द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १५
कफादिजनकत्वमुक्तम् । तत्तथाच रसविशेषाणामेव दोषविशेष-
जनकत्वम् । तदुक्तं यथा
कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः ।
इत्यादिना च यो विपाक उक्तस्तत् सर्वं विरुध्यते अवस्था-
पाकेनैव बाधितत्वादिति । नैवम् । न हि अवस्थापाकोऽयं रस-
स्वभावं निष्ठापाकं बाधते । किञ्च अवस्थायां स्वकार्यं करोति
तेन रसादयोऽपि स्वकार्यं कुर्वन्ति । अवस्थापाकोऽपि स्वीयं
कार्यं करोति यथा मधुरतिक्ताद्यनेकरसे उपयुक्ते मधुरोऽपि
स्वकार्यं करोति । तिक्तादयश्च स्वकार्यं कुर्वन्ति । अयन्तु
विशेषो यदि मधुराख्यस्य अवस्थापाकस्य मधुरादयः श्लेष्म-
जनका रसा अनुगुणा भवन्ति तदा स बहुश्लेष्माणं जनयति ।
यथा तु विपरीतकटुकादिपरिगृहीतो भवति तदा स्तोक-
मात्रं कफं जनयति । एवं पित्तजनकावस्थापाकेऽपि वाच्यम् ।
कटुतिक्तकषायाणामित्यादिना उक्तश्च निष्ठापाको रसमल-
विवेकसमकालो भिन्नकाल एवावस्थापाकैः सममिति न
विरोधः । स च भिन्नकालोऽपि अवस्थापाकजन्यदोषानुगुण-
तया अननुगुणतया वा अवस्थापाकाहितदोषाणां वर्द्धनं क्षपणं
वा करोतीति निष्ठापाकाभिधानं शास्त्रे प्रयोजनवदेव । अन्ये
तु ब्रुवते न तावत् षड्रसादप्यन्नात् सामान्येन अवस्थापाके-
ऽपि कफोत्पत्तिः । किन्तु षड्रस एवान्ने मधुरो य आहारांशः स
उद्रिक्तः सन् कफं जनयति । तथा पित्तदोषकोपको य
आहारभागस्तस्माद्विदाहावस्थायामुद्भूतात् अम्लरसात् पित्त-
मुत्पद्यते । एवं वायुरपि वायुजनकाहारांशात् कटुतावस्थायां
भवतीति । एतच्च न सङ्गतम् अन्नस्य भुक्तमात्रस्य इत्यादि-
ग्रन्थविरोधात् । यतोऽत्र षड्रसस्यैव अन्नस्य सामान्येन अव-
स्थापाकात् कफादिजनकत्वं दर्शितं न तु कस्यचिदाहारां-