द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

२ द्रव्यगुणः।

मीमांसकमतमाश्रित्य समर्थनीयं सर्वपारिषदत्वात् वैद्यकशा-
स्त्रस्य । तमस्तमालमालाभं चलतीति प्रतीयते । रूपवत्त्वात्
क्रियावत्त्वात् द्रव्यन्तु दशमञ्च तत् । अन्ये तु अद्रव्यभूतानां
रसादीनां ये गुणा वाच्यास्तेषामौपचारिकत्वेन अप्रधानत्वात्
अत्रानुपग्रह इत्याहुः । इह च द्रव्यगुणा अभिधेयास्तैः समं
ग्रन्थस्याभिधानाभिधेयलक्षणः सम्बन्धः । प्रयोजनञ्च द्रव्यगुण-
ज्ञानम् । मुख्यप्रयोजनञ्च चिकित्सितमिति । धारणमिति
शब्दतः, स्मरणमित्यर्थतः । इह यद्यपि आश्रयत्वेन द्रव्यमेव
प्रधानं तथापि द्रव्यस्य स्वकार्य्यजनकत्वं प्रायो रसादिद्वारकमे-
वेति रसवीर्य्यविपाकगुणा एव प्रथमतो वाच्याः । तत्रापि रसा-
धीनत्वात् वीर्य्यस्य वीर्य्याधीनत्वाच्च विपाकस्य वीर्य्यात् पूर्व्वं
रसो विपाकात् पूर्व्वञ्च वीर्य्यं निरूपणीयम् । उक्तञ्च पाको
नास्ति विना वीर्य्याद्वीर्य्यं नास्ति विना रसादिति । तत्र याव-
द्रसस्वरूपं न ज्ञायते तावत् तद्विशेषधर्माः कथं ज्ञेया इति
लक्षणतः कारणतः संख्यातश्च रसोऽभिनिरूप्यते । तत्र रस-
सामान्यलक्षणं यदाह चरकः । रसनार्थो रस इति रसनेन्द्रिय-
ग्राह्यो योऽर्थः स रस इति लक्षणार्थः । एतच्च षण्णामपि रसा-
नामनुगतं रूपादिषु व्यावृत्तत्वात् साधु लक्षणमिति चक्रः ।
अस्मत्पितृचरणास्तु यथाश्रुतमेतल्लक्षणं रसत्वे रसाभावे चाति-
व्यापकं तयोरपि रसनेन्द्रियग्राह्यत्वात् । तथा अतीन्द्रियरसे च
अव्यापकम् । तस्मात् रसनेन्द्रियग्राह्यवृत्तिगुणत्वावान्तरजाति-
मत्त्वं रसत्वमिति लक्षणतया बोध्यमित्याहुः । ननु आप्यो रस
इति सुश्रुतेनोक्तम् । तत्र विप्रतिपद्यामहे । यद्याप्यो रसस्तर्हि
कथं पार्थिवद्रव्येषु रसोपलब्ध इति प्रथमा विप्रतिपत्तिः । द्वितीया
तु यदि आप्य एव रसस्तर्हि अपामव्यक्तरसत्वेन मधुरादिविशेषो-
त्पादो नोपपद्यत इति । अथ पाञ्चभौतिकत्वमेव रसस्येति स-