द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

Cakrapanidatta
Dravyagunah

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है (यह एक रिक्त/ब्लैंक पृष्ठ है)।

(कवर पृष्ठ - मुद्रित पाठ उपलब्ध नहीं है)

The provided image is blank/unclear and contains no legible text to transcribe. Please provide a clearer or correctly oriented image of the page.

द्रव्यगुणाः ।
महामहोपाध्याय श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितः
श्रीशिवदाससेनकृतटीकया समलङ्कृतः ।
पण्डितकुलपतिना,
वि, ए, उपाधिधारिणा •
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
संस्कृतः प्रकाशितश्च ।
द्वितीय संस्करणम् ।
कलिकातानगर्य्याम् ।
सिद्धेश्वरयन्त्रे
मुद्रितः ।
ई १८९७ ।

The provided image contains a plain, textured surface (cardboard/paper with tape and spots) and does not contain any readable Devanagari text, verses, or commentary to transcribe.

If you meant to upload a different page or image containing the text, please provide the correct image.

द्रव्यगुणाः।
महामहोपाध्याय श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितः
श्रीशिवदाससेनकृतटीकया समलङ्कृतः।
पण्डितकुलपतिना,
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य्येण
संस्कृतः प्रकाशितश्च।
द्वितीय संस्करणम्।
कलिकातानगर्य्याम्।
सिद्धेश्वरयन्त्रे
मुद्रितः।
सं १८९०।

R
605
C 36
1897
[मुद्रा / Stamp: LIB... / JUL 3 1975]

द्रव्यगुणाः ।
प्रायः पृच्छन्ति यवेशांस्तद्द्रव्यगुणसंग्रहः ।
धारणस्मरणोन्मुखो यथा स्याल्लिख्यते तथा ॥ १ ॥
दशाननादितिमिरपरिभूतमिदं जगत् ।
प्रससाद यतस्तस्मै कस्मैचिन्महसे नमः ॥
काणादसांख्यायुर्वेदतन्त्राणां पारदृश्वनः ।
तातस्यानन्तसेनस्य वन्दे चरणपङ्कजम् ॥
महदादिनिकायोऽयं यस्याः प्रादुरभूत् किल ।
सतीं गुणमयीं भक्त्या भैरवीं जननीं भजे ॥
रचितश्चक्रदत्तेन यो द्रव्यगुणसंग्रहः ।
श्रीमतो शिवदासेन तस्य व्याख्याभिधीयते ॥
नोक्ताश्चक्रेण ये द्रव्यगुणा विस्तरभीरुणा ।
तेऽपि प्रसङ्गतो लेख्याः शिष्यव्युत्पत्तये मया ॥
अनिवद्धस्यापि इष्टदेवतानमस्कारस्य विघ्नवारणसमर्थत्वात्
तन्निवन्धनं ग्रन्थगौरवमात्रमावहतीति कृतमपि नमस्कारं
ग्रन्थादौ अनिवध्य शिष्यप्रवृत्त्यङ्गतया अभिधेयसम्बन्धप्रयोजना-
न्येव तावदाह प्राय इत्यादि। द्रव्यगुणसंग्रह इति यद्यपि
मधुरादिरसानां तथा छायातमसोश्च अद्रव्यभूतयोरपि गुणा
अत्र वाच्यास्तथापि द्रव्यपदं कविषि गच्छन्तीति न्यायेन समर्थ-
नीयम् । किं वा द्रव्याणि गुणाश्च द्रव्यगुणास्तेषां संग्रहः संक्षेपेण
तद्धर्मप्रतिपादकं वचनम् । अस्मिन् पक्षेऽपि छायातमसोर्द्रव्यत्वं

२ द्रव्यगुणः।

मीमांसकमतमाश्रित्य समर्थनीयं सर्वपारिषदत्वात् वैद्यकशा-
स्त्रस्य । तमस्तमालमालाभं चलतीति प्रतीयते । रूपवत्त्वात्
क्रियावत्त्वात् द्रव्यन्तु दशमञ्च तत् । अन्ये तु अद्रव्यभूतानां
रसादीनां ये गुणा वाच्यास्तेषामौपचारिकत्वेन अप्रधानत्वात्
अत्रानुपग्रह इत्याहुः । इह च द्रव्यगुणा अभिधेयास्तैः समं
ग्रन्थस्याभिधानाभिधेयलक्षणः सम्बन्धः । प्रयोजनञ्च द्रव्यगुण-
ज्ञानम् । मुख्यप्रयोजनञ्च चिकित्सितमिति । धारणमिति
शब्दतः, स्मरणमित्यर्थतः । इह यद्यपि आश्रयत्वेन द्रव्यमेव
प्रधानं तथापि द्रव्यस्य स्वकार्य्यजनकत्वं प्रायो रसादिद्वारकमे-
वेति रसवीर्य्यविपाकगुणा एव प्रथमतो वाच्याः । तत्रापि रसा-
धीनत्वात् वीर्य्यस्य वीर्य्याधीनत्वाच्च विपाकस्य वीर्य्यात् पूर्व्वं
रसो विपाकात् पूर्व्वञ्च वीर्य्यं निरूपणीयम् । उक्तञ्च पाको
नास्ति विना वीर्य्याद्वीर्य्यं नास्ति विना रसादिति । तत्र याव-
द्रसस्वरूपं न ज्ञायते तावत् तद्विशेषधर्माः कथं ज्ञेया इति
लक्षणतः कारणतः संख्यातश्च रसोऽभिनिरूप्यते । तत्र रस-
सामान्यलक्षणं यदाह चरकः । रसनार्थो रस इति रसनेन्द्रिय-
ग्राह्यो योऽर्थः स रस इति लक्षणार्थः । एतच्च षण्णामपि रसा-
नामनुगतं रूपादिषु व्यावृत्तत्वात् साधु लक्षणमिति चक्रः ।
अस्मत्पितृचरणास्तु यथाश्रुतमेतल्लक्षणं रसत्वे रसाभावे चाति-
व्यापकं तयोरपि रसनेन्द्रियग्राह्यत्वात् । तथा अतीन्द्रियरसे च
अव्यापकम् । तस्मात् रसनेन्द्रियग्राह्यवृत्तिगुणत्वावान्तरजाति-
मत्त्वं रसत्वमिति लक्षणतया बोध्यमित्याहुः । ननु आप्यो रस
इति सुश्रुतेनोक्तम् । तत्र विप्रतिपद्यामहे । यद्याप्यो रसस्तर्हि
कथं पार्थिवद्रव्येषु रसोपलब्ध इति प्रथमा विप्रतिपत्तिः । द्वितीया
तु यदि आप्य एव रसस्तर्हि अपामव्यक्तरसत्वेन मधुरादिविशेषो-
त्पादो नोपपद्यत इति । अथ पाञ्चभौतिकत्वमेव रसस्येति स-

[द्रव्यगुणाः। ३]

न्यसे तदपि नोपपद्यते। तेजोवाय्वाकाशानां नोरसत्वात् रसं
प्रति कारणत्वानुपपत्तेः। अत्राहूः। यदि आप्य एव रसस्तथापि
उत्तरोत्तरभूतेषु पूर्वपूर्वभूतगुणानुप्रवेशात् रसवत्त्वं पृथिव्यामप्यु-
पपद्यते। अतएवोक्तम्। 'विष्टं ह्यपरं परेण' इति। अस्यार्थः।
अपरं पूर्वं भूतं परेण भूतेनानुप्रविष्टम्। तेन शब्दगुणस्याकाशस्य
वायौ अनुप्रवेशात् वायोरपि शब्दवत्त्वम्। स्पर्शगुणत्वञ्च स्वत
एव। एवं वायोस्तेजसि अनुप्रवेशात् तेजः शब्दस्पर्शरूपगुणम्।
तेजसोऽपि जलेऽनुप्रवेशात् जलं शब्दस्पर्शरूपरसगुणम्। एवं
जलस्य च पृथिव्यामनुप्रवेशात् पृथिवी च शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध-
गुणा इति ज्ञेयम्। कतिधा पुरुषीयेऽप्युक्तम्।
महाभूतानि खं वायुरग्निरापः क्षितिस्तथा।
शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धश्च तद्गुणाः॥
तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे।
पूर्वः पूर्वगुणश्चैव क्रमशॊ गुणिषु स्मृतः॥
अस्यार्थः। तेषां खादीनां मध्ये पूर्वः खरूप एकगुणः शब्दै-
कगुण इत्यर्थः। परे परे उत्तरोत्तरं गुणवृद्धिरित्यर्थः। यथा
खमेकगुणं वायुर्द्विगुणः अग्निस्त्रिगुण इत्यादि। ननु गुणवृद्धिमा-
त्रमित्युक्तम्। एतावता एकगुणत्वद्विगुणत्वादिनियमो न ज्ञायते
को वा गुणः कुत्र भूते इत्यत आह पूर्व इत्यादि। खादिषु गुणिषु
क्रमशॊ यथासंख्यं पूर्वी गुणः शब्दादिर्वर्त्तते। यथा खे शब्दः
वायौ स्पर्श इत्यादि। गन्धस्तु यद्यप्युत्तरः गुणान्तराभावात् पूर्वी
न भवति तथापि छत्रियो गच्छन्तीति न्यायेन अपूर्वस्यापि
पूर्वत्वं समर्थनीयम्। न केवलं पूर्वी गुणो वर्त्तते किन्तु पूर्व-
गुणश्च पूर्वस्य भूतस्यापि यो गुणः सोऽप्युत्तरभूते वर्त्तत इत्याह
पूर्वगुणश्चेति। तेन वायौ स्पर्शो नैसर्गिकः पूर्वस्य आकाशस्य
यो गुणः शब्दः सोऽपि वायौ इति द्विगुणत्वम्। एवमग्नौ रूपं

४ द्रव्यगुणाः।

नैसर्गिकं शब्दस्पर्शौ च पूर्वभूतगुणौ इति त्रिगुणत्वम् । एवमन्य-
त्रापि । न चैवं सर्व एव गुणाः सर्वेषामेव प्रसज्येरन् तत्कथमाप्यो
रस इति वाच्यम् । तेषु तेषु भूतेषु तत्तद्गुणानुप्रवेशेऽप्युत्क-
र्षाभिप्रायेणाप्यत्वादिव्यपदेशात् । यत आकाशाधिके द्रव्ये
शब्दोऽधिकः तथा वाताधिके द्रव्ये स्पर्शोऽधिकः । तथा तेजो-
ऽधिके रूपमधिकम् । जलाधिके च रसोऽधिकः । पृथिव्यधिके
च गन्धोऽधिक इति । शब्दादीनामाकाशीयत्वादिव्यपदेश इ-
त्यर्थः । तथा अपामव्यक्तरसत्वेऽपि भूतान्तरसम्बन्धात् मधु-
रत्वादिद्वैजात्यमुपपद्यते । उक्तञ्च सुश्रुते । स खल्वाप्यो रसः
शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षड्विधो भवतीति । अस्यार्थः स आप्यो
रसो जलादन्यानि भूतानि शेषभूतानि तेषां संसर्गात् विदग्धः
परिणतः कालसहायभूमिवियदनिलानलसंसर्गेण परिणामा-
न्तरं गतः षट्प्रकारो भवतीति । तत्र पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यात्
मधुरः । तोयाग्निगुणबाहुल्यात् अम्लः । पृथिव्यग्निगुणबाहुल्यात्
लवणः । वातवह्निगुणबाहुल्यात् कटुकः । वाय्वाकाशगुणबाहु-
ल्यात् तिक्तः । पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति । ननु
यदि तोयाग्निगुणबाहुल्यात् अम्लता तर्हि उष्णजलस्यापि
अम्लता कुतो न स्यात् । नैष दोषो न हि भूतसंसर्गमात्रादेव
रसविशेषो निष्पद्यते किं तर्हि विशिष्टां परिणतिमपेक्षते । तद्य-
यथा पार्थिवस्यापि लोष्टस्याग्नितप्तस्य पृथिव्यग्निगुणबाहुल्येऽपि
न लवणता भवति लवणत्वसाधनविशिष्टविदाहासम्भवादिति ।
एतमेवार्थं श्लोकेन कश्चिदाह ।
तोयाग्निगुणबाहुल्येऽप्यम्लत्वं नोष्णवारिणः ।
नैकस्माद्भूतसंयोगाद्विदाहाच्च रसा यतः ॥
ननु यदि शेषभूतयोगान्मधुरादिषड्विधत्वं तत्कथं पृथिव्य-
म्बुगुणबाहुल्यं मधुरेऽभिधाय मधुरेऽपि विशेषेऽपां कारणत्व-

द्रव्यगुणः । ५

मुच्यते । अत्र वदन्ति आपो रसानामाधारकारणम् अपां पृथिव्या-
व्यामनुप्रवेशात् पृथिव्यपि आधारकारणमेव तेन जलक्षिती अपि
तदाधारतया रसानामभिव्यक्तौ अभिव्यक्तेश्च मधुरादिरूपता-
मन्तरेण असम्भवात् मधुरादिविशेषेऽपि कारणे भवतः । अग्न्या-
दयस्तु त्रयो नौरसतया मधुरादिविशेषे निमित्तकारणं प्राधा-
न्येन भवन्ति तद्व्यतिरेकेण अम्लादिरसाभावात् । रसाभि-
व्यक्तेश्च अग्न्यादिभूतत्रयसन्निधानं विनानुपलब्धेरभिव्यक्तौ अपि
कारणत्वमग्न्यादीनां भवति । तदुक्तं चरके
रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षित्तिस्तथा ।
निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ॥
अत्र हि चकारद्वयात् जलक्षित्योरपि विशेषे कारणत्वम् ।
तथा खादीनाञ्च निर्वृत्तौ अपि कारणत्वमुक्तं तेन मधुरे विशेषे-
ऽपि अपां कारणत्वात् सुष्ठूक्तं पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यात् मधुर इति ।
एवं तोयाग्निगुणबाहुल्यात् अम्ल इत्यपि समाधेयम् । न च यथा
भूमितोयाधिक्यात् मधुर एवं तोयवाय्वधिक्यात् भूम्याकाशा-
धिक्यात् वा रसान्तरोत्पत्तिः कुतो न स्यादिति वाच्यम् । स्वभा-
वस्यापर्यनुयोज्यत्वात् यतः पृथिव्यादिभूतानामेवायं स्वभावः
यत् केनचिदेव भूताधिक्येन व्यवस्थिता रसविशेषोत्पादकाः न
पुनर्यत्किञ्चिद्भूताधिक्येनेति । अतएव तोयाग्न्योः परस्पर-
विरोधात् कथमेककार्यारम्भकत्वमित्यपि अपास्तमुक्तायुक्तेरेव ।
ननु च रसानां षड्विधत्वमनुपपन्नम् अन्तरिक्षजलादौ अव्य-
क्तस्य सप्तमरसस्यापि विद्यमानत्वात् । नैवं मधुरादीनामेव षण्णां
तत्र अन्तरिक्षजलादौ अव्यक्तीभावेन तस्य अव्यक्तरसस्य मधु-
रादिभ्योऽभिन्नत्वात् । न च क्षारस्यापि रसत्वात् सप्तमत्वोप-
पत्तिरिति वाच्यम् । तस्य क्रियागुणयोगेन द्रव्यत्वात् तदुक्तं चरके ।
क्षरणात् क्षारो नासौ रस इत्यादि । तत्सहचरितस्य लवण

६ द्रव्यगुणाः ।
मधुरो धातुविवर्द्धन आयुर्बलवर्णतृप्तिकृत्कण्ठ्यः ।
सन्धानकृन्मुखादिह्लादकरः स्निग्धगुरुशीतः ॥२॥
अम्लोरुचिदीप्तिकरो
मन इन्द्रियबोधनो हृदयतर्पी ।
एवान्तर्भावो लवणवर्गपाठात् । एते च रसाः परस्परसंयोगात्
सप्तपञ्चाशद्भवन्ति । ते पुनश्चरकसुश्रुतादौ अवगन्तव्याः । इह
तु विस्तरभयान्नोक्ताः ॥ १ ॥
सम्प्रति रसेषु मध्ये आयुष्यत्वादिगुणयोगेन मधुरस्याद्यनि-
र्हितत्वात् तद्गुणान् प्रथममभिदधते मधुर इति । सन्धान-
कृदिति । उरःक्षतादीनां मुखादीति आदिशब्दात् घ्राण-
जिह्वाकण्ठोष्ठग्रहणम् । स्निग्धगुरुशीत इत्यनेन वातपित्त-
हन्तृत्वं बोध्यम् । एतच्च शीतत्वमौत्सर्गिकं तेन क्वचिन्मधुरस्य
उष्णत्वमपि ज्ञेयम् । तदुक्तं चरके मधुरं किञ्चिदुष्णं स्याद् यथा
चानूपमामिषमिति । यद्यपि गुणानां निर्गुणत्वेन रसेषु स्निग्धा-
दयो गुणा न सन्त्येव तथाप्युपचाराद्द्रव्यगुणा एव रसेषु
निर्दिश्यन्ते । तदुक्तम्
गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये ।
रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्य्योपचारतः ॥
इति । साहचर्य्यमेकार्थसमवायः । उपचारस्य किं फलमिति
चेद् ब्रूमः द्रव्यगुणकथने मधुरादिरसनिर्देशेनैव अनुक्ता अपि
स्निग्धत्वादिगुणाः प्रायो मधुररससहचारिणो ज्ञेयाः । तेन
मधुरत्वं निर्दिश्य पुनः स्निग्धत्वादि न वाच्यं साहचर्य्यलब्ध-
त्वात् । यत्र वा उच्यते तत्रातिशयार्थं स्पष्टार्थञ्च ज्ञेयम् ॥ २ ॥
दीप्तिर्वह्नेर्बोधनम् प्रसादः । आर्ज्जवमनुलोमनम् अत्रापि

द्रव्यगुणः । ७
वाताऽर्जवकृद्दल्यः
कण्ठदहः स्निग्धलघुरुष्णाः ॥ ३ ॥
लवणः क्लेदनः पाचनो
दीपनो विच्छेदनः सरस्तीक्ष्णः ।
कफविष्यन्दी रुचिकृत्
स्निग्धगुरूष्णो मुखविशोधी ॥ ४ ॥
अम्लस्योष्णत्वं प्रायिकं तेन आमलकस्याम्लस्यापि शीतत्वं न
विरुद्धयते । तेन रसे गुणा विशेषाबाधेन ग्राह्या भवन्तीति
निर्गलितार्थः ॥ ३ ॥
अत्रापि लवणस्योष्णत्वं प्रायिकमिति सैन्धवस्य शैत्यं न
विरुद्धयते । अत्र केचित् सङ्गिरन्ते अम्बुतेजोबाहुल्यात् अम्लो
रसो निष्पद्यते । तदत्र अम्बुतेजोभ्यामारब्धेऽम्ले किं तोयगुणा-
धिक्यात् शैत्यं भवतु किंवा अग्निगुणाधिक्यात् उष्णत्वम् । एवं
लवणेऽपि पृथिव्यग्निगुणारब्धे वाच्यम् । तौ पुनरम्ललवणौ
वा आग्नेयौ एव परं सुश्रुतेन प्रतिपादितौ । यथा कट्वम्ललवणा
आग्नेया इति । तदत्र वक्तव्यो हेतुविशेषः । येन परस्परविरुद्ध-
गुणबहुलस्य केवलमाग्नेयत्वमेव स्यादिति । उच्यते अम्लरसादौ
परस्परविरोधिभूतद्वयगुणबहुलेऽपि परस्यैव भूतस्य गुणाः पूर्व-
भूतगुणानभिभूय स्वभावमुख्यत्वं दर्शयन्ति । कुत इति चेत् उष्ण-
जलादौ प्रत्यक्षदृष्टत्वात् । यद्येवं रसेषु सर्वेषु एव लघुत्वप्रसङ्गः
अग्निगुणाधिक्यादेव । न एतदस्ति उष्णत्वेन हि उष्णजलादौ
शीतत्वमभिभूयमानं दृष्टं सुवर्णरजतलोहादिषु तु गुरुत्वमनभि-
भूतमेव दृश्यते । तेन अम्लादिगुरुत्वे पूर्वभूतगुणा एव प्रधाना
इति । भवति चात्र ।