द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

४ द्रव्यगुणाः।

नैसर्गिकं शब्दस्पर्शौ च पूर्वभूतगुणौ इति त्रिगुणत्वम् । एवमन्य-
त्रापि । न चैवं सर्व एव गुणाः सर्वेषामेव प्रसज्येरन् तत्कथमाप्यो
रस इति वाच्यम् । तेषु तेषु भूतेषु तत्तद्गुणानुप्रवेशेऽप्युत्क-
र्षाभिप्रायेणाप्यत्वादिव्यपदेशात् । यत आकाशाधिके द्रव्ये
शब्दोऽधिकः तथा वाताधिके द्रव्ये स्पर्शोऽधिकः । तथा तेजो-
ऽधिके रूपमधिकम् । जलाधिके च रसोऽधिकः । पृथिव्यधिके
च गन्धोऽधिक इति । शब्दादीनामाकाशीयत्वादिव्यपदेश इ-
त्यर्थः । तथा अपामव्यक्तरसत्वेऽपि भूतान्तरसम्बन्धात् मधु-
रत्वादिद्वैजात्यमुपपद्यते । उक्तञ्च सुश्रुते । स खल्वाप्यो रसः
शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षड्विधो भवतीति । अस्यार्थः स आप्यो
रसो जलादन्यानि भूतानि शेषभूतानि तेषां संसर्गात् विदग्धः
परिणतः कालसहायभूमिवियदनिलानलसंसर्गेण परिणामा-
न्तरं गतः षट्प्रकारो भवतीति । तत्र पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यात्
मधुरः । तोयाग्निगुणबाहुल्यात् अम्लः । पृथिव्यग्निगुणबाहुल्यात्
लवणः । वातवह्निगुणबाहुल्यात् कटुकः । वाय्वाकाशगुणबाहु-
ल्यात् तिक्तः । पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति । ननु
यदि तोयाग्निगुणबाहुल्यात् अम्लता तर्हि उष्णजलस्यापि
अम्लता कुतो न स्यात् । नैष दोषो न हि भूतसंसर्गमात्रादेव
रसविशेषो निष्पद्यते किं तर्हि विशिष्टां परिणतिमपेक्षते । तद्य-
यथा पार्थिवस्यापि लोष्टस्याग्नितप्तस्य पृथिव्यग्निगुणबाहुल्येऽपि
न लवणता भवति लवणत्वसाधनविशिष्टविदाहासम्भवादिति ।
एतमेवार्थं श्लोकेन कश्चिदाह ।
तोयाग्निगुणबाहुल्येऽप्यम्लत्वं नोष्णवारिणः ।
नैकस्माद्भूतसंयोगाद्विदाहाच्च रसा यतः ॥
ननु यदि शेषभूतयोगान्मधुरादिषड्विधत्वं तत्कथं पृथिव्य-
म्बुगुणबाहुल्यं मधुरेऽभिधाय मधुरेऽपि विशेषेऽपां कारणत्व-