द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१४ द्रव्यगुणः ।
इच्छन्ति । कफात् वातकफात् मधुरः कफपित्तात् अम्लः वातात्
पित्तात् वातपित्ताच्च कटुक इति । तदुक्तम्
कफात् वातकफात् स्वादुरम्लः पित्तंकफोद्भवः ।
दोषैस्त्रयोऽनिलात् पित्तात् वातपित्तात् कटुर्मतः ॥
इति । तदेतत् मतत्रयं प्रमाणशून्यत्वात् उपेक्षणीयमेव ।
किञ्च प्रतिरसं रससदृशः पाकस्तथा बलवत्पराधीनता च
पाकस्य रसद्वारप्रतिपाद्यमानकार्य्येणैव लभ्यते । तेनैतत् पक्षद्वय-
मपि न निष्ठापाके चिन्तनीयं रसस्वरूपनिरूपणेनैवोक्तार्थत्वात् ।
दोषावस्थाजन्यश्च पाक उपपादकहेत्वभावात् आगमशून्यत्वाच्च
प्रेक्षावद्भिरुपेक्षणीय इति । चरकेण तु त्रय एव विपाका अङ्गी-
कृताः कट्वम्लमधुरभेदेन । अतस्तद्वचनमुपन्यस्यति ।
कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः ।
अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा ॥
प्रायश इति वचनात् पिप्पलीकुलत्थादीनाम् रसाननुगुण-
पाकतां दर्शयति । पाकस्तु तेजःसंयोगरूपो रसेषु सम्भव-
तीति । कट्वादिशब्दैस्तदाधारद्रव्याण्युच्यन्ते । एतेन यत् कैश्चि-
दुच्यते अवस्थापाकावसाने षड्रसस्यैव अन्नस्य कटुरसत्वेन तदानीं
तिक्तादिरसानामभावात् तेषां विपाको नोपपद्यत इति तदपि
अपास्तम् । तिक्तादिरसानामभावेऽपि तदाश्रयद्रव्यस्य विद्य-
मानत्वादिति । वस्तुतस्तु अवस्थापाकत्रयेण तत्तदामाशयादि-
स्थानमहिम्ना मधुराम्लकटुरसा उद्भूताः परं क्रियन्ते न तु
सर्वथा प्राक्तरसाभिभवः । अन्यथा अवस्थापाकेन प्राकृतानां
मधुरादिरसानां सर्वथा अप्राकृतत्वात् तेषां कफादिजनकत्वा-
भिधानं निरवकाशं स्यादिति । ननु चरके
अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षड्रसस्य प्रपाकतः ।
इत्यादिना षण्णामेव रसानामविशेषेण अवस्थापाकवशात्