बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. V. Sl. 43-46] पञ्चमोऽध्यायः 59
explained in the Nakshatra Kurma Adhyaya. (Ch. XIV,
infra)
मान्यान् is another reading for वन्यान्.
समाससंहितायाम्
कूर्माविभागेन वदेत् पीडां देशस्य वीक्ष्य नक्षत्रम् ।
सहितं ग्रहणं येन तद्देशश्चाप्नुयात् पीडाम् ॥
सव्यापसव्यलेहग्रसननिरोधावमर्दनारोहाः ।
आघ्रातं मध्यतमस्तमोऽन्त्य इति ते दश ग्रासाः ॥४३॥
Sloka 43.—The eclipses consist of ten varieties, viz.,
Savya, Apasavya, Leha, Grasana, Nirodha, Avamardana,
Aroha, Aghrata, Madhyatama and Thamonthya.
सव्यगते तमसि जगज्जलप्लुतं भवति मुदितमभयं च ।
अपसव्ये नरपतितस्करावमर्देः प्रजानाशः ॥४४॥
Sloka 44.—When Rahu is on the southern side of the
Sun or the Moon during an eclipse, floods will occur and
there will be happiness and freedom from fear. When
Rahu is on the northern side, there will be oppression
through the sovereign and thieves and people will die in
consequence. If the lunar eclipse commences from the
southeast, it is called Savya, while, from the north-east,
it is called Apasavya. In the case of the solar eclipse,
the respective directions are northwest and southwest.
जिह्वोपलेढि परितस्तिमिरनुदो मण्डलं यदि स लेहः ।
प्रमुदितसमस्तभूता प्रभूततोया च तत्र मही ॥४५॥
Sloka 45.—The eclipse is called लेह (Leha) where the
orb of the Sun or the Moon is enveloped (as if licked)
by (the tongue of) darkness. All beings will be happy
and there will be abundance of water all over the earth.
ग्रसनमिति यदा त्र्यंशः पादो वा गृह्यतेऽथवाऽप्यर्द्धम् ।
स्फीतनृपवित्तहानिः पीडा च स्फीतदेशानाम् ॥४६॥

60 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 47-50
Sloka 46.—When a third or a fourth part of the disc
or even half is concealed (by darkness), it is called ग्रसन
(Grasana); a flourishing king will suffer loss of wealth
and countries which are thriving and prosperous will
suffer devastation.
पर्यन्तेषु गृहीत्वा मध्ये पिण्डीकृतं तमस्तिष्ठेत् ।
स निरोधो विज्ञेयः प्रमोदकृत् सर्वभूतानाम् ॥४७॥
Sloka 47.—When Rahu eclipses the disc all round
leaving a lump of thick darkness in the middle, it is called
निरोध (Nirodha). The effect of this will be that all crea-
tures will be happy.
अवमर्दनमिति निःशेषमेव सञ्छाद्य यदि चिरं तिष्ठेत् ।
हन्यात्प्रधानभूपान् प्रधानदेशांश्च तिमिरमयः ॥४८॥
Sloka 48.—When Rahu conceals the entire orb and
is in that position for a considerably long period, it is
called अवमर्दन (Avamardana) and the result of it will be
the destruction of leading kings and important countries.
वृत्ते ग्रहे यदि तमस्तत्क्षणमावृत्य दृश्यते भूयः ।
आरोहणमित्यन्योन्यमर्दनैर्भयकरं राज्ञाम् ॥४९॥
Sloka 49.—If soon after the termination of the
eclipse, the luminary be again enveloped in darkness, it is
called आरोहण (Arohana); there will be mutual strife among
kings causing great fear and anxiety.
दर्पण इवैकदेशे सबाष्पनिःश्वासमारुतोपहतः ।
दृश्येताऽऽघ्रातं तत् सुवृष्टिवृद्ध्यावहं जगतः ॥५०॥
Sloka 50.—The eclipse is known as आघ्रात (Aghrata)
when it appears on a part of the disc like a mirror filled
with the vapour of hot breath when blown on it; and it
indicates timely rains and prosperity to the people.

Adh. V. Sl. 51-53] पञ्चमोऽध्यायः 61
मध्ये तमःप्रविष्टं वितमस्कं मण्डलं च यदि परितः ।
तन्मध्यदेशनाशं करोति कुक्ष्यामयभयं च ॥५१॥
Sloka 51.—The eclipse is termed मध्यतम (Madhya-
tama) when Rahu appears in the centre of the disc and
the entire (circular) portion surrounding the same is un-
concealed (bright all round). It will affect people living
in the central countries, and people will suffer from colic.
There will be general panic all over the country.
This phenomenon occurs only in a Solar eclipse.
पर्यन्तेष्वतिबहुलं स्वल्पं मध्ये तमस्तमोऽन्त्याख्ये ।
सस्यानामीतिभयं भयमसिंस्तस्कराणां च ॥५२॥
Sloka 52.—When the entire surrounding portion in
the disc appears thick-dark while in the middle or central
portion it is only slight, the eclipse is called Tamonthya.
There will be danger to the crops through locusts, etc.
and fear from thieves.
The Eetibadhas or injuries are six in number, viz.,
अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः ।
अत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः ॥
excessive rain, drought, rats, grasshoppers, parrots and
neighbouring kings.
तथा च कश्यपः
सव्यगे तु सुभिक्षं स्यादपसव्ये तु तस्कराः ।
लीढे प्रजाः प्रहृष्टाः स्युर्ग्रसनं लोकनाशनम् ॥
निरोधे जनहर्षः स्यादागेहे नृपसङ्क्षयः ।
आमर्दितं चापमर्दे स्वयं क्षुभ्यन्ति पार्थिवाः ॥
स्वच्छं वर्णप्रदेशं यद्वाग्रातं तद्दिघातयेत् ।
मध्ये तमसि सन्दष्टे पीडयेत् मध्यदेशजान् ॥
दृष्टे तमसि पर्यन्ते सस्यानामीतिजं भयम् ।—इति
श्वेते क्षेमसुभिक्षं ब्राह्मणपीडां च निर्दिशेद्राहौ ।
अग्निभयमनलवर्णे पीडा च हुताशवृत्तीनाम् ॥५३॥

62 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 54-59
हरिते रोगोल्बणता सस्यानामीतिभिश्च विध्वंसः ।
कपिले शीघ्रगसत्वम्लेच्छध्वंसोऽथ दुर्भिक्षम् ॥५४॥
अरुणकिरणानुरूपे दुर्भिक्षा वृष्टयो विहगपीडा ।
आधूम्रे क्षेमसुभिक्षमादिशेन्मन्दवृष्टिं च ॥५५॥
कापोतारुणकपिलश्यावाभे क्षुद्भयं विनिर्दिश्यम् ।
कापोतः शूद्राणां व्याधिकरः कृष्णवर्णश्च ॥५६॥
विमलकमणिपीताभो वैश्य ध्वंसी भवेत् सुभिक्षाय ।
साचिष्मत्यग्निभयं गैरिकरूपे तु युद्धानि । ५७॥
दूर्वाकाण्डश्यामे हारिद्रे वापि निर्दिशेन्मरकम् ।
अशनिभयसम्प्रदायी पाटलकुसुमोपमो राहुः ॥५८॥
पांशुविलोहितरूपः क्षत्रध्वंसाय भवति वृष्टेश्च ।
बालरविकमलसुरचापरूपभृच्छस्त्रकोपाय ॥५९॥
Slokas 53-59.—If the eclipsed disc appear white,
there will be peace and prosperity all over, but the Brah-
mins will suffer. If the colour be like that of fire, there
will be risk from fire and people who live by or eke their
livelihood through fire, viz., gold and silversmiths, etc.,
will suffer. 'If Rahu's colour be parrot's hue, there will
be outbreak of diseases, and crops will be destroyed by
excessive rain, etc.) When the colour is reddish or tawny,
quick-footed animals such as camels and Mlechchas will
suffer and there will be famine. When the colour re-
sembles that of the rays of the rising Sun, there will be
famine and drought and birds will suffer. When the
colour is grey, there will be prosperity all round and
limited rain. When the eclipsed portion of the disc is
reddish in colour or of the colour of the pigeon, or of gold
or yellow-black, people will suffer from hunger. When it
is of the colour of the pigeon or dark, the Sudras will

Adh. V. Sl. 60-62] पंचमोऽध्यायः 63
suffer from diseases. When it is the colour of a (topaz?)
spotless jewel (bluish-yellow), the Vaisyas will suffer des-
truction and there will be prosperity in the land; if it be
similar in colour to that of burning flame, there will be
risk from fire; and if the disc be of the colour of a mine-
ral, (gold ore?), there will be wars. If the colour be dark
as that of the Durva stalks or yellowish, there will be out-
break of epidemics. And when Rahu is like the Patala
flower in colour, there will be risk from lightning and
thunder-bolts. If the colour be a mixture of red and
brown, it indicates the ruin of the Kshatriyas and the
advent of drought. If the colour be similar to that of the
rising Sun, the lotus or the rainbow, it forebodes the out-
break of war.
पश्यन् ग्रस्तं सौम्यो घृतमधुतैलक्षयाय राज्ञां च ।
भौमः समरविमर्दं शिखिकोपं तस्करभयं च ॥६०॥
शुक्रः सस्यविमर्दं नानाक्लेशांश्च जनयति धरित्र्याम् ।
रविजः करोत्यवृष्टिं दुर्भिक्षं तस्करभयं च ॥६१॥
Slokas 60-61.—When Mercury aspects the eclipsed
Sun or the Moon, ghee, honey and oil willbecome dear
and rare and kings will suffer. If Mars should aspect
either of them in such a condition, there would be outbreak
of war, risk from fire and danger from thieves. If Venus
be the aspecting planet, there will be destruction of crops
and there will also arise various miseries and troubles in
the land. When Saturn is the planet that is aspecting,
rains will fail, famine and risk from thieves will result:
यदशुभमवलोकनाभिरुक्तं ग्रहजनितं ग्रहणे प्रमोक्षणे वा ।
सुरपतिगुरुणावलोकिते तच्छममुपयाति जलैरिवाग्निरिद्धः ॥६२॥

64 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 63-65
Sloka 62.—Whatever untoward effects have been
declared as a result of aspects by planets on either of the
luminaries at the time of the commencement or conclu-
sion of an eclipse, the intensity will be toned down and
they will prove auspicious if only Jupiter's aspect falls
on the same, just as blazing fire is put out by water.
ग्रस्ते क्रमान्निमित्तैः पुनर्ग्रहो मासषट्कपरिवृद्ध्या ।
पवनोल्कापातरजः क्षितिकम्पतमोऽशनिनिपातैः ॥६३॥
Sloka 63.—If at the time of an eclipse (whether
solar or lunar) there should occur a strong wind, fall of
meteors, dust storm, earthquake, total darkness or
thunder-bolt, the eclipse will recur after 6, 12, 18, 24, 30
and 36 months respectively.
उपरक्ते यदा सूर्ये प्रबलोऽति मारुतः ।
मासषट्के तदा विन्ध्याद्राहोरागमनं ध्रुवम् ॥
उल्कायां द्वादशो मासे रजसाष्टादशे तथा ।
भूकम्पे च चतुर्विंशे त्रिंशे तमसि निर्दिशेत् ॥
षट्त्रिंशेऽशनिपाते स्यात् सर्वेषु स्यात् षडुत्तरे ॥ इति-
आवन्तिकाजनपदाः कावेरीनर्मदातटाश्रयिणः ।
दृप्ताश्च मनुजपतयः पीड्यन्ते क्षितिसुते ग्रस्ते ॥६४॥
Sloka 64.—If at the time of an eclipse, Mars also
by his conjunction with the Sun or the Moon as the case
may be be eclipsed, people of Avanthi, those living at
the banks of the Cauvery and Narmada and kings who
have become arrogant will suffer misery.
• अन्तर्वेदीसरयू नेपालं पूर्वसागरं शोणम् ।
स्त्रीनृपयोधकुमारान् सह विद्वद्भिर्बुधो हन्ति ॥६५॥
Sloka 65.—If Mercury be in such a position, the
people living in the tract of land between the Ganges

Adh. V. Sl. 66-69] पञ्चमोऽध्यायः 65
and the Jumna, on the banks of the Sarayu, those of
Nepal, those living in the east coast and on the Sone
riverside, the female folk, kings, warriors, boys and
learned men, all will perish.
ग्रहणोपगते जीवे विद्वन्नृपमन्त्रिगजहयध्वंसः ।
सिन्धुतटवासिनामप्युदग्दिशं संश्रितानां च ॥६६॥
Sloka 66.—In the case of Jupiter being thus eclipsed,
learned men, kings, ministers, elephants, horses, people
living on the banks of the Indus, including also those
living to the north will all be destroyed.
भृगुतनये राहुगते दाशेरककैकयाः सयौधेयाः ।
आर्यावर्ताः शिबयः स्त्रीसचिवगणाश्च पीड्यन्ते ॥६७॥
Sloka 67.—When Venus is (thus) eclipsed by Rahu,
the people of Daseraka, of Kekaya, of Yaudheya, of
Aryavartha, the Sibees, the woman-folk and the ministers
and tribes will suffer misery.
सौरे मरुभवपुष्करसौराष्ट्रिकधातवोऽर्बुदान्त्यजनाः ।
गोमन्तपारियात्राश्रिताश्चनाशं व्रजन्त्याशु ॥६८
Sloka 68.—When Saturn is eclipsed, the men of
Maru (of desert) of Pushkara, of Saurashtra, the minerals,
etc. derived from the earth, people living in the Arbuda
mountain, those of low caste, cowherds, inhabitants of
the Pariyatra mountain, all these suffer loss very soon.
कार्तिक्यामनलोपजीविमगधान् प्राच्याधिपान् कोशलान्
कल्माषानथ शूरसेनसाहितान् काशींश्च सन्तापयेत् ।
हन्यादाशु कलिङ्गदेशनृपतिं सामात्यभृत्यं तमो
दृष्टं क्षत्रियतापद्ं जनयति क्षेमं सुभिक्षान्वितम् ॥६९॥
Sloka 69.—If the solar or lunar eclipse should occur
in the lunar month of Kartika, men that eke their liveli-
बृ. सं. 9

66 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 70-72
hood through fire, those belonging to Magadha, kings in
the East, the Kosalas, the Kalmashas, the Surasenas,
people of Benares, all these will be affected The king
of the Kalingas along with his ministers and servants will
very soon meet with his end. Rahu will torment the
entire Kshatriyas. Other people will be happy and there
will be plenty all over the land.
काश्मीरकान् कौशलकान् सपुण्ड्रान् मृगांश्च हन्यादपरान्तकांश्च ।
ये सोमपास्तांश्च निहन्ति सौम्ये सुवृष्टिकृत् क्षेमसुभिक्षकृच्च ॥७०॥
Sloka 70.—If the eclipse happens in the month of
Margasira, people of Kashmir, the Kosalas and the
Pundras will suffer. The animals living in the forest and
the people of the West will perish. So also the Soma-
yajees. There will be good rain and people will be happy
and prosperous.
पौषे द्विजक्षत्रजनोपरोधः ससैन्धवारुण्याः कुकुरा विदेहाः ।
ध्वंसं व्रजन्त्यत्र च मन्दवृष्टिं भयं च विन्द्यादसुभिक्षयुक्तम् ॥७१॥
Sloka 71.—When the eclipse falls in the month of
Pushya, there will be trouble to the Brahmins and the
Kshtriyas. The Saindhavas, the Kukaras and the Videhas
will also suffer. There will be only small showers There
will be famine and panic.
माघे तु मातृपितृभक्तवसिष्ठगोत्रान्
स्वाध्यायधर्मनिरतान् करिणस्तुरङ्गान् ।
वङ्गाङ्गकाशिमजुजांश्च दुनोति राहु-
र्वृष्टिं च कर्षकजनाभिमतां करोति ॥७२॥
Sloka 72.—If the eclipse happens in the month of
Magha, Rahu gives trouble to those that revere their
parents, Brahmins born in the Vasishtha Gotra, men that

Adh. V. Sl. 73-75] पञ्चमोऽध्यायः 67
are fully engaged in their sacred study and in the perfor-
mance of their religious duties, elephants and horses, the
people of Vanga, Anga and Kasi. There will be plenty
of rain to the satisfaction of the agriculturists.
पीडाकरं फाल्गुनमासि पर्ववङ्गाश्मकावन्तिकमेकलानाम् ।
नृत्यज्ञसस्यप्रवराङ्गनानां धनुष्करक्षत्रतपस्विनां च ॥७३॥
Sloka 73.—The eclipse occurring in the month of
Phalguna will give trouble to the people of Vanga,
Asmaka, Avanthika and those living in the Mekala moun-
tain, dancers, agriculturists, decent ladies, bow-makers,
Kshatriyas and hermits.
चैत्र्यां तु चित्रकरलेखकगेयसक्तान्
रूपोपजीविनिगमाज्ञहिरण्यपण्यान् ।
पौण्ड्रौड्र्कैकयजनानथ चाश्मकांश्च
तापः स्पृशत्यमरपोऽत्र विचित्रवर्षी ॥७४॥
Sloka 74.—If an eclipse happen in the lunar month
of Chaitra the artists, writers, musicians, dancing girls,
chanters of Vedas, goldsmiths and jewellers, the people
of Paundra, Udıra, Kaikaya and Asmaka will suffer. The
lord of the Devas (God Indra) will be quixotic in the
matter of supplying rain to the Earth (i.e., there will be
rain in some parts and no rain in others).
वैशाखमासे ग्रहणे विनाशमायान्ति कर्पासतिलाः समुद्गाः ।
इक्ष्वाकुयौधेयशकाः कलिङ्गाः सोपद्रवाः किन्तु सुभिक्षमस्मिन् ॥
Sloka 75.—The eclipse occurring in the lunar month
of Vaisakha will destroy the cotton crop, sesamum and
green gram. The descendants of Ikshvaku, the Yaudhe-
yas, the Sakas and the Kalingas will suffer. But the
crops will be plenty all over the land.

68 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 76-79
ज्येष्ठे नरेन्द्रद्विजराजपत्न्यः सस्यानि वृष्टिश्च महागणाश्च ।
प्रध्वंसमायान्ति नराश्च सौम्याः साल्वैः समेताश्च निषादसंघाः॥७६॥
Sloka 76.—If the eclipse occur in the lunar month
of Jyeshta, the kings, their queens, Brahmins, the crops
and the rains, crowds of people, good-looking persons,
the Salvas and the group of hunters will suffer destrution.
आषाढपर्वण्युदपानवप्रनदीप्रवाहान् फलमूलवार्तान् ।
गान्धारकाश्मीरपुलिन्दचीनान् हतान् वदेन्मण्डलवर्षमस्मिन् ॥७७॥
Sloka 77.—When the eclipse falls in the lunar month
of Ashadha, the banks of wells, tanks, etc., will be des-
troyed and rivers will dry up. People living on fruits and
roots, the people of Gandhara, Kashmir, Pulinda and
China will suffer destruction. The rains will not be
evenly distributed.
काश्मीरान् सपुलिन्दचीनयवनान् हन्यात्कुरुक्षेत्रजान्
गान्धारानपि मध्यदेशसहितान् दृष्टो ग्रहः श्रावणे ।
काम्बोजैकशफांश्च शारदमपि त्यक्त्वा यथोक्तानिमा-
नन्यत्र प्रचुरान्नहृष्टमनुजैर्धात्रीं करोत्यावृताम् ॥७८॥
Sloka 78.—If an eclipse should occur in the lunar
month of Sravana, the following, viz., people of Kashmir,
Pulindas, men of China, the Yavanas, those born in
Kurukshetra, Gandhara and those living in the central
tracts and the Kambojas and all whole-hoofed animals
and also the grains of the autumnal season will suffer
damage and perish. With the exception of those stated
above, all those living elsewhere will be happy and live
in plenty.
कालिङ्गवङ्गान् मगधान् सुराष्ट्रान् म्लेच्छान् सुवीरान् दरदाश्मकांश्च ।
स्त्रीणां च गर्भानसुरो निहन्ति सुभिक्षकृद्भाद्रपदेऽभ्युपेतः ॥७९॥

Adh. V. Sl. 80-82] पञ्चमोऽध्यायः 69
Sloka 79.—The undermentioned will be affected
when the eclipse happens in the lunar month of Bhadra-
pada : the Kalingas, the Vaugas, the Magadhas, the
Surashtras, the Mlechchas, the Suveeras, the Daradas
and the Asmakas ; women will suffer miscarriages. But
there will be prosperity in the land.
काम्बोजचीनयवनान् सहशल्यहृद्भि-
र्वाहीकसिन्धुतटवासिजनांश्च हन्यात् ।
आनर्तपौण्ड्रभिषजश्च तथा किरातान्
दृष्टोऽसुरोऽश्वयुजि भूरिसुभिक्षकृच्च ॥८०॥
Sloka 80.—When Rahu is seen eclipsing the Sun or
the Moon in the lunar month of Aswayuja, the people of
Kamboja, China, the Yavanas, the surgeons, the Valhikas
those living on the banks of the Indus, the Anarthas, the
Paundras, physicians and the Kiratas will perish. But
there will be abundance of food and provisions.
तथा च समाससंहितायाम्
अश्वयुग्माघकार्तिकभाद्रपदेष्वागतः सुभिक्षकरः।
राहुरवशिष्टमासेष्वशुभकरो वृष्टिधान्यानाम् ॥
हनुकुक्षिपायुभेदा द्विद्विः सञ्छर्दनं च जरणं च
मध्यान्तयोश्च विदारणमिति दश शशिसूर्ययोर्मोक्षाः ॥८१॥
Sloka 81.—The liberation or the end of a solar or
lunar eclipse is one of ten varieties : (1) दक्षिणहनु—Dakshi-
nahanu (2) वामहनु—Vamahanu (3) दक्षिण कुक्षि—Dakshina-
Kukshi (4) वामकुक्षि—Vama Kukshi (5) दक्षिणपायु—Dakshina-
payu (6) वामपायु—Vamapayu (7) सञ्छर्दन—Sanchhardana
(8) जरण—Jarana (9) मध्यविदारण—Madhya Vidarana and
(10) अन्त्यविदारण—Antyavidarana.
आग्नेयामपगमनं दक्षिणहनुभेदसञ्ज्ञितं शशिनः।
सस्यविमर्दो मुखरुक् नृपपीडा स्यात् सुवृष्टिश्च ॥८२॥

70 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 83-85
Slokas 82.—If the liberation of the Moon takes place
in the south-east quarter of the orb, it is termed दक्षिणहनुभेद
—Dakshinahanubheda. The effect of this will be des-
truction of crops, outbreak of diseases in the face, trouble
for the sovereign and advent of good rains.
तथा च कश्यपः
दक्षिणो हनुभेदः स्याच्चाग्नेय्यां यदि गच्छति ।
सस्यनाशं च कुरुते नृपभङ्गं सुदारुणम् ॥
पूर्वोत्तरेण वामो हनुभेदो नृपकुमारभयदायी ।
मुखरोगं शस्त्रभयं तस्मिन् विन्द्यात् सुभिक्षं च ॥८३॥
Sloka 83.—If the liberation of the Moon should
happen in the northeast of the orb, it is known as वामहनु
—Vamahanu. The King's son will be afflicted with
some sort of fear. Facial diseases and risk by weapons
are indicated. Otherwise there will be food and provi-
sions.
तथा च काश्यपः
पूर्वोत्तरोऽपरो भेदो नृपपुत्रभयप्रदः ।
दक्षिणकुक्षिविभेदो दक्षिणपार्श्वेन यदि भवेन्मोक्षः ।
पीडा नृपपुत्राणामभियोज्या दक्षिणा रिपवः ॥८४॥
Sloka 84.—If the end of the eclipse happens on the
southern side of the Moon's orb, it is called दक्षिणकुक्षि—
Dakshina Kukshi. There will be trouble to the King's
children and there will be a conflict with the enemies in
that direction.
तथा च काश्यपः ।
दक्षिणः कुक्षिभेदः स्याद्वामे मोक्षो भवेद्यदि ।
राजपुत्रभयं तत्र दक्षिणाशाद्विषां वधः ॥
वामस्तु कुक्षिभेदो यद्युत्तरमार्गसंस्थितो राहुः ।
स्त्रीणां गर्भविपत्तिः सस्यानि च तत्र मध्यानि ॥८५॥

Adh. V. Sl. 86-87] पञ्चमोऽध्यायः 71
Sloka 85.—If Rahu while liberating the Moon be
posited on the northern side of the orb, it is called वामकुक्षि-
भेद Vamakukshibheda. Women will suffer abortion, and
the crops will only be medium.
तथा च काश्यपः
सौम्यायां तु यदा मोक्षो वामकुक्षिविभेदतः
स्त्रीणां गर्भविनाशाय सौम्याशाधैपतेर्वधः ॥
नैर्ऋतवायव्यस्थौ दक्षिणवामौ तु पायुभेदौ द्वौ ।
गुह्यरुगल्पा वृष्टिर्द्वयोस्तु राज्ञीक्षयो वामे ॥८६॥
Sloka 86.—If at the time of liberation Rahu be
posited in the southwestern side of, the Moon's orb, it
is called दक्षिणपायु —Dakshinapayu; if in the northwestern
side, it is known as वामपायु. The effect is that people will
suffer from pain in the anus or the generating organs in
both the cases. The rains will be poor. In the case
of वामपायु--Vamapayu, the wife of the king will die.
तथा च काश्यपः
पायुभेदगते राहौ वायवीनैर्ऋताशयोः ।
गुह्यरोगभयं विन्द्याद्वामे राज्ञीभयं तथा ॥
पूर्वेण प्रग्रहणं कृत्वा प्रागेव चापसर्पेत ।
सञ्छर्दनमिति तत्क्षमसत्त्वह्लादिप्रदं जगतः ॥८७॥
Sloka 87.—If the commencement and end of the
eclipse be both in the eastern side of the Moon's orb,it is
termed सञ्छर्दन—Sanchhardana. There will be prosperity
and peace in the country, abundance of crops and general
contentment among the people.
तथा च काश्यपः ।
ग्रासमोक्षौ यदा पूर्वे छर्दनं तु तदा भवेत् ।
क्षेमहार्दप्रदं ज्ञेयं सस्यनिष्पत्तिकारकम् ॥

72 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 88-90
प्राक्प्रग्रहणं यस्मिन् पश्चादपसर्पणं तु तज्जरणम् ।
क्षुच्छस्त्रभयोद्विग्ना न शरणमुपयान्ति तत्र जनाः ॥८८॥
Sloka 88.—If in the case of an eclipse the com-
mencement was in the east of the orb and the end or
liberation be in the west, it is known as जरण. The effect
in this case will be that people will suffer from hunger
and risk from weapons. People will become anxicus
and there will be no kind of relief to them.
तथा च काश्यपः ।
पूर्वेण ग्रसते राहुरपरस्यां विमुञ्चति ।
क्षुत्तस्करभयं तत्र मोक्षस्तु जरणं स्मृतम् ॥
मध्ये यदि प्रकाशः प्रथमं तन्मध्यविदरगं नाम ।
अन्तःकोपकं स्यात् सुभिक्षं नातिवृष्टिकर्म् ॥८९॥
Sloka 89.—If the liberation of the eclipse should
begin from the middle of the Moon’s orb and there be
light first there in consequence, it is called मध्यविदारण
Madhya Vidarana : The effect will be disaffection in the
king’s army. People will be peaceful and prosperous ;
but there will not be much rain.
तथा च काश्यपः ।
यदा प्रकाशो मध्ये स्याद् दुर्भिक्षमरकं तदा ।
पर्यन्तेषु विमलता बहुलं मध्ये तमोऽन्त्यदरणाख्यः ।
मध्याख्यदेशनाशः शारदसस्यक्षयश्चास्मिन् ॥९०॥
Sloka 90.—If the entire rim of the Moon’s orb
should first begin to clear leaving intense darkness in the
middle portion, it is called अन्त्यदरण—Antyadarana. The
central country will suffer ruin as also the autumnal
crops.

Adh. V. Sl. 91-96] पञ्चमोऽध्यायः 73
तथा च कश्यपः
पर्यन्ते विमलत्वं स्यात्तमो मध्ये यदा भवेत् ।
मध्याख्यदेशनाशः स्याच्छरत्सस्यं विनश्यति ॥
एते सर्वे मोक्षा वक्तव्या भास्करेऽपि किन्त्वत्र ।
पूर्वा दिक् शशिनि यथा तथा रवौ पश्चिमा कल्प्या ॥९१॥
मुक्ते सप्ताहान्तः पांशुनिपातोऽन्नसङ्क्षयं कुरुते ।
नीहारो रोगभयं भूकम्पः प्रवरनृपमृत्युम् ॥९२॥
उल्का मन्त्रिविनाशं नानावर्णा घनाश्च भयमतुलम् ।
स्तनितं गर्भविनाशं विद्युन्नृपदंष्ट्रिपरीपीडाम् ॥९३॥
परिवेषो रुक्पीडां दिग्दाहो नृपभयं च साग्निभयम् ।
रूक्षो वायुः प्रबलश्चौरसमुत्थं भयं धत्ते ॥९४॥
निर्घातः सुरचापं दण्डश्च क्षुद्भयं सपरचक्रम् ।
ग्रहयुद्धे नृपयुद्धं केतुश्च तदेव सन्दृष्टः ॥९५॥
अविकृतसलिलनिपातः सप्ताहान्तः सुभिक्षमादेश्यम् ।
यच्चाशुभं ग्रहणजं तत्सर्वं नाशमुपयाति ॥९६॥
बृ. सं. 10

74 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 97
it will cause mis-carriages. If there be lightning, there
will be trouble from kings, serpents, etc. If there be
Parivesha, there will be trouble from diseases. If there be
false fires, there will be danger from kings and risk from
fires. If there be fierce and stormy wind, it will engender
fear from thieves. If there be portentous thunder, Indra's
bow or an impact of the Sun's rays with the cloud helped
by the wind, people will suffer from hunger and there will
be the risk of the country being overrun by a foreign king.
If there be planetary war, there will be war between kings.
If Ketu be visible, the same effect will happen. If there
be clear shower within these 7 days, there will be prospe-
rity and peace in the land, and any thing untoward due to
the eclipse will be warded off completely.
तथा च समाससंहितायाम् ।
परुषपवनाभ्रगर्जितविद्युत्परिवेषभूकम्पाद्याः ।
सप्ताहान्तर्न शुभा ग्रहणनिवृत्तौ शुभा वृष्टिः ॥
तथा च वृद्धगर्गः ।
अथेन्दुग्रहनिर्मुक्ते सप्ताहान्तर्भवेद्यदि ।
पांसुवर्षोऽन्ननाशः स्यात्स्त्रीहारो रोगवृद्धये ॥
नृपनाशाय भूकम्प उल्का मन्त्रिविपत्तये ।
रोगाय परिवेषः स्याज्ज्ञायायैवाभ्रसंप्लवः ॥
विद्युद्गर्भविनाशाय दिग्दाहोऽग्निविवृद्धये ।
निर्घातेन्द्रधनुर्दण्डा दुर्भिक्षाय भयाय च ॥
पवनः प्रबलो रूक्षश्चौरौपद्रवसूचकः ।
सर्वोपद्रवनाशः स्यात्सम्यग्वृष्टिर्भवेद्यदि ॥
यद्राहुचरितं प्रोक्तं चन्द्रग्रहणहेतुकम् ।
‘ तदेव सकलं सूर्यो वेदितव्यं शुभाशुभम् ॥
सोमग्रहे निवृत्ते पक्षान्ते यदि भवेद् ग्रहोऽर्कस्य ।
तत्रानयः प्रजानां दम्पत्योर्वैरमन्योन्यम् ॥९७॥

Adh. V. Sl. 98. VI-1.] षष्ठोऽध्यायः 75
Sloka 97.—If after a lunar eclipse there should hap-
pen a solar one at the end of the fortnight, the effect will
be that people will become wicked and unjust in their
behaviour and there will be disharmony among couples.
अर्कग्राहात्तु शशिनो ग्रहणं यदि दृश्यते ततो विप्राः ।
नैकक्रतुफलभाजो भवन्ति मुदिताः प्रजाश्चैव ॥९८॥
Sloka 98.—If a lunar eclipse happens at the next
fortnight after a solar one, the Brahmins will perform
many sacrifices and be blessed thereby and the entire
population will be happy and contented.
When a solar or lunar eclipse occurs, persons at whose birth
the Moon occupied the same sign as at the eclipse, should perform
expiatory ceremonies in order to ward off any calamities that
may befall them or their families. These are explained in detail
in Adhyaya 67 of the मत्स्यपुराण-Mathsya Purana. They generally
relate to the worship of the lords of the eight quarters headed by
Indra in four earthen pots filled with herbs, mud, gems, etc. repre-
senting the four oceans, and of Brahmins with the presents of
cows and clothes.
Thus ends the fifth Adhyaya on the 'course of Rahu'.
भौमचारः ॥६॥ Mars.
यद्युदयर्क्षाद्वक्रं करोति नवमाष्टसप्तमर्क्षेषु ।
तद्वक्त्रमुष्णमुदये पीडाकरमग्निवार्तानाम् ॥१॥
Sloka 1.—Note the asterism occupied by Mars at
the time he emerges after his last conjunction with the
Sun. If he should begin his retrograde motion when he is
passing the 7th, 8th or 9th star reckoned from the aforesaid
asterism, it is called वक्त्रमुष्ण-Vaktramushna. People eking
their livelihood through working on fire will suffer thereby.

76 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Sl. 2-3
तथा च वृद्धगर्गः ।
उदयात् नवमे कुर्यादष्टमे सप्तमेऽपि वा ।
निवृत्तिं लोहिताङ्गस्तु तदुष्णं वक्त्रमुच्यते ॥
नरोऽग्निजीविनो ये च पचन्ति च दहन्ति च ।
तेषामुत्पद्यते तापो जायते धनसङ्क्षयः ॥
द्वादशदशैकादशनक्षत्राद्वक्रिते कुजेऽश्रुमुखम् ।
दूषयति रसानुदये करोति रोगाननावृष्टिं च ॥२॥
Sloka 2.—If the retrograde motion of Mars referred
to above commence at the 12th, the 10th or the 11th
asterism reckoned from the star occupied by Mars at the
time of his last emergence from the Sun's conjunction,
it is known as Asrumukha. The different kinds of tastes
will be vitiated and diseases and drought will break out
when he reappears after his next conjunction with the
Sun.
तथा च वृद्धगर्गः
दशमैकादशे वाऽपि द्वादशे वाऽपि वक्रिते ।
लोहिताङ्गे ग्रहे ज्ञेयं वक्त्रमश्रुमुखं च तत् ॥
तत्र वर्षति पर्जन्यो दूषयित्वा शुभान् रसान् ।
ते दुष्टा दूषयन्त्याशु नॄणां धातून् तथा भृशम् ॥
बहवो व्याधयः क्रूरा उत्पद्यन्ते शरीरिणाम् ।
बहुभिः कारणैरेतैस्ततो लोकः प्रलीयते ॥
व्यालं त्रयोदशाच्चातुर्दशाद्वा विपच्यतेऽस्तमये ।
दंष्ट्रिव्यालम्गेभ्यः करोति पीडां सुभिक्षं च ॥३॥
Sloka 3.—When the retrograde motion alluded to
begins while Mars transits the 13th or the 14th asterism,
it is known as ब्याल Vyala and lapses after Mars is next
eclipsed. People will suffer from creatures having sharp
teeth, serpents and other reptiles and wild animals.
There will however be general prosperity.

Adh. VI. Sl. 4-5] षष्ठोऽध्यायः 77
तथा च गर्गः ।
त्रयोदशे च नक्षत्रे यदि वापि चतुर्दशे ।
निवृत्तं कुरुते भौमस्तद्वक्त्रं व्यालमुच्यते ॥
भवन्ति प्रचुरा व्यालास्तेभ्यो लोकभयं वदेत् ।
नृपाणामशुभं विन्ध्यात्सस्यसम्पत्तिमादिशेत् ॥
तथा च पराशरः
त्रयोदशचतुर्दशयोः सस्यदंष्ट्रिव्यालप्राबल्यं हिरण्यसंचयं च-
रुधिराननमिति वक्त्रं पञ्चदशात् षोडशाच्च विनिवृत्ते ।
तत्कालं मुखरोगं सभयं च सुभिक्षमावहति ॥४॥
Sloka 4.—When Mars emerges from his last conjunc-
tion with the Sun and begins his retrograde motion at the
15th or the 16th asterism reckoned from the one occupied
by him at the time of his eclipse, it is known as रुधिरानन-
Rudhiranana. During this period, people will suffer from
facial diseases and there will be general panic. There
will however be prosperity.
तथा च गर्गः
यदि पञ्चदशर्क्षे तु भूसुतः षोडशेऽपि वा ।
निवृत्तिं कुरुते वक्त्रंस्तद्विदुर्लोहिताननम् ॥
दीप्तिमन्तः पार्थिवाश्च भवन्ति प्रथिता भुवि ।
क्षत्रकोपश्च सुमहान् मुखरोगा भवन्ति च ॥
तथा च पराशरः
पञ्चदशषोडशयोर्मुखरोगो नृपक्षोभः शस्त्रकोपश्च ॥
असिमुसलं सप्तदशादष्टादशतोऽपि वा तदनुवक्रे ।
दस्युगणेभ्यः पीडां करोत्यवृष्टिं सशस्त्रभयाम् ॥५॥
Sloka 5.—When the retrograde motion begins at the
17th or the 18th star counted from the one occupied by
Mars at his conjunction with the Sun, it is known as
असिमुसल-Asimusala. When Mars begins his direct motion
after this, there will be trouble from bands of robbers,
drought and risk from weapons.

78 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Sl. 6-7

तथा च गर्गः
सप्तदशेऽष्टादशे वा लोहिताङ्गे निवर्तिते।
निर्त्रिंशमुशलं नाम तद्वक्त्रं परिकीर्तितम्॥
पशुपुत्रधनं धान्यमाहरन्ते तु दस्यवः।
प्राणिनां जीवनं हन्ति जायते शस्त्रसम्भ्रमः॥
तथा च पराशरः
सप्तदशेऽष्टादशे वा दस्युगणैः प्रजानामुपद्रवमवृष्टिं शस्त्रभयं च॥
भाग्यार्यमोदितो यदि निवर्तते वैश्वदैवते भौमः।
प्राजापत्येऽस्तमितस्त्रीनपि लोकानभिपीडयति ॥६॥
Sloka 6.—If Mars should emerge from the Sun in
Purvaphalguni or Uttaraphalguni, begin his retrograde
motion in Uttarashadha and disappear in Rohini, he will
afflict the three worlds with miseries.
तथा च पराशरः
फल्गुन्यामुदयं कृत्वा वक्रं स्याद्वैश्वदैवते।
प्राजापत्ये प्रवासश्च त्रैलोक्यं तत्र पीड्यते॥
श्रवणोदितस्य वक्रं पुष्ये मूर्द्धाभिषिक्तपीडाकृत्।
यस्मिंस्तृक्षेऽभ्युदितस्तद्दिग्व्यूहान् जनान् हन्ति ॥७॥
Sloka 7.—If the emergence of Mars from the Sun's
conjunction be in the asterism Sravana and he begins his
retrograde motion in Pushya, kings will suffer. People
belonging to the countries denoted by the asterism through
which Mars reappears will meet with destruction.
For the asterisms denoting countries vide ch. XIV, infra.
तथा च पराशरः
उदितः श्रवणे भौमः पुष्ये वक्रं चरेद्यदि।
मूर्द्धाभिषिक्ता राजानो विनश्येयुः परस्परम्॥
यथा जनपदव्यूहे दिग्विभागः प्रदर्शितः।
तस्य वै मोहितं कुर्याल्लोहिताङ्गरुथा सुखम्॥