द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१६ द्रव्यगुणः।
शस्येति। यदि पुनः षड्रसाहारगतो यः श्लेष्मजनको भागः
स एव स्थानमहिम्ना उद्भूतः सन् सर्वमेवाहारमवस्थापाकसमये
मधुरीकृत्य कफं जनयतीत्युच्यते तदानुमतमेव। अन्ये त्वाहुः।
यन्नान्नस्याग्निसंयोगान्मधुराद्यवस्थितं भवति। किन्तु कफा-
दिस्थानेषु मनुष्याणां स्वभावादेव मधुरादयो रसास्तिष्ठन्ति ते
चान्नं स्वस्वभावं नीत्वा कफादीन् जनयन्ति। उक्तं हि तन्त्रा-
न्तरे मधुरो हृदयादूर्द्धं रसः कोष्ठे व्यवस्थितः।
ततः संवर्द्धते श्लेष्मा शरीरबलवर्द्धनः।
नाभीहृदयमध्येन रसस्त्वम्लो व्यवस्थितः ॥
स्वभावेन मनुष्याणां तत्र पित्तं विवर्द्धते।
अधो नाभ्यान्तु स त्वेकः कटुकोऽवस्थितो रसः ॥
प्रायः श्रेष्ठतमस्तत्र प्राणिनां वर्द्धतेऽनिलः।
तस्माद्विपाकस्त्रिविधो रसानां नात्र संशयः॥
एतच्च तन्त्रान्तरं श्लेष्मपित्तगतमधुराम्लरसवायुप्राभाविक-
कटुरसाभिप्रायेण वर्णनीयम्। ते च कफादिगता रसा अस्माक-
मप्यग्न्याशयपाकसह्कारितया अनुमता एवेति। तस्माद्-
यथोक्त एवार्थो न्याय्य इति। अयञ्च विपाकाधेयो रसविशेषो
न रसनेन्द्रियग्राह्यः किन्तु तत्तत्कार्य्यैरेवोन्नीयते॥ यथा कटु-
रसाया उष्णवीर्य्याया अपि शुण्ठ्या वृष्यत्वेन मधुरः पाकोऽनु-
मीयते तथा लवणस्य सृष्टविण्मूत्रत्वेन मधुरः पाक उन्नी-
यते। तथा तिक्तकषायोर्बद्धविण्मूत्रतया कटुपाक उन्नीयत
इति। ननु लवणस्य मधुरपाकित्वे पित्तरक्तादिकर्तृत्वमनुप-
पन्नम्। तथा तिक्तकषाययोः कटुपाकित्वेच पित्तहन्तृत्व-
मनुपपन्नम्। नैवम्। सत्यपि लवणस्य मधुरपाकित्वे तत्र लवणे
उष्णवीर्य्यं यदस्ति तेन तत्पित्तरक्तादिकारकत्वम्। विपा-
कस्तु तत्र पित्तरक्तकरणलक्षणे कार्य्ये बाधितोऽपि सृष्टविण्मूत्रा-