बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. LX. Sl. 7-11.] षष्टितमोऽध्यायः 523
तथा च काश्यपः ।
याऽर्चाऽशङ्कोगृहता सा तु प्रधानकुलनाशिनी ।
छिद्रेणोपहतो या तु बहुदोषकरी मता ॥
मण्डपमध्ये स्थण्डिलमुपलिप्यस्तीर्य सिकतयाथ कुशैः ।
भद्रासनकृतशीर्षोपधानपादां न्यसेत्प्रतिमाम् ॥७॥
Sloka 7.—After smearing with cowdung the floor in
the centre of the platform, covering it with sand and
then with holy grass, the image should be placed with
its head resting on a throne and feet on a pillow.
प्लक्षाश्वत्थोदुम्बरशिरीषवटसम्भवैः कषायजलैः ।
मङ्गल्यसञ्जिताभिः सर्वौषधिभिः कुशाद्याभिः ॥८॥
द्विपवृषभोद्धतपर्वतवल्मीकसरित्समागमतटेषु ।
पद्मसरांसु च मृद्भिः सपञ्चगव्यैश्च तीर्थजलैः ॥९॥
पूर्वशिरस्कां स्नातां सुवर्णरत्नाम्बुमिश्च ससुगन्धैः ।
नानातूर्यनिनादैः पुण्याहैर्वेदनिर्घोषैः ॥१०॥
Slokas 8-10.—The image with its head pointing to
the east should be bathed with a decoction of Plaksha,
Aswattha, Indian fig, Sirisha and banyan mixed with all
kinds of herbs bearing auspicious names (such as Jaya,
Jayanti, Jeevanti, Jeevaputri, Punarnava and Vishnu-
kranta, etc.), with sacred grass and the like, with clay
dug up by elephants and bulls from mountains, ant-hills,
river-banks at the confluences, and that of lotus-lakes,
mixed with water from holy rivers along with the five
products of cows and with scented water containing gold
and gems, to the accompaniment of the sounds of vari-
ous musical instruments and of the chantings of Punyaha
and other Vedic hymns.
ऐन्द्र्यां दिशीन्द्रलिङ्गा मन्त्राः प्राग्दक्षिणेऽग्निलिङ्गाश्च ।
वक्तव्या द्विजमुख्यैः पूज्यास्ते दक्षिणाभिश्च ॥११॥

524 बृहत्संहितायाम् [Adh LX. Sl. 12-15.
Sloka 11.—The High-Priests should recite in the
east hymns relating to Indra ; and in the south-east, to
Fire ; and they should be honoured with monetary gifts.
यो देवः संस्थाप्यस्तन्मन्त्रैश्वानलं द्विजो जुहुयात् ।
अग्निनिमित्तानि मया प्रोक्तानीन्द्रध्वजोत्थाने ॥१२॥
धूमाकुलोऽपसव्यो मुहुर्मुहुर्हविस्फुलिङ्गकृन्न शुभः ।
होतुः स्मृतिलोपो वा प्रसर्पणं चाशुभं प्रोक्तम् ॥१३॥
Slokas 12-13.—The Priest should worship the Fire
with the hymns sacred to that God who is to be in-
stalled. The symptoms of Fire have been already ex-
plained by me on the occasion of dealing with the
raising of " Indra's Banner " (Adh. XLIII-32). A fire
filled with smoke, turned to the left and sending sparks
continuously is not auspicious. The priest's failing in
memory and moving forward are also inauspicious.
स्नातामभुक्तवस्त्रां स्वलंकृतां पूजितां कुसुमगन्धैः ।
प्रतिमां स्वास्तीर्णायां शय्यायां स्थापकः कुर्यात् ॥१४॥
Sloka 14.—When the image has been bathed, clad
in a new garment, beautifully adorned with ornaments
and worshipped with flowers and perfumes, the priest
who instals it should lay it on a well-spread bed.
सुप्तां सगीतनृत्यैर्जागरणैः सम्यगेवमधिवास्य ।
दैवज्ञसम्प्रदिष्टे काले संस्थापनं कुर्यात् ॥१५॥
Sloka 15.—After the sleeping idol has been properly
consecrated with the materials for waking up, accompa-
nied by dance and songs, the installation should be done
at a time prescribed by the astrologer, i. e., in the
bright half of the northern solstice.

Adh. LX. Sl. 16.19.] षष्टितमो ऽध्यायः 525
अभ्यर्च्य कुसुमवस्त्रानुलेपनैः शंखतूर्यनिर्घोषैः ।
प्रादक्षिण्येन नयेदायतनस्य प्रयत्नेन ॥१६॥
कृत्वा बलिं प्रभूतं सम्पूज्य ब्राह्मणांश्च सभ्यांश्च ।
दत्वा हिरण्यशकलं विनिक्षिपेत्पिण्डिकाश्वभ्रे ॥१७॥
स्थापकदैवज्ञद्विजसभ्यस्थपतीन् विशेषतोऽभ्यर्च्य ।
कल्याणानां भागी भवतीह परत्र च स्वर्गी ॥१८॥
Slokas 16-18.—After worshipping the idol with flo-
wers, cloths and unguents, along with the sounds of
conchs and musical instruments, it should be taken into
the sanctum sanctorum with all precaution round the
temple, i. e., from left to right. Then giving copious
oblations and worshipping Brahmins and those of the
religious assembly, the idol should be placed in the pit of
the pedestal in which a gold-piece, has been deposited.
By honouring especially the installer, astrologer, Brah-
mins, the men of the assembly and the carpenter, one
will get all blessed things in this world and heaven in
the next.
विष्णोर्भागवतान् मगांश्च सवितुः शम्भोः सभस्मद्विजान्
मातृणामपि मण्डल क्रमविदो विप्रान् विदुर्ब्रह्मणः ।
शाक्यान् सर्वहितस्य शान्तमनसो नग्नान् जिनानां विदु-
र्ये यं देवमुपाश्रिताः स्वविधिना तैस्तस्य कार्या क्रिया ॥१९॥
Sloka 19.—The installing priests of Vishnu are
known as Bhagavatas; of the Sun as Magas; of Siva,
as Pasupathas (ash-smeared ones); of the divine Mothers
as those adepts in the rites of the Mothers' circle; of
Brahman, Brahmins; of the Buddha, (all benevolent) of
serene mind, as Sakyas; of the Jains, as naked monks.
These different priests have to perform, according to the

526 बृहत्संहितायाम् [LX. 20-22. LXI. 1.
rules peculiar to each sect, the ceremony for the God,
whose devotees they are.
उदगयने सितपक्षे शिशिरगभस्तौ च जीववर्गस्थे ।
लग्ने स्थिरे स्थिरांशे सौम्यैर्धीधर्मकेन्द्रगतैः ॥२०॥
पापै रुपचयसंस्थैर्ध्रुवमृदुहरितिष्यवायुदेवेषु ।
विकुजे दिनेऽनुकूले देवानां स्थापनं शस्तम् ॥२१॥
Slokas 20-21.—The installation of deities is favoura-
ble in the northern solstice, bright half of the month,
when the Moon is posited in a Varga belonging to Jupi-
ter, when the Ascendant is a fixed sign and a fixed Na-
vamsa is rising, benefics occupy the 5th, 9th, and the
Kendra houses ; and malefics are in the Upachaya houses
(3rd, 6th, 10th and 11th) and when the Moon is in any
of the asterisms, viz., the 3 Uttaras, Rohini, Mrigasira,
Anuradha, Revati, Sravana, Tishya and Swati and on
any convenient day except Tuesday.
सामान्यमिदं समासतो लोकानां हितदं मया कृतम् ।
अधिवासनसन्निवेशने सावित्रे पृथगेव विस्तरात् ॥२२॥
Sloka 22.—Thus have I expounded succinctly this
subject conferring benefits on humanity ; but in the work
of Savitra, the consecration and setting up are treated
at length separately—or the consecration and setting
up of the Sun are separately expounded in detail in that
Sastra.
Thus ends the 60th Adhyaya on "Installation of Idols".
गोलक्षणम् ॥६१॥ Signs of Cows..
पराशरः प्राह बृहद्रथाय गोलक्षणं यत् क्रियते ततोयम् ।
मया समासः शुभलक्षणास्ताः सर्वास्तथाप्यागमतॊऽभिधास्ये ।१।

Adh. LXI. Sl. 2-4.] एकषष्टितमोऽध्यायः 527

सास्त्राविलरूक्षाक्ष्यो मूषकनयनाश्च न शुभदा गावः ।
प्रचलचिपिटविषाणाः करटाः खरसदृशवर्णाश्च ॥२॥
दशसप्तचतुर्दन्त्यः प्रलम्बमुण्डानना विनतपृष्ठ्यः ।
ह्रस्वस्थूलग्रीवा यवमध्या दारितखुराश्च ॥३॥
श्यावातिदीर्घजिह्वा गुल्फैरीततनुभिरीतबृहद्भिर्वा ।
अदिककुदाः कृशदेहा नेष्टा हीनाधिकाङ्ग्यश्च ॥४॥

तथा च पराशरः ।
साश्रूणी लोचने यासां रूक्षाल्पे च न ताः शुभाः ।
चलच्चिपिटशृङ्गाश्च करटाः खरसन्निभाः ॥
दशसप्तचतुर्दन्त्यो ऽलम्बवक्त्रा न ताः शुभाः ।
विषाणवर्जिता ह्रस्वाः पृष्ठमध्यातिसन्नताः ॥
ह्रस्वस्थूलगला याश्च यवमध्याः शुभा न ताः ।
भिन्नपादा बृहत्कुफा याश्च स्युस्तनुगुल्फकाः ॥
श्यावातिदीर्घजिह्वाश्च महत्ककुदसंयुताः ।
याश्चातिकृशदेहाश्च हीना अवयवैश्च याः ॥
न ताः शुभप्रदा गावो भर्तुर्यूथस्य नाशना ।

528 बृहत्संहितायाम् [Adh. LXI. Sl. 5-9.
वृषभोऽप्येवं स्थूलातिलम्बवृषणः शिराततक्रोडः ।
स्थूलशिराचितगण्डस्त्रिस्थानं मेहते यश्च ॥५॥
मार्जाराक्षः कपिलः करटो वा न शुभदो द्विजस्यैव ।
कृष्णोष्ठतालुजिह्वः श्वसनो यूथस्य घातकरः ॥६॥
Slokas 5-6.—A bull too with the above characteris-
tics, large and hanging testicles, breast full of veins and
cheeks covered with thick veins, and one which urinates
in three different jets bring no luck. One tawny or dark-
red, having cat's eyes is not good even for Brahmins.
One with dark lips, palate and tongue and continually
blowing, is pernicious to the flock.
स्थूलशकृन्मणिश्शृङ्गः सितोदरः कृष्णसारवर्णश्च ।
गृहजातोऽपि त्याज्यो यूथविनाशावहो वृषभः ॥७॥
Sloka 7.—A bull that makes too much dung, has
gem-like horns (or has too big penis and horns), white
belly and colour of a spotted deer should be abandoned
though born at home. For, it would otherwise bring
ruin upon the flock.
श्यामकपुष्पचिताङ्गो भस्मारुणसन्निभो बिडालाक्षः ।
विप्राणामपि न शुभं करोति वृषभः परिगृहीतः ॥८॥
Sloka 8.—A bull whose body is filled with dark
spots resembling flowers, has greyish red colour, and
cat's eyes, brings no luck even to a Brahmin who
accepts it.
ये चोद्धरन्ति पादान् पङ्कादिव योजिताः कृशग्रीवाः ।
कातरनयना हीनाश्च पृष्ठतस्ते न भारसहाः ॥९॥
Sloka 9.—Those bulls that have weak necks, tremu-
lous eyes, stunted growth, and raise their hoofs as if from
mire, while being yoked or engaged in bearing loads
cannot carry burdens.

Adh. LXI. Sl. 10-14.] एकषष्टितमोऽध्यायः 529
तथा च पराशरः ।
आपादक्षारकपिलाः कृष्णपुष्पचिताश्च ये ।
मार्जारकपिलाक्षाश्च दुर्बला यूथघातिनः ॥
पङ्कादिवात्तीः पादानुद्धरन्तो व्रजन्ति ये ।
अध्वर्वहा भवन्त्येते भाराध्वनि विगर्हिता ॥
मृदुसंहतताम्रोष्ठास्तनुस्फिजस्ताम्रतालुजिह्वाश्च ।
ह्रस्वतनुच्छ्रवणाः सुकुक्षयः स्पृष्टजंघाश्च ॥१०॥
आताम्रसंहतखुरा व्यूढोरस्का बृहत्ककुद्युक्ताः ।
स्निग्धश्लक्ष्णतनुत्वग्रोमाणस्ताम्रतनुशृङ्गाः ॥११॥
तनुभूस्पृग्वालधयो रक्तान्तविलोचना महोच्छ्वासाः ।
सिंहस्कन्धास्तन्वल्पकम्बलाः पूजिताः सुगमाः ॥१२॥
Slokas 10-12.—Bulls that have soft, touching and
red lips, small buttocks, red palate and tongue, small,
short and erect ears, well-shaped belly, touching shanks,
red and compact hoofs, strong breast, plump hump, soft,
smooth and slender hair, red and slender horns, thin tail
reaching the ground, red eye-corners, long breath, a
leonine shoulder and a thin and small dewlap are
honoured as being good runners.
वामावर्तैर्वामे दक्षिणपार्श्वे च दक्षिणावर्तैः ।
शुभदा भवन्त्यनडुहो जङ्घाभिश्चैणकनिभाभिः ॥१३॥
Sloka 13.—Bulls with hairy circles turning left on
the left side and with those turning right on the right-
side are favourable; so also are those whose shanks
resemble those of antelopes.
वैडूर्यमल्लिकाबुद्बुदेक्षणाः स्थूलनेत्रपक्ष्मणः ।
पाष्णिभिरस्फुटिताभिः शस्ताः सर्वे च भारसहाः ॥१४॥
Sloka 14.—Bulls with eyes hued like the beryl-stone,
or surrounded by white rings, or formed like a water-
बृ. सं. 67

530 । बृहत्संहितायाम् [Adh. LXI. Sl. 15-19.
bubble, and exhibit thick eye-lashes, and unbroken hinder
parts of hoofs, are good and fit for carrying loads.
तथा च शालिहोत्रः ।
शुक्लराजिपरिक्षिप्ते यस्यान्तर्लोचने शुभे ।
मल्लिकाक्षो महाभाग्यः स महाकृष्णतारकः ॥
घ्राणोद्देशे सबलिर्मार्जारमुखः सितश्च दक्षिणतः ।
कमलोत्पललाक्षाभः सुवालधिर्वाजितुल्यजवः ॥१५॥
लम्बैर्वृषणैर्मेषोदरश्च संक्षिप्तवङ्क्षणक्रोडः ।
ज्ञेयो भाराध्वसहो जवेऽश्वतुल्यश्च शस्तफलः ॥१६॥
Slokas 15-16 — A bull that has wrinkles on its
snout, a cat's face, is white on the right side, or has the
colour of lotus, lily or lac, has a good tail, speed similar
to that of a horse, hanging testicles, stomach like that of
sheep, or narrow groins and breast, is certainly fit for
burden and travel, equal to a horse in speed and condu-
cive of good results.
सितवर्णः पिङ्गाक्षस्ताम्रविषाणेक्षणो महावक्त्रः ।
हंसो नाम शुभफलो यूथस्य विवर्धनः प्रोक्तः ॥१७॥
Sloka 17.— A white bull that is tawny in eyes, cop-
per-coloured in horns and eyes (sight), that has a large
mouth (or face), is termed Hamsa (swan) and is declared
to bring good luck and prosperity to the flock.
भूस्पृग्वालधिराताम्रविषाणो रक्तदृक्ककुद्मांश्च ।
कल्माषश्च स्वामिनमचिरात् कुरुते पतिं लक्ष्म्याः ॥१८॥
Sloka 18.— One whose tail touches the ground,
horns and eyes red, hump prominent, colour a mixture
of white, red and yellow, makes its owner a lord of
wealth ere-long.
यो वा सितैकचरणैर्यथेष्टवर्णश्च सोऽपि शुभफलकृत् ।
मिश्रफलोऽपि ग्राह्यो यदि नैकान्तप्रशस्तोऽस्ति ॥१९॥

Adh. .LXII. Sl. 1.] द्विषष्टितमोऽध्यायः 531
Sloka. 19.—One that has one white foot also brings
good luck even if it be of any colour. Where one with
all auspicious signs is not available, another of partially
good promise is acceptable.
तथा च पराशरः ।
मृदुसंहतताम्रोष्ठास्तनुजिह्वास्तनूरुजः ।
वैदूर्यमधुवर्णैश्च जलबुद्बुदसन्निभैः ॥
रक्तस्निग्धैश्चनयनैस्तथा रक्तकनीनिकैः ।
सिंहस्कन्धा महोरस्का दृढपृष्ठाः ककुद्मिनः ॥
भूमौ कर्षति लाङ्गूलं प्रलम्बस्थूलवालधिः ।
पुरस्तादुन्नता नीचाः पृष्ठतः सुसमाहिताः ॥
वृत्ताङ्गाः स्थूलगात्राश्च विस्तीर्णजघनाश्च ये ।
स्पष्टताम्रतनुश्लक्ष्णैः शफै रविरलैर्दृढैः ॥
समुद्रवरसंस्थानैः समास्फुटितपाष्णिभिः ।
वृत्तस्थूलोद्धतग्रीवाः ककुदैश्च समुच्छ्रितैः ॥
एते भारसहा ज्ञेया धुरि याने च पूजिताः ।
आवर्तैर्दक्षिणावर्तैर्युक्ता दक्षिणतश्च ये ॥
वामावर्तैर्वामतश्च संयुक्तास्तेऽपि पूजिताः ।
प्रलम्बवृषणोत्यर्थं संक्षिप्तोदरवङ्क्षणः ॥
विस्तीर्णवक्षो जघनो भारे याने च पूजितः ।
स्निग्धपिङ्गेक्षणश्चेतस्ताम्राश्शृङ्गो महानासः ॥
स तु गौः पद्मको नाम गोसहस्रप्रवर्धनः ।
Thus ends the 61st Adhyaya on " the Signs of Cows.".
श्वलक्षणम् ॥६२॥ Signs of Dogs.
पादाः पञ्चनखास्त्रयोऽग्रचरणः षड्भिर्नखैर्दक्षिण-
स्ताम्रोष्ठाग्रनसो मृगेश्वरगतिर्जिघ्रन् भुवं याति च ।
लाङ्गूलं ससटं दृगृक्षसदृशी कर्णौ च लम्बो मृदू
यस्य स्यात् स करोति पोषुरचिरात्पुष्टां श्रियं स्वा गृहे ॥१॥

532 बृहत्संहितायाम् [ LXII. 2, LXIII 1.
Sloka 1.—A dog three of whose legs have five
nails and the right fore-foot six, whose lips and muzzle
are red, which has the gait of a lion, smells the ground
while running, has a shaggy tail, eyes like those of a
bear, ears hanging and soft, such a dog being kept in a
house promises ere-long great prosperity to the owner.
तथा च गर्गः ।
त्रयः पादाः पञ्च नखा त्रयगो दक्षिणस्तथा ।
" षण्नखस्ताम्रनासो यस्ताम्रोष्ठः सिंहविक्रमः ॥
महीं जिघ्रन् मुदा याति लाङ्गूलं जटिलं तथा ।
ऋक्षाभे चक्षुषी कर्णौ मृदू चातिप्रलम्बितौ ॥
स श्वा नृपस्य महतीं श्रियं यच्छति पोषितः ।
पादे पादे पञ्च पश्चाग्रपादे वामे यस्याः षण्णखा मल्लिकाक्ष्याः ।
वक्रं पुच्छं पिङ्गलालम्बकर्णा या सा राष्ट्रं कुक्कुरी पाति पुष्टा ॥२॥
Sloka 2.—A bitch with five nails' on each foot, six
on the left fore-foot, with eyes surrounded by white
rings, with a crooked tail, and having a brown colour and
hanging ears, protects the country if she is properly nur-
tured.
Thus ends the 62nd Adhyaya on "the Signs of Dogs"
कुक्कुटलक्षणम् ॥६३॥ Signs of Cocks.
कुक्कुटस्त्वृजतनूरुहाङ्गुलिस्ताम्रवक्त्रनखचूलिकः सितः ।
रौति सुखसमुषात्यये च यो वृद्धिदः स नृपराष्ट्रवाजिनाम् ॥१॥
Sloka 1.—A white cock with straight feathers and
talons, with red face, nails and crest, and which crows
pleasantly at dawn, bestows prosperity on the King,
country and horses.

Adh. LXIII. Sl. 2-3.] चतुःषष्टितमोऽध्यायः 533
तथा च गर्गः ।
श्वेतस्ताम्राक्षः शुक्लस्ताम्राक्षस्त्वृजुवालधिः ।
अनावृत्ताङ्गुलीः खङ्गस्ताम्रचूडः प्रशस्यते ॥
अस्यालापी यवग्रीवो दधिवर्णः शुभाननः ।
प्रशस्तास्यः स्थूलशिरा हारिद्रचरणो द्विजः ॥
भक्षास्ताम्रावक्त्रांश्च स्निग्धवर्णांश्च पूजिताः ।
दीनांश्चैव विवर्णांश्च विस्वरांश्च विगर्हिताः ॥
यवग्रीवो यो वा बदरसदृशो वापि विहगो
बृहन्मूर्धा वर्णैर्भवति बहुभिर्यश्च रुचिरः ।
स शस्तः सङ्ग्रामे मधुमधुपवर्णश्च जयकृ-
न्न शस्तो योऽतोऽन्यः कृशतनुरवः खञ्जचरणः ॥२॥
Sloka 2.—A cock which has a neck of the shape of
barley corn, which has the colour of Jujube fruit, a big
head, or looks beautiful with various culours is commend-
able in fight. So also one which has the colour of
honey or bee brings victory. One that possesses con-
trary characteristics is not auspicious. One that has an
emaciated body, a feeble voice and lame legs is also not
good.
कुक्कुटी च मृदुचारुभाषिणी स्निग्धमूर्तिरुचिराननेक्षणा ।
सा ददाति सुचिरं महीक्षितां श्रीयशोविजयवीर्यसम्पदः ॥३॥
Sloka 3.—A hen with a gentle and sweet voice,
glossy body and beatiful face and eyes, brings for a long
time abundance of wealth, fame, victory and valour
to kings.
Thus ends the 63rd Adhyaya on "the Signs of Cocks."
कूर्मलक्षणम् ॥६४॥ Signs of Tortoises.
स्फटिकरजतवर्णो नीलराजीविवित्रः
कलशसदृशमूर्त्तिश्चारुवंशश्च कूर्मः ।

534 [Adh. LXIV. Sl. 1-3.
अरुणसमंवपुर्वा सर्षपाकारचित्रः
सकलनृपमहत्त्वं मन्दिरस्थः करोति ॥१॥
Sloka 1.—A tortoise that has the colour of crystal or
silver, that is marked with blue lines, that has a pot-like
body, a beautiful back-bone, or has a red body, and is
ornamented with spots in the form of white mustard
seeds, gives one the over-lordship of all kings when be-
ing kept at home.
अञ्जनभृङ्गश्यामतनुर्वा विन्दुविचित्रोऽव्यङ्गशरीरः ।
सर्पशिरा वा स्थूलगलो यः सोऽपि नृपाणां राष्ट्रविवृद्धयै ॥२॥
Sloka 2.—A tortoise that has a body dark in
colour similar to collyrium or bee, that is beautified by
spots, that has a full-grown body, a serpentine head or a
broad neck, also conduces to the prosperity of the realms
of kings.
वैडूर्यरुविट् स्थूलकण्ठस्त्रिकोणो गूढच्छिद्रश्चोरुवंशश्च शस्तः ।
क्रीडावाप्यां तोयपूर्णे मणौ वा कार्यः कूर्मो मङ्गलार्थं नरेन्द्रैः ॥३॥
Sloka 3.—A tortoise that has the lustre of beryl, a
thick neck, a triangular shape, hidden cavities and a fine
back-bone is auspicious. Such a tortoise should be kept
in a pleasure-lake or in a basin full of water by kings for
the sake of auspiciousness.
तथा च गर्गः ।
शङ्खदर्भप्रतीकाशश्चक्राभो रजतप्रभः ।
समो वैदूर्यवर्णाभो यो भवेद्दृष्टसर्षपः ॥
यश्च वा कोकिलाभासो राजीवाभश्च यो भवेत् ।
पीतकाञ्चनवर्णस्तु पुण्डरीकसमप्रभः ॥
गोधामुखं त्रिकोणं च तथा मण्डूकवर्धनम् ।
स्त्रीपुत्रमतिदं विन्द्यात् कूर्म्मं राष्ट्रविवर्धनम् ॥
Thus ends the 64th Adhyaya on "the Signs of Tortoises."

Adh. LXV. Sl. 1-5.] पञ्चषष्टितमोऽध्यायः 535
छागलक्षणम् ॥६५॥ Signs of Goats.
छागशुभाशुभलक्षणमभिधास्ये नवदशाष्टदन्तास्ते ।
धन्याः स्थाप्या वेश्मनि सन्त्याज्याः सप्तदन्ता ये ॥१॥
Sloka 1.—I shall now expound the auspicious and
inauspicious signs of goats. Those that have nine, ten
or eight teeth bring good luck and should be kept at
home. Those that have seven teeth must be abandoned.
दक्षिणपार्श्वे मण्डलमासितं शुक्लस्य शुभफलं भवति ।
ऋष्यनिभकृष्णलोहितवर्णानां श्वेतमतिशुभदम् ॥२॥
Sloka 2.—A white goat that has a dark circle on
the right side conduces to good results. Similarly, one
that is dark, red or blue like an elk, with a white circle
on the right side is very auspicious.
स्तनवदवलम्बते यो कण्ठेऽजानां मणिः स विज्ञेयः ।
एकमणिः शुभफलकृद्धन्यतमा द्वित्रमणयो ये ॥३॥
Sloka 3.—The thing that hangs like a breast from
the neck of goats is to be known as ‘Mani’. One with
a single Mani is of good augury; and those that have
two or three are exceedingly auspicious.
मुण्डाः सर्वे शुभदाः सर्वसिताः सर्वकृष्णदेहाश्च ।
अर्धासिताः सितार्धा धन्याः कपिलार्धकृष्णाश्च ॥४॥
Sloka 4.—All goats that have no horns, that are
completely white or completely black or are half-white or
half-dark, or half-brown and half-black are auspicious and
bring good luck.
विचरति यूथस्याग्रे प्रथमं चाम्भोऽवगाहते योऽजः ।
स शुभः सितमूर्धा वा मूर्धनि वा कृत्तिका यस्य ॥५॥

536 बृहत्संहितायाम् [Adh. LXV. Sl. 6-8.
Sloka 5.—A goat that marches in front of the flock,
plunges first into the water, that has a white head, or six
dark specks on the head is of good augury. (Such a goat
is called Kuttaka.)
तथा च गर्गः ।
यूथाग्रे यश्च चरति यश्चादौ स्पर्शयेज्जलम् ।
मूर्ध्नि षट् तिलका यस्य सोऽजो यूथविवर्धनः ॥
सपृषतकण्ठशिरा वा तिलपिष्टनिभश्च ताम्रदृक् शस्तः ।
कृष्णचरणः सितो वा कृष्णो वा श्वेतचरणो यः ॥६॥
Sloka 6.—A goat with spotted neck or head, with
the colour of pounded sesamum (a mixture of white and
yellow), red eyes, dark or white feet, is commendable.
So also is one that is white or dark (कुटिल).
तथा च गर्गः ।
श्वेतो यः कृष्णचरणः कृष्णः श्वेतशफोऽपि वा ।
पीतस्ताम्रेक्षणो मूर्ध्नि गले वा पृषतान्वितः ॥
यः कृष्णाण्डः श्वेतो मध्ये कृष्णेन भवति पट्टेन ।
यो वा चरति सशब्दं मन्दं च स शोभनश्छागः ॥७॥
Sloka 7.—A white goat with dark testicles and a
dark band in the middle is auspicious. So also is one
that walks slowly with a jingling sound. (जटिल).
तथा च गर्गः ।
मन्दं सशब्दं चरति श्वेतः कृष्णाण्डसंयुतः ।
मध्ये कृष्णेन पट्टेन युक्तो यः सोपि वृद्धिदः ॥
ऋष्यशिरोरुहपादो यो वा प्राक् पाण्डुरोऽपरे नीलः ।
स भवति शुभकृच्छागः श्लोकश्चाप्यत्र गर्गोक्तः ॥८॥
Sloka 8.—A goat with blue hair on the head, and
blue feet, or one with white fore-part and blue hind part
brings good luck and the following is the verse composed
by Garga.

Adh. LXV. Sl. 9-11.] पञ्चषष्टितमोऽध्यायः 537
तथा च व्यासमुनिः ।
अथ तस्य सङ्कीर्णांस्तु हंसवर्णैर्हयोत्तमैः ।
... कर्णः पाण्डवाञ्छादयन् शरैः ॥
तथा च ...
ते हया बहुशोभन्ते विमिश्रा वातरंहसः ।
सितासिता महावर्णा यथा व्योम्नि वलाहकाः ॥
तथा च गर्गः ।
कृष्णमूर्धा सितापादः प्राग्भागं यश्च पाण्डुरः ।
पश्चिमों नीलवर्णः स्यात्सोऽपि भर्तुर्विवृद्धिदः ॥
कुट्टकः कुटिलश्चैव जटिलो वामनस्तथा ।
ते छागाः श्रियः पुत्रा नालक्ष्मीके वसन्ति ते ॥९॥
Sloka 9.—"The four classes of goats, viz., Kuttaka,
Kutila, Jatila, and Vamana are the sons of the Goddess
of Wealth that do not dwell in a poverty-stricken place."
अथाप्रशस्ताः खरनुल्यनादाः प्रदीप्तपुच्छाः कुनखा विवर्णाः ।
निकृत्तकर्णा द्विपमस्तकाश्च भवन्ति ये चासिततालुजिह्वाः ॥१०॥
Sloka 10.—Now, the goats that bleat like don-
keys, that have crooked or erect tails, mis-shapen nails,
inauspicious colours, cut-ears, elephantine heads and
dark palate and tongue, are not auspicious.
वर्णैः प्रशस्तैर्मणिभिः प्रयुक्ता मुण्डाश्च ये ताम्रविलोचनाश्च ।
ते पूजिता वेश्मनि मानवानां सौख्यानि कुर्वन्ति यशः श्रियं च ॥
Sloka 11.—The goats that have commendable co-
lours, Manis, hornless heads and red eyes give happiness,
fame and wealth to men when worshipped at home.
Thus ends the 65th Adhyaya on "the Signs of Goats."
ब. सं. 68

538 बृहत्संहितायाम् [Adh. LXVI, Sl. 1-4.
अश्वलक्षणम् ॥६६॥ Signs of Horses.
दीर्घग्रीवाक्षिकूटत्रिकहृदयपृथुस्ताम्रताल्वोष्ठजिह्वः
सूक्ष्मत्वकेशवालः सुशफगतिमुखो ह्रस्वकर्णोष्ठपुच्छः ।
जङ्घाजानूरुवृत्तः समसितदशनश्चारुसंस्थानरूपो
वाजी सर्वाङ्गशुद्धो भवति नरपतेः शत्रुनाशाय नित्यम् ॥१॥
Sloka 1.—A horse is perfect or flawless in limbs
when it has the neck and sockets of eyes, long ; rump and
heart, broad ; palate, lips and tongue, red ; skin, hair and
tail, fine ; hoofs, face and gait, fine ; ears, upper lip and
root of the tail, short; shanks, knees and thighs, round;
white and uniform teeth, and a beautiful appearance.
Such a horse always conduces to the destruction of the
King's enemies.
अश्रुपातहनुगण्डहृद्गलप्रोथशङ्खकटिबस्तिजानुनि ।
मुष्कनाभिककुदे तथा गुदे सव्यकुक्षिचरणे तथाऽशुभाः ॥२॥
Sloka 2.—Inauspicious are the chargers that have
hairy circles under the eyes, the jaws, on the cheeks,
heart, throat, nose, temple, hip, abdomen, knee, scrotum,
navel, shoulder, anus, (or junction of neck and collar-
bone), right side of stomach and legs.
ये प्रपाणगलकर्णसंस्थिताः पृष्ठमध्यनयनोपरि स्थिताः ।
ओष्ठसक्थिभुजकुक्षिपार्श्वगास्ते ललाटसहिताः सुशोभनाः ॥३॥
Sloka 3.—Auspicious are the hairy circles on the up-
per lip, throat, ears, in the middle of the back, near the
brows, on the lips, haunches, fore-legs, upper parts of left
legs, flanks and the space between the brows.
तेषां प्रपाण एको ललाटकेशेषु च ध्रुवावर्त्ताः ।
रन्ध्रोपरन्ध्रमूर्धनि वक्षसि चेति स्मृतौ द्वौ द्वौ ॥४॥

LXVI. 5, LXVII. 1-2.] सप्तषष्टितमोऽध्यायः 539
Slokas 4.—Among the (ten) necessary hairy circles,
there is one on the lower side of the upper lip, one in the
hairs of the fore-head, two between the belly and the
navel, two just above that, two on the head and two on
the breast.
षड्भिर्दन्तैः सिताभैर्भवति हयशिशुस्तैः कषायैर्द्विवर्षः
सन्दंशैर्मध्यमान्त्यैः पतितसमुदितैस्त्र्यब्धिपञ्चाब्दिकाश्च ।
सन्दंशानुक्रमेण त्रिकपरिगणिताः कालिकाः पीतशुक्लाः
काचा मक्षीकशङ्खावटचलनमतो दन्तपातं च विद्धि ॥५॥
Sloka 5.—A colt (of one year) has six white teeth,
which become tawny when it is two years old ; when it
is three years, the incisors fall and reappear ; when four
years, the next teeth ; when five years, the last teeth.
The same three teeth will after every subsequent period
of three years become black, yellow, white, coloured like
काच, coloured like black salt, .wax, conch shell, become
hollow, shaky and at last fall out.
Thus ends the 66th Adhyaya on "the Signs of Horses."
हस्तिलक्षणम् ॥६७॥ Signs of Elephants.
मध्वाभदन्ताः सुविभक्तदेहा न चोपदिग्धा न कृशाः क्षमाश्च ।
गात्रैः समैश्चापसमानवंशा वराहतुल्यैर्जघनैश्च भद्राः ॥१॥
Sloka 1.—The elephants whose tusks bear the colour
of honey, which have limbs proportionately developed,
are not too stout, nor too lean, are fit for work, have
equal limbs, back-bone similar to a bow and hips like
those of boars are called Bhadras.
वक्षोऽथ कक्षावलयः श्लथाश्च लम्बोदरस्त्वग्बृहती गलश्च ।
स्थूला च कुक्षिः सह पेचकेन सैंही च दृङ्मन्दमतङ्गजस्य ॥२॥

540 बृहत्संहितायाम् [Adh. LXVII Sl. 3-6.
Sloka 2.—The characteristics of the class designated
Manda are: a slack breast, loose folds on the waist,
a hanging belly, a thick skin and neck, a huge abdomen
and root of the tail, and the look of a lion.
मृगास्तु ह्रस्वाधरवालमेढ्रास्तन्वङ्घ्रिकण्ठद्विजहस्तकर्णाः ।
स्थूलेक्षणाश्चेति यथोक्तचिह्नैः सङ्कीर्णनागा व्यतिमिश्रचिह्नाः ॥३॥
Sloka 3.—Those that have short lip, tail and penis,
slender feet, neck, teeth, trunk and ears and large eyes
are known as Mrigas. Those that belong to the class of
Sankirna have the characteristics of the above classes
intermingled.
ह्रस्वोदर is another reading.
पञ्चोन्नतिः सप्त मृगस्य दैर्घ्यमष्टौ च हस्ताः परिणाहमानम् ।
एकद्विवृद्ध्यावथ मन्दभद्रौ सङ्कीर्णनागोऽनियतप्रमाणः ॥४॥
Sloka 4.—The height of the Mriga is 5 cubits;
length, 7 cubits; and girth, 8 cubits. These numbers in-
creased by one are those of the Manda (i. e., 6, 8 and 9
respectively); by two, of Bhadra (7, 9 and 10 cubits). The
Sankirna has no fixed dimensions.
भद्रस्य वर्णो हरितो मदश्च मन्दस्य हारिद्रकसन्निकाशः ।
कृष्णो मदश्चाभिहितो मृगस्य सङ्कीर्णनागस्य मदो विमिश्रः ॥५॥
Sloka 5.—The colour of the Bhadra and its ichor is
green; of Manda and its ichor, yellow; of Mriga, dark;
and of Sankirna, mixed.
ताम्रोष्ठतालुवदनाः कलविङ्कनेत्राः
स्निग्धोन्नताग्रदशनाः पृथुलायतास्याः ।
चापोन्नतायतनिगूढनिमग्नवंशा-
स्तन्वेकरोमचितकूर्मसमानकुम्भाः ॥६॥

Adh. LXVII. Sl. 7-10.] सप्तषष्टितमोऽध्यायः 541
विस्तीर्णकर्णहनुनाभिललाटगुह्याः
कूर्मोन्नतद्विनवविंशतिभिर्नखैश्च ।
रेखात्रयोपचितवृत्तकराः सुवाला
धन्याः सुगन्धिमदपुष्करमारुताश्च ॥७॥
Slokas 6-7.—Auspicious are the elephants that have
lips, palate and mouth red, eyes like those of a sparrow ;
tusks, glossy and raised at the tips ; face, long and broad;
the back-bone arched, long, not protruding and lying
deep ; the frontal globes, like the back of a tortoise and
covered with thin and scanty hair ; the ears, jaws, navel,
forehead and penis broad ; the nails convex like a tor-
toise, numbering 18 or 20 ; the trunk round and covered
with three lines ; the hairs fine, and ichor and breath, of
good odour.
दीर्घाङ्गुलिरक्तपुष्कराः सजलाम्भोदनिनादबृंहिणः ।
बृहदायतवृत्तकन्धरा धन्या भूमिपतेर्मतङ्गजाः ॥८॥
Sloka 8.—Elephants with long fingers and red tip of
the trunk, with a voice (trumpeting) like the thunder of
clouds, and with a long, broad and round neck, bring
luck to the King.
The commentator states that by finger is meant the fleshy
projection in its foot, and by पुष्कर, the whole pad of foot.
निर्मदाभ्यधिकहीननखाङ्गान् कुब्जवामनकमेषविषाणान् ।
दृश्यकोशफलपुष्करहीनान् श्यावनीलशबलासिततालून् ॥९॥
खल्पवक्त्ररुहमत्कुणषण्ढान् हस्तिनीं च गजलक्षणयुक्ताम् ।
गर्भिणीं च नृपतिः परदेशं प्रापयेदतिविरूपफलास्ते ॥१०॥
Slokas 9-10.—Elephants that are never intoxicated,
that have too many or too few nails and limbs, that are

542 बृहत्संहितायाम् [Adh. LXVIII. Sl. 1-2.
crooked or dwarfed, that have tusks similar to the horns
of a goat, that have prominent testicles, that lack the
extremity of the trunk, that have the palate dusky, blue,
variegated or black, that have small tusks or no tusks at
all, or are without sex; as well as a female elephant
that has some characteristics of the male, and one that
is pregnant, should the King order to be removed to
another country, as they produce very dire consequences.
Here कुब्ज, वामन, मत्कुण are particular types of elephants.
Thus ends the 67th Adhyaya on "the Signs of Elephants."
पुरुषलक्षणम् ॥६८॥ Signs of Men.
उन्मानमानगतिसंहतिसारवर्ण-
स्नेहस्वरप्रकृतिसत्वमनूकमादौ ।
क्षेत्रं मृजां च विधिवत् कुशलोऽवलोक्य
सामुद्रविद्वदति यातमनागतं वा ॥१॥
Sloka 1.—A clever astrologer who knows the phy-
sical features of human beings, carefully observes in the
beginning according to the rules, the height, weight, gait,
compactness, strength, complexion, glossiness, voice, na-
tural character, courage, impressions of previous birth,
parts of the body and natural lustre, and reveals the past
and the future.
अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदराभौ
श्लिष्टाङ्गुली रुचिरताम्रनखौ सुपाष्णी ।
उष्णौ शिरांविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ
कूर्म्मोन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य ॥२॥