सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दुर्गा सप्तशती / देवी माहात्म्यम् (पारिजात सौरभ सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

Durga Saptashati / Devi Mahatmyam with Commentary

महर्षि वेदव्यास / मार्कण्डेय पुराण द्वारा

DevanagariHindipublished156 पृष्ठ

श्री दुर्गा सप्तशती पारिजात सौरभ [ १२४
को ही 'भक्ति' कहते हैं। नारद ने भक्ति का रूप परमप्रेम और
स्वरूप अमृत कहा है। शाण्डिल्य ने अमृत को फल कहा है।
अंगिरा ने स्नेह-प्रेम, एवं श्रद्धा के अतिरिक्त ईश्वर के प्रति
अलौकिक अनुराग को ही 'भक्ति' की संज्ञा दी है। अज्ञातकर्तृक
भक्ति-मीमांसा में भक्ति को मन के 'उल्लास-विशेष' का नाम
दिया गया है। ये आचार्य भक्ति को भाव कहना पसन्द नहीं
करते। उनके मत में रस की समग्र सामग्री से भक्ति का
आविर्भाव होता है, इसलिए वह रस है। वह जन्य नहीं है, स्वयं
उल्लसित रस हैं। स्वामी श्री हरिहरानंदारण्य भक्ति के दो भेद
मानते हैं। जिसमें सुखोपलब्धि होती है वह 'अपरा भक्ति' होतो
है और जिसमें शान्ति होती है वह 'परा'। अपरा भक्ति से परा
भक्ति निष्पन्न होती है। दृढरति से अन्य के प्रति वैराग्य हो
जाता है और केवल भजनीय के स्वरूपख्याति होकर उसमें
निष्ठा हो जाती है। यह परा भक्ति है और इसी से शाश्वती
शान्ति मिलती है।
यह भक्ति ज्ञानरूप नहीं है; अनुराग रूप है। अनुरागी
पर भगवान् की कृपा होती है और पूर्ण निःश्रेयस की प्राप्ति हो
जाती है। इसका अभिप्राय यह है कि प्रयोजन की पूर्ति के लिए
भक्ति सर्वथा समर्थ है जिनका यह कथन है कि भक्ति एक क्रिया
है और उससे प्राप्त होने वाला फल अनन्त नहीं हो सकता।
उनका यह आक्षेप यथार्थ नहीं है क्योंकि भक्ति प्रयत्नानुविधायी
नहीं है।
इस प्रकार संपूर्ण पाठ के बाद नवार्ण जप और देवी सूक्त
का पाठ करना चाहिये। इसके पश्चात् प्राधानिक रहस्य,
वैकृतिक रहस्य एवं मूर्ति रहस्य क्रमशः तीनों रहस्य दिए गये
हैं। इन रहस्यों की भी बड़ी महिमा है।

१२५ ] श्री दुर्गा सप्तशती पारिजात सौरभ
क्षमा प्रार्थना
अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ।
दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वरि ॥ १
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ।
पूजां चैव न जानामि क्षम्यतां परमेश्वरि ॥ २
मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वरि ।
यत्पूजितं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु मे ॥ ३
अपराधशतं कृत्वा जगदम्बेति चोच्चरेत् ।
यां गतिं समवाप्नोति न तां ब्रह्मादयः सुराः ॥ ४
सापराधोऽस्मि शरणं प्राप्तस्त्वां जगदम्बिके ।
इदानीमनुकम्प्योऽहं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ५
अज्ञानाद्विस्मृतेर्भ्रान्त्या यन्न्यूनमधिकं कृतम् ।
तत्सर्वं क्षम्यतां देवि प्रसीद परमेश्वरि ॥ ६
कामेश्वरि जगन्मातः सच्चिदानन्दविग्रहे ।
गृहाणार्चामिमां प्रीत्या प्रसीद परमेश्वरी ॥ ७
गुह्याति गुह्यगोप्त्री त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् ।
सिद्धिर्भवतु मे देवि त्वत्प्रसादात्सुरेश्वरि ॥ ८
भगवती दुर्गा जी के बत्तीस नाम भी बहुत प्रसिद्ध हैं।
उनमें नामों का स्मरण कर लेने से भी सभी प्रकार का लाभ
होता है ।
एक समय देवताओं की पूजा से प्रसन्न हुई पराम्बा ने
स्वयं अपने आप कृपा कर देवताओं को यह बत्तीस नामों की
माला सभी आपत्तियों का नाश करने वाली बतलाई थी । इन
नामों द्वारा मधु (शहद) मिलाकर सफेद तिलों से लाख आहुति
करे तो सभी विपत्तियाँ नष्ट हो जाती हैं । इसका पुरश्चरण
तीस हजार का है । गुरुजनों से पूछकर विधिवत् पुरश्चरण
करने से सब प्रकार का लाभ होता है ।

श्री दुर्गा सप्तशती पारिजात सौरभ [ १२६
अथ दुर्गाद्वात्रिंशन्नाममाला
दुर्गा दुर्गार्तिशमनी दुर्गापद्वि निवारिणी ।
दुर्गमच्छेदिनी दुर्गसाधिनी दुर्गनाशिनी ॥
दुर्गतोद्धारिणी दुर्गनिहन्त्री दुर्ग मापहा ।
दुर्गमज्ञानदा दुर्गदैत्यलोकदवानला ॥
दुर्गमा दुर्गमालोका दुर्गमात्म स्वरुपिणी ।
दुर्गमार्गप्रदा दुर्गमविद्या दुर्गमाश्रिता ॥
दुर्गमज्ञानसंस्थाना दुर्गमध्यानभासिनी ।
दुर्गमोहा दुर्गमगा दुर्गमार्थ स्वरूपिणी ॥
दुर्गमासुरसंहन्त्री दुर्गसायुधधारिणी ।
दुर्गमाङ्गी दुर्गमता दुर्गम्या दुर्गमेश्वरी ॥
दुर्गभीमा दुर्गभामा दुर्गभा दुर्गदारिणी ।
नामावलिमिमां यस्तु दुर्गाया मम मानवः ॥
पठेत् सर्वभयान्मुक्तो भविष्यति न संशयः ॥
इसके पश्चात् निम्न स्तोत्र बहुत प्रसिद्ध है :
अथ देव्यपराधक्षमापन स्तोत्रम्
न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो
न चाह्वानं ध्यानं तदपि च न जाने स्तुतिकथाः ।
न जाने मुद्रास्ते तदपि च न जाने विलपनं
परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम् ॥
विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया
विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूत् ।
तदेतत्क्षन्तव्यं जननि सकलोद्धारिणि शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥
पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः
परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुतः ।

१२७ ] श्री दुर्गा सप्तशती पारिजात सौरभ
मदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥
जगन्मातर्मातस्तव चरणसेवा न रचिता
न वा दत्तं देवि द्रविणमपि भूयस्तव मया ॥
तथापि त्वं स्नेहं मयि निरुपमं यत्प्रकुरुषे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥
परित्यक्ता देवा विविधविधिसेवाकुलतया
मया पञ्चाशीतेरधिकमपनीते तु वयसि ।
इदानीं चेन्मातस्तव यदि कृपा नापि भविता
निरालम्बो लम्बोदरजननि कं यामि शरणम् ॥
श्वपाको जल्पाको भवति मधुपाकोपमगिरा
निरातङ्को रङ्को विहरति चिरं कोटिकनकैः ।
तवापर्णे कर्णे विशति मनुवर्णे फलमिदं
जनः को जानीते जननि जपनीयं जपविधौ ॥
चिताभस्मालेपो गरलमशनं दिक्पटधरो
जटाधारी कण्ठे भुजगपतिहारी पशुपतिः ।
कपाली भूतेशो भजति जगदीशैकपदवीं
भवानि त्वत्पाणिग्रहणपरिपाटीफलमिदम् ॥
न मोक्षस्याकाङ्क्षा भवविभववाञ्छापि च न मे
न विज्ञानापेक्षा शशिमुखि सुखेच्छापि न पुनः ।
अतस्त्वां संयाचे जननि जननं यातु मम वै
मृडानी रुद्राणी शिव-शिव भवानीति जपतः ॥
नाराधितासि विधिना विविधोपचारैः
किं रुक्षचिन्तनपरैर्न कृतं वचोभिः ।
श्यामे त्वमेव यदि किञ्चन मय्यनाथे
धत्से कृपामुचितमम्ब परं तवैव ॥

श्री दुर्गा सप्तशती पारिजात सौरभ [ १२८
आपत्सु मग्नः स्मरणं त्वदीयं
करोमि दुर्गे करुणार्णवेशि ।
नैतच्छठत्वं मम भावयेथाः
क्षुधातृषार्ता जननीं स्मरन्ति ॥
जगदम्ब विचित्रमत्र किं परिपूर्णा करुणास्ति चेन्मयि ।
अपराधपरम्पराऽऽवृत्तं न हि माता समुपेक्षते सुतम् ॥
मत्समः पातकी नास्ति पापघ्नी त्वत्समा न हि ।
एवं ज्ञात्वा महादेवि यथायोग्यं तथा कुरु ॥
श्री दुर्गा जी की आरती
जय अम्बे गौरी मैया जय मंगल मूर्ती,
मैया जय मंगल करणी, मैया जय आनन्द करणी ।
तुमको निशिदिन ध्यावत हरि ब्रह्मा शिवरी ॥ जय अम्बे ॥ १ ॥
मांग सिन्दूर विराजत टीको मृगमद को, मैया टीको ⋯ ।
उज्जवल से दोऊ नैना चन्द्रबदन नीको ॥ जय अम्बे ॥ २ ॥
कनक समान कलेवर रक्ताम्बर राजे, मैया ⋯ ।
रक्त पुष्प गल माला, कण्ठन पर साजै ॥ जय अम्बे ॥ ३ ॥
केहरि वाहन राजत खड्ग खप्पर धारी, मैया ⋯ ।
सुर नर मुनि जन सेवत, तिनके दुःख हारी ॥ जय अम्बे ॥ ४ ॥
कानन कुण्डल शोभित, नासाग्रे मोती, मैया ⋯ ।
कोटि चन्द्र दिवाकर राजत समज्योति ॥ जय अम्बे ॥ ५ ॥
शुम्भ-निशुम्भ विदारे, महिषासुर घाती, मैया ⋯ ।
धूम्र विलोचन नैना, निशिदिन मदमाती ॥ जय अम्बे ॥ ६ ॥
चण्ड-मुण्ड संहारे, शोणित बीज हरे, मैया ⋯ ।
मधु-कैटभ दोउ मारे, सुर नर भयहीन करे ॥ जय अम्बे ॥ ७ ॥
ब्रह्माणी, रुद्राणि, तुम कमला रानी, मैया ⋯ ।
आगम निगम बखानी, तुम शिव पटरानी ॥ जय अम्बे ॥ ८ ॥
चौसठ योगिनी गावत, नृत्य करत भैरो, मैया ⋯ ।
बाजत ताल मृदंग, अरु बाजत डमरू ॥ जय अम्बे ॥ ९ ॥
तुम हो जग की माता तुम ही हो भरता, मैया ⋯ ।
भक्तन के दुःख हरता, सुख सम्पति करता ॥ जय अम्बे ॥ १० ॥
भुजा चार अति शोभित, वर अभय धारी, मैया ⋯ ।
मन वांछित फल पावत, सेवत नर-नारी ॥ जय अम्बे ॥ ११ ॥
कंचन थाल विराजत अगर कपूर बाती, मैया ⋯ ।
श्री माल केतु में राजत, कोटि रतन ज्योति ॥ जय अम्बे ॥ १२ ॥
अम्बे जी की आरती, जो कोई नर गावै, मैया ⋯ ।
कहत शिवानन्द स्वामी, सुख-सम्पत्ति पावै ॥ जय अम्बे ॥ १३ ॥

१२६ ] श्री दुर्गा सप्तशती पारिजात सौरभ
अथ बगलाअष्टोत्तरनामस्तोत्रम्
नारद उवाच
भगवन् ! देवदेवेश ! सृष्टि-स्थिति-लयात्मक ! ।
शतमष्टोत्तरं नाम्नां बगलाया वदाऽधुना ॥ १
श्रीभगवानुवाच
शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ।
पीताम्बर्या महादेव्याः स्तोत्रं पापप्रणाशनम् ॥ २
यस्य प्रपठनात् सद्यो वादी मूको भवेत् क्षणात् ।
रिपूणां स्तम्भनं याति सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ३
विनियोगः
ॐ अस्य श्रीपीताम्बर्यष्टोत्तरशतनामस्तोत्रस्य सदाशिव-ऋषिरनु-
ष्टुप्छन्दः, श्रीपीताम्बरी देवता श्रीपीताम्बरीप्रीतये जपे विनियोगः ।
ॐ बगला विष्णु-वनिता विष्णु-शङ्कर-भामिनी ।
बहुला वेदमाता च महाविष्णुप्रसूरपि ॥ १
महामत्स्या महाकूर्मा महावाराहरूपिणी ।
नरसिंहप्रिया रम्या वामना वडुरूपिणी ॥ २
जामदग्न्यस्वरूपा च रामा रामप्रपूजिता ।
कृष्णा कपर्दिनो कृत्या कलहा कलविकारिणी ॥ ३
बुद्धिरूपा बुद्धभार्या बौद्ध-पाखण्ड-खण्डिनी ।
कलिकरूपा कलिहरा कलिदुर्गतिनाशिनी ॥ ४
कोटिसूर्यप्रतीकाशा कोटि-कन्दर्प-मोहिनी ।
केवला कठिना काली कलाकैवल्यदायिनी ॥ ५
केशवी केशवाराध्या किशोरी केशवस्तुता ।
रुद्ररूपा रुद्रमूर्ती रुद्राणी रुद्रदेवता ॥ ६
नक्षत्ररूपा नक्षत्रा नक्षत्रेश-प्रपूजिता ।
नक्षत्रेश-प्रिया नित्या नक्षत्रपति-वन्दिता ॥ ७

श्रीदुर्गा सप्तशती पारिजात सौरभ [ १३०
नागिनी नागजननी नागराज-प्रवन्दिता ।
नागेश्वरी नागकन्या नागरी च नगात्मजा ॥ ८
नगाधिराज-तनया नगराज-प्रपूजिता ।
नवीना नीरदा पीता श्यामा सौन्दर्यकारिणी ॥ ९
रक्ता नीला धना शुभ्रा श्वेता सौभाग्यदायिनी ।
सुन्दरी सौभगा सौम्या स्वर्णभा स्वगतिप्रदा ॥ १०
रिपुत्रासकरी रेखा शत्रुसंहारकारिणी ।
भामिनी च तथा माया स्तम्भिनी मोहिनी शुभा ॥ ११
राग-द्वेषकरी रात्री रौरव-ध्वंसकारिणी ।
यक्षिणी सिद्धनिवहा सिद्धेशा सिद्धिरूपिणी ॥ १२
लङ्कापति-ध्वंसकरी लङ्केशरिपु-वन्दिता ।
लङ्कानाथ-कुलहरा महारावणहारिणी ॥ १३
देव-दानव-सिद्धौघ-पूजिता परमेश्वरी ।
पराणुरूपा परमा परतन्त्रविनाशिनी ॥ १४
वरदा वरदाराध्या वरदान-परायणा ।
वरदेशप्रिया वीरा वीरभूषण-भूषिता ॥ १५
वसुदा बहुदा वाणी ब्रह्मरूपा वरानना ।
बलदा पीतवसना पीतभूषण-भूषिता ॥ १६
पीतपुष्प-प्रिया पीतहारा पीतस्वरूपिणी ।
इति ते कथितं विप्र ! नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ॥ १७
यः पठेद् पाठयेद् वापि शृणुयाद् वा समाहितः ।
तस्यं शत्रुः क्षयं सद्यो याति नैवात्र संशयः ॥ १८
प्रभातकाले प्रयतो मनुष्यः
पठेत् सुभक्त्या परिचिन्त्य पीताम् ।
द्रुतं भवेत् तस्य समस्त - वृद्धि-
विनाशमायाति च तस्य शत्रुः ॥ १६
❇-❇

१३१ ] श्री दुर्गा सप्तशती पारिजात सौरभ
अथ सप्तश्लोकी दुर्गा
शिव उवाच-
देवि त्वं भक्त सुलभे सर्व कार्य विधायिनी ।
कलौ ही कार्य सिद्ध्यर्थमुपायं ब्रूहि यत्नतः ॥
देव्युवाच-
शृणु देव प्रवक्ष्यामि कलौ सर्वेष्ट साधनम् ।
मया तवैव स्नेहेनाप्यम्बा स्तुतिः प्रकाश्यते ॥
ॐ अस्य श्री दुर्गा सप्तश्लोकी स्तोत्रमंत्रस्य नारायण ऋषिः, अनुष्टुप् छंदः
श्री महाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वत्यो देवताः,
श्री दुर्गा प्रीत्यर्थं सप्तश्लोकी दुर्गापाठे विनियोगः ।
ॐ ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा ।
बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥१॥
दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः
स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि ।
दारिद्र्य दुःख भय हारिणि कात्वदन्या,
सर्वोपकार करणाय सदार्द्र चित्ता ॥२॥
सर्व मङ्गल माङ्गल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बिके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते ॥३॥
शरणागत दीनार्त परित्राण परायणे ।
सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तुते ॥४॥
सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्व-शक्ति-समन्विते ।
भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तुते ॥५॥
रोगानशेषानपहंसि तुष्टा,
रुष्टा तु कामान् सकलानभीष्टान् ।
त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां,
त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति ॥६॥
सर्व बाधा प्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि ।
एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम् ॥७॥
“श्री श्री सप्तश्लोकी दुर्गा सम्पूर्णा ॥

कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् ।
सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानिसहितं नमामि ॥
पुनीत शादमां के प्रबन्ध में सरस्वती प्रेस, ठठेरवाड़ा, निकट सर्राफा
मेरठ शहर में मुद्रित । फोन (०१२१) २३४८६, २३७३३