम् । स्मृतिः—
“मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाञ्च सर्वशः ।
उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलमश्नुते ॥”
इति । तस्यदानादेः कर्मणः । अत्र सर्वपदार्थप्रधानद्वन्द्वबलान्मासादीनां
नैकोपसर्जनत्वेनापरोल्लेखः । किन्तु सर्वेषामप्राधान्येनैव । तेनाऽमुके मास्यमु(२)के
पक्षेऽमुकतिथावित्यभिलापाकारः सर्वत्रेति वदन्ति । तेनामुकमासीयेत्यादिसङ्क-
ल्पवाक्योल्लेखश्चिन्त्य एव । विष्णुधर्मोत्तरे—
“अभयं सर्वदैवत्यं भूमिवैंविष्णुदैवता ।
कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्त्तिताः ।
करे गृह्य तथा कन्यां दासदास्योर्द्विजोत्तमाः ।
करन्तु हृदि विन्यस्य धर्मो ज्ञेयःप्रतिग्रहः ॥”
तथा—“समापयेत्ततः पश्चात्कामं स्तुत्वा प्रतिग्रहम् ॥”
इति । अत्र कामस्तुतौ शाखान्तराद्विशेषः पद्धतौ ( गोभिलीये ) द्रष्टव्यः ॥
कन्यादानादिवाक्येऽपि मासादीकीर्त्तनं सकृदेव आवृत्तौ मानाभावात् । ततोऽ
मुकशर्म्मणः पुत्रीमित्येतद्घटितवाक्यस्य त्रिरभ्यास इतिस्मर्त्तव्यम् । शङ्खस्थ-
तोयेनयदेतद्दानं तत्राजानिकाचार एव मानम् । वरस्य विष्णुरूपेणानुध्यानाद्वा ।
दानान्तरसाधारणमन्यत् ॥

( १ ) अत्र मुरारिमिश्राः-उच्चारयेदित्यत्र स्वार्थेणिच् । “रामोराज्यमचीकरदि”-
तिवत् । दाता वदेदित्यादिस्वरसात् । अत एवान्यद्वारा वाक्योच्चारणं पाश्चात्यानान्दुरा-
चारः । मूलाभावेनान्धपरम्परानुपातत्वात् । शूद्रादेस्तु—“अमन्त्रकस्य शूद्रस्य विप्रा
मन्त्रेण गृह्यते” इति स्मरणाद्युक्तम् ॥ इति ।
( २ ) “अत्राऽमुके मासे” इत्येवं सङ्कल्पवाक्यमनुपपन्नमेव । शास्त्रातिशययोगस्य
फलातिशयाधायकत्वस्मरणात् । तथाच महाभाष्ये “नाकपृष्ठं सुखं यान्ति येऽचीकमत-
भाषिणः । ते च पत्काषिणोयान्ति ये चाऽक्रमतभाषणः ।” इति । श्रुतिश्च “एकः शब्दः
सुप्रयुक्तः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति”ति । शास्त्रान्वितः
विशेषैः ( सर्वैरेवयथायोगं ) शास्त्रैः संस्कृत इत्यर्थः ॥

Here is the complete line-by-line transcription of the page into clean Unicode Devanagari:

विवाहानुवृत्तौ शङ्खलिखितौ—
“सर्व्वलङ्कारः स्त्रीधनञ्च देयम्”इति । द्वयमपि चेदं यथाशक्तीति रत्ना-
करः । मनुः—
“न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि ।
गृह्णञ्छुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यांवक्रयी ॥
स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति मानवाः ।
नारी यानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥
आर्षे गोमिथुनं(१)शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव तत् ।
अल्पोऽप्येवं महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः ॥”
इति । विद्वान्-शुल्कम्रहणेन कन्याविक्रयदोषाभिज्ञः । अपत्यविक्रयीति ।
अनेनापत्यविक्रयप्रायश्चित्तभिया न गृह्णीयाच्छुल्कमिति वाक्यार्थः । स्त्रीध-
( १ ) तथाच “एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादाय धर्म

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३७
नाति-कन्यादानौ-पयिकधनानि । आपस्तम्बः -
“अल्पेनाऽपि हि द्रव्येण यस्तु कन्यां प्रयच्छति ।
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि बहून्यर्षाण्सम(१)श्नुते ॥” इति ॥
एवमनेकानर्थहेतुत्वात्तदुक्तफलहानिप्रसङ्गाच्च पित्रा अन्येन वा केनापि स्त्री-
विवाहोपाधिना धनन्नग्राह्यमिति ॥ १७ ॥
अहतेन वसनेन पतिः परिदध्यात् “याअकृन्तन्” इत्येतयर्चा ।
“परिधत्त धत्त वाससे-”ति च ॥१७॥ (म-ब्रा-१।१।५-६)
अहतेनेति । अत्राहतलक्षणमुक्तं गृह्यासङ्ग्रहे-
“सकृद्धौतं नवं श्वेतं सदसद्यन्न धारितम् ।
अहतन्तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥”
इति । अत्र श्वेतमित्युपलक्षणं नीलातिरिक्तस्य । तस्य विशिष्य शुभकर्म-

' - then 'े' or 'ै'? There are two slants! Wait, is the first slant an anusvara or an e-matra? Look at "विवाहविधिः" or other words. The quotes " ” are right above it!
Wait! The closing quote is ”!
The quote mark is right above the 'ये' or 'यै'!
Look: “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” इति -> “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति !
Wait, the quote mark ” is before ति: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति or “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” इति?
Ah! The text has: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति
Let's see: “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” + इति = “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति!
Because गन्धर्वाय + इति = गन्धर्वायेति!
The printer put the quotation mark BEFORE ति: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति !
That's why it looks like ai-kar or e-kar with a quote!
Let's look closely: य has an e-matra (े), and immediately next to/above it is the closing quote ”!
य + े + ” + त + ि = ये”ति!
Brilliant! That explains everything: गन्धर्वाय + इति

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १३६
स्त्रीणामुपवीतस्याभावात् । अभ्युदानयनम् । “पित्रा दत्तामादाय गृहीत्वा
निष्क्रामती”-ति गृहान्तरदर्शनात्करेण करे(१)गृहीत्वा गृहादग्नेरभिमुखीमान-
यन् जपेत् पठेत् । पतिः । “सोमोऽददद्”त्यादिमन्त्रम् । स यथा—
“सोमोऽददद्गन्धर्वाय गन्धर्वोऽददद्ग्नये ।
रयिञ्च पुत्रांश्चादादग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥” इति ॥ ७ ॥
अस्यार्थः—इमाञ्जातमात्रां ‘सोमः’ चन्द्रः । यथाकाल(२)मुपभुज्य ‘गन्ध-
र्वाय’(३)सूर्याय । अददत् दत्तवान् । स च ‘गन्धर्वः’ सूर्यः। स्वाधिकारय्याँव(४)-
दूभुक्ता । ‘अग्नये’ ‘अददत्’ दत्तवान् । ‘अथ’(५)अनन्तरम् स ‘अग्निः’ ‘रयिं’
धनं ( निघं-२।१०।८ ) ‘पुत्रान्’(

संवेष्टितं—सम्यग्वाससाऽध उपरि च पार्श्वे चाहतेन वसनेनाच्छादितमि-
त्यर्थः । कटं तृण-(वीरण-)ग्रथितमासनम् । तदलाभे—एतंजातीयं—तृणस-
दृशम्(१) अन्यत् । तृणपुलकादि । पदा—चरणेन । प्रवर्त्तयन्तीं—वह्निसन्निधानमुप-
वेशनार्थं नयन्तीं वधूं “प्र मे”—इत्यादिमन्त्रं पतिर्वाचयेत्—पाठयेत् । अत्रानुवादा-
द्विधिरनुमीयते—वरवध्वोरुपवेशनार्थं कटः कर्त्तव्य इति । कर्त्तुश्चानियमः ।
मन्त्रोयथा—
“प्र मे पतिः यानः पन्थाः कल्पतां शिवाअरिष्टा पतिलोकं गमेयम् ॥ ८ ॥
इति ।
अस्यार्थः ‘नः’ अस्माकम्(२) । ‘पति’—पतिः(३) । ‘मे’ मदर्थम् । ‘पन्थाः’
पन्थानम्(४) । ‘प्रकल्पताम्’ प्रकल्पयतु । अन्तर्भावितण्यर्थः । करोतु । ‘या’
येन(५)पथाऽहं ‘शिवा’ सुखावहा ‘अरिष्टा’ अहिंसिता च सती ‘पतिलोकं’
पतिगृहम्(६) । ‘गमेयम्’ (७)गम्यासम् ॥ ८ ॥ २० ॥
स्वयञ्जपेदजपन्त्यां “प्रास्या” इति ॥ २१ ॥
बाल्याल्लज्जया वा तस्याम् अजपन्त्याम्—अनुच्चारयन्त्याम् । पतिः
स्वयञ्जपेत् । स्वयमुच्चारयेत् । तत्र जप्ये विशेषमाह—प्रास्याः । इति—एवमादिं
मन्त्रम् । प्र मे इत्यस्य स्थाने प्रास्या इति कृत्वेत्यर्थः । एवं गमेयम्—इत्यत्र
गम्या इति । अन्यथाऽनन्वयप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम् । तथाच मन्त्रार्थः । अस्याः
पतिः ( अयमहं ) न आत्मनः (८)कृते पन्थानं प्रकल्पयतु । येन पथा शिवा
अरिष्टा च सती त्वं पतिलोकं पतिगृहं गम्या गच्छ । आशिषि लिङ् । एतच्चाग्नि-
प्रदक्षिणानन्तरं, तथाच गृह्यासङ्ग्रहे—
“यदा निष्क्रामयेत्कन्यां वरः पाणिजिघृक्षया ।
अग्निप्रदक्षिणं कृत्वा कटं स्तीर्णमिदञ्जपेत् ॥”
इति । अत्र पदानि क्रामयेदित्यपपाठः । अत्रपाठे तदेत्यध्याहार्यम् ।
“यच्छब्देन तु तच्छब्दोबोद्धव्यः सततं बुधैरि”ति योगिस्मरणात् । निष्क्रामये-
त्पितृकुलान्मण्डपाद्गेहामानयेत्तदा जपेदिदं “प्रमेइति” “प्रास्याः” इति वा
कन्या वा वरोवेति क्रमेणान्वेतव्यम् । पारस्करोऽपि—“प्रदक्षिणमग्निं परिक्र-
म्योपविशति” इति ।

( १ ) प्रकारार्थेऽत्र ( पा० ५।३।६९ ) जातायारप्रत्ययः ।
( २ ) “अस्मदोद्वयोश्च” ( पा० १।२।५९ ) इत्येकत्वेऽपि बहुवचनम् ॥
( ३ ) “सुपां सुलुकू” ( पा० ६।१।३९ ) इति सोर्लुक् ॥
( ४ ) अत्रोक्तेनैव सूत्रेण ( पा० ७।१।३९ ) अमः सुः ॥
( ५ ) आङोऽत्र डादेशः ( पा० ७।१।३९ ) ॥ ( ६ ) पतिर्लोकते दृश्यते यत्र तत् ॥
( ७ ) “लिङ्याशिष्याङ्” ( पा० ३।१।८६ ) इति गमेरङ् ॥
( ८ ) अस्मभ्यम् । चतुर्थ्यर्थे षष्ठी ( पा० २।३।६२ ) बहुवचनमेकत्वार्थे पूर्ववत् ॥

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १४१
बर्हिषोऽन्तं कटान्तं प्रापयेत् ॥ २२ ॥
बर्हिः पदमत्राग्निपरं “बर्हिः(१)शुष्मे”ति वह्निनामसु पाठात्तत्रापि तस्य
शक्तत्वात् । एवञ्चाग्नि-कटयोर्मध्यं(२) प्रापयेत्-नयेत् । प्रकृतत्वात्कन्यामि-
त्यर्थ इतिमे प्रतिभाति । अत एवाग्निस्थापनं, ततो ब्रह्मोपवेशनादि-दृषदपुत्रा-
सादनपर्यन्ताऽग्निपरिचरणानन्तरं कन्यादानमितिपद्धतिक्रमः सङ्गच्छते ।
भाष्यकारस्तु-कटम्पदा प्रवर्त्तयन्तीमिति पूर्वमुक्तं तत्कियन्तं देशं प्रवर्त्तयेत् ?
इत्यपेक्षायामाह—बर्हिषोऽन्तमिति । कटपूर्वप्रान्तमास्तृत(३)कुशपर्यन्तं नयेदि-
त्यर्थः । एवञ्च कटप्रवर्त्तनात्पूर्व्वङ्गन्यादानाद्यवसर एवाज्यसंस्कारान्तं कर्म्मान्य-
द्वारा कारयितव्यम् । अन्यथा पूर्वं बर्हिस्तरणस्य वरेणाकरणाद्बर्हिषोऽन्तमिति
नोपपद्येतेत्युक्तम् । तन्मन्दम् । अन्यद्वारा करणे प्रमाणान्तरस्याभावादस्य
चान्यथा व्याख्यातत्वादिति शुभकर्मनिर्णये मुरारिमिश्राः प्राहुः ॥ २२ ॥
पूर्वे कटान्ते दक्षिणतः पाणिग्राहस्योपविशति ॥ २३ ॥
अत्र वधूरिति शेषः । पूर्वे कटान्ते कटस्य पूर्वस्मिन्भागे । दक्षिणतः दक्षि-
णास्यां दिशि । सार्वविभक्तिकस्तसिः । ( पा० ५ । ४ । ४४ वा० ) कस्य ?
पाणिग्राहस्य । यः पाणिङ्करमस्या ग्रहीष्यति तस्य “कर्मण्यण्” ( पा० ३।२।१ )
दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्वारब्धायाः षडाज्याहुतीर्जुहोति ।
“अग्निरैतु प्रथमः” इत्येतत्प्रभृतिभिः ॥ २४ ॥
( मं० ब्रा० १ । १ । १०–१५ )
अन्वारब्धाया इति वर्त्तमाने कर्त्तरि निष्ठा । ( पा०३।४।७२ ) । षष्ठी चेयं
सम्बन्धार्था । अन्वारम्भणं स्पर्शः । तथाचायमर्थः । पत्युर्दक्षिणांसं दक्षिणहस्तेन
स्पृशन्त्यां वध्वा-“अग्निरैत्वि”त्यादि षड्भिर्मन्त्रैः पतिः षडाज्याहुतीर्जुहुया-
दिति । मन्त्रा यथा—
“अग्निरैतु प्रथमो देवताभ्यः सोऽस्यै प्रजामुञ्चतु(४) मृत्युपाशात् ।
तदयं राजा वरुणोऽनुमन्यतां यथेयं स्त्री पौत्रमघं न रोदात्स्वाहा॥१।१०॥
( १ ) “बर्हिःशुष्मे”ति सङ्घातोविगृहीतञ्च नाम । बर्हते वर्द्धते इतिबर्हिः । इदन्तः
सान्तोऽपीति । शुष्यत्यनेन शुष्मा । नान्तोऽदन्तोऽपि इति चामरटीकायाम्महेश्वरः ।
तथाच शब्दार्णवः “शुक्रो वैश्वानरो वह्निर्बर्हिः शुष्मा तनूनपात्” इति ॥
( २ ) अन्तशब्दोऽत्र समीपार्थकः । पुरतोबर्हिः पश्चात्कट इति तयोः समीपं मध्य-
मेव भवतीति ॥
( ३ ) अत्र बर्हिष इति जात्याश्रयमेकवचनम् । बर्हिषामास्तृतानामन्तं कटान्तं प्रा-
पयेत् । अयमर्थः । कटस्तथापदा प्रवर्त्तितव्योबध्वा यथा तदन्तभाग आस्तृतबर्हिषाङ्क-
श्चिदुपरि स्यादिति ॥
( ४ ) अत्र “मुञ्चतु” इति कृतदीर्घपाठः संहितायाम् “पद्धतिषु यथोल्लिखित एव ।