द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ५

मुच्यते । अत्र वदन्ति आपो रसानामाधारकारणम् अपां पृथिव्या-
व्यामनुप्रवेशात् पृथिव्यपि आधारकारणमेव तेन जलक्षिती अपि
तदाधारतया रसानामभिव्यक्तौ अभिव्यक्तेश्च मधुरादिरूपता-
मन्तरेण असम्भवात् मधुरादिविशेषेऽपि कारणे भवतः । अग्न्या-
दयस्तु त्रयो नौरसतया मधुरादिविशेषे निमित्तकारणं प्राधा-
न्येन भवन्ति तद्व्यतिरेकेण अम्लादिरसाभावात् । रसाभि-
व्यक्तेश्च अग्न्यादिभूतत्रयसन्निधानं विनानुपलब्धेरभिव्यक्तौ अपि
कारणत्वमग्न्यादीनां भवति । तदुक्तं चरके
रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षित्तिस्तथा ।
निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ॥
अत्र हि चकारद्वयात् जलक्षित्योरपि विशेषे कारणत्वम् ।
तथा खादीनाञ्च निर्वृत्तौ अपि कारणत्वमुक्तं तेन मधुरे विशेषे-
ऽपि अपां कारणत्वात् सुष्ठूक्तं पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यात् मधुर इति ।
एवं तोयाग्निगुणबाहुल्यात् अम्ल इत्यपि समाधेयम् । न च यथा
भूमितोयाधिक्यात् मधुर एवं तोयवाय्वधिक्यात् भूम्याकाशा-
धिक्यात् वा रसान्तरोत्पत्तिः कुतो न स्यादिति वाच्यम् । स्वभा-
वस्यापर्यनुयोज्यत्वात् यतः पृथिव्यादिभूतानामेवायं स्वभावः
यत् केनचिदेव भूताधिक्येन व्यवस्थिता रसविशेषोत्पादकाः न
पुनर्यत्किञ्चिद्भूताधिक्येनेति । अतएव तोयाग्न्योः परस्पर-
विरोधात् कथमेककार्यारम्भकत्वमित्यपि अपास्तमुक्तायुक्तेरेव ।
ननु च रसानां षड्विधत्वमनुपपन्नम् अन्तरिक्षजलादौ अव्य-
क्तस्य सप्तमरसस्यापि विद्यमानत्वात् । नैवं मधुरादीनामेव षण्णां
तत्र अन्तरिक्षजलादौ अव्यक्तीभावेन तस्य अव्यक्तरसस्य मधु-
रादिभ्योऽभिन्नत्वात् । न च क्षारस्यापि रसत्वात् सप्तमत्वोप-
पत्तिरिति वाच्यम् । तस्य क्रियागुणयोगेन द्रव्यत्वात् तदुक्तं चरके ।
क्षरणात् क्षारो नासौ रस इत्यादि । तत्सहचरितस्य लवण