बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

20 बृहत्संहितायाम् [Adh. II. 15-19
पराशरश्चाप्यधिगम्य सोमाद्रहस्यं सुराणां परमाद्भुतं यत् ।
प्रकाशयांचक्रुरनुक्रमेण महर्षिमन्तो यवनेषु तत्ते ॥ इति
कुहकावेशपिहितकर्णोपश्रुतिहेतुभिः ।
कृतादेशो न सर्वत्र प्रष्टव्यो न स दैववित् ॥१५॥
Sloka 15.—Prediction made by people who are
sorcerers, who are possessed by deities and who learn
something about the subject in question by eaves-drop-
ping and by hearsay should on no account be con-
sidered, for they are no astrologers.
अविदित्त्वैव यः शास्त्रं दैवज्ञत्वं प्रपद्यते ।
स पङ्क्तिदूषकः पापो ज्ञेयो नक्षत्रसूचकः ॥१६॥
Sloka 16.—He who poses himself as an astrologer
by his knowledge of merely locating the stars, without
having actually studied and understood the science is
reckoned as a sinner and a blot to the society.
नगरद्वारलोष्टस्य यद्वत्स्यादुपयाचितम् ।
आदेशस्तद्वदज्ञानां यः सत्यः स विभाव्यते ॥१७॥
Sloka 17.—Just as a prayer addressed to the clod of
earth at the gate of a city for a boon is fulfilled through
blind chance, even so is considered the prophecy made by
the ignorant which sometimes comes out true.
सम्पत्त्या योजितादेशस्तद्विच्छिन्नकथाप्रियः ।
मत्तः शास्त्रैकदेशेन त्याज्यस्तादृङ् महीक्षिता ॥१८॥
Sloka 18.—A king ought to shun a Jyautishika who
justifies the occurrence of an event as a result of his
original prediction, who has become arrogant by dabbling
in astrology and who introduces irrelevant matters.
यस्तु सम्यग्विजानाति होरागणितसंहिताः ।
अभ्यर्च्यः स नरेन्द्रेण स्वीकर्तव्यो जयैषिणा ॥१९॥

Adh. II. 20-22] द्वितीयोऽध्यायः 21
Sloka 19.—He who is well-versed in Horoscopy,
Astronomy and Samhita should be honoured by the
sovereign and kept near him with a view to secure pros-
perity.
न तत्सहस्रं करिणां वाजिनां च चतुर्गुणम् ।
करोति देशकालज्ञो यथैको दैवचिन्तकः ॥२०॥
Sloka 20.—Neither a thousand elephants, nor even
four times that number of horses will be able to accom-
plish what a single Jyautishika who knows the time and
clime can do.
दुःस्वप्नदुर्विचिन्तितदुष्प्रेक्षितदुष्कृतानि कर्माणि ।
क्षिप्रं प्रयान्ति नाशं शशिनः श्रुत्वा भसंवादम् ॥२१॥
Sloka 21.—The effect of all bad dreams, bad
thoughts, bad sights and wicked actions will vanish away
immediately, when one hears about the Moon's passage
over the stars.
तथा चोक्तम् ।
श्रुत्वा तिथिं भग्रहवासरं च प्राप्नोति धर्मार्थयशांसि सौख्यम् ।
आरोग्यमायुर्विजयं सुतांश्च दुःस्वप्नघातं प्रियतां च लोके ॥ इति.
न तथेच्छति भूपतेः पिता जननी वा स्वजनोऽथवा सुहृत् ।
स्वयशोऽभिविवृद्धये यथा हितमाप्तः सबलस्य दैववित् ॥२२॥
Sloka 22.—No one, may it be the father, mother, a
relative or a friend, will so well be solicitous for the wel-
fare of the king and his retinue as a trust-worthy astro-
loger employed in his court, seeking merely unsullied
fame.
Thus ends the Second Adhyaya on the Aphorisms
about the Astrologer.

22 बृहत्संहितायाम् [Adh. III. Sl. 1-4
आदित्यचारः ॥३॥ The Sun.
आश्लेषार्द्धाद्दक्षिणमुत्तरमयनं रवेर्धनिष्ठाद्यम् ।
नूनं कदाचिदासीद्येनोक्तं पूर्वशास्त्रेषु ॥१॥
Sloka 1.—The Sun’s southern course began at one
time from the latter half of Aslesha and the northern,
from the beginning of Dhanishta. This must indeed have
been the case as it is so recorded in our ancient Sastras.
साम्प्रतमयनं सवितुः कर्कटकाद्यं मृगादितश्चान्यत् ।
उक्ताभावो विकृतिः प्रत्यक्षपरीक्षणैर्व्यक्तिः ॥२॥
दूरस्थचिह्नवेधादुदयेऽस्तमयेऽपि वा सहस्रांशोः ।
छायाप्रवेशनिर्गमचिह्नैर्वा मण्डले महति । ३॥
Slokas 2-3.—At present, one course of the Sun begins
from the commencement of Karkataka and the other from
the beginning of Makara. That it is different from what
has been stated above can easily be ascertained by direct
observation.
By marking every day the position of an object situ-
ated at a distance at the time of the rising or setting of
the Sun, or watching the entry and exit of the brim of
the shadow of a stick placed at the centre of a big circle
drawn on the Earth, the difference in the Sun’s course
may be detected.
अप्राप्य मकरमर्को विनिवृत्तो हन्ति सापरां याम्याम् ।
कर्कटकमसम्प्राप्तो विनिवृत्तश्चोत्तरां सैन्द्रीम् ॥४॥
Sloka 4.—When the Sun retraces his steps before he
has reached Makara and changes his direction, he destroys
the West and the South. When he similarly changes his
course without reaching Karkataka, he brings evil to the
North and the East.

Adh. III. Sl. 5-7] तृतीयोऽध्यायः 23
Cf. गर्गः
यदा निवर्ततेऽप्राप्तो धानिष्ठामुत्तरायणे ।
आश्लेषां दक्षिणेऽप्राप्तस्तदा विन्द्यान्महद्भयम् ॥ इति ॥
पराशरः
यद्यप्राप्तो वैष्णवमुदग्मार्गं प्रपद्यते ।
दक्षिणमाश्लेषां वा महाभयाय - इति ॥
उत्तरमयनमतीत्य व्यावृतः क्षेमसस्यवृद्धिकरः ।
प्रकृतिस्थश्चाप्येवं विकृतगतिर्भयकृदुष्णांशुः ॥५॥
Sloka 5.—When the Sun changes his course after
staying a little longer in his northern course, there will be
prosperity all over and increase of crops. The same result
will accrue when he is in his natural course. But if there
should be any change or alteration in his gait, he will
cause fear to the whole mankind.
प्रकृति is interpreted by Bhattotpala as agreement between cal-
culation and actual observation in the Sun's change of course.
सतमस्कं पर्व विना त्वष्टा नामार्कमण्डलं कुरुते ।
स निहन्ति सप्त भूपान् जनांश्च शस्त्राग्निदुर्भिक्षैः ॥६॥
Sloka 6.—On days other than Parva (= the 8th, 14th
of each half lunar month and the days of the full and
New Moon), the planet त्वष्टा—Thwashta trims off a part of
the Sun's brightness and darkens his disc. Then seven
kings along with their subjects will meet with their end
through weapons, fire and famine.
Cf. पराशर
अपर्वणि शशाङ्कार्कौ त्वष्टा नाम महाग्रहः ।
आवृणोति तमःश्यामः सर्वलोकविपत्तये ॥
तामसकीलकसंज्ञा राहुसुताः केतवस्त्रयस्त्रिंशत् ।
वर्णस्थानाकारैस्तान् दृष्ट्वार्के फलं ब्रूयात् ॥७॥

24 बृहत्संहितायाम् [Adh. III. Sl. 8-11
Sloka 7.—There are 33 Ketus, the sons of Rahu, and
are named Thamasa Keelakas. When they appear in the
Sun’s disc, their effects should be predicted according to
their colour, position and form.
ते चार्कमण्डलगताः पापफलाश्चन्द्रमण्डले सौम्याः ।
ध्वाङ्क्षकबन्धप्रहरणरूपाः पापाः शशाङ्केऽपि ॥८॥
Sloka 8.—And these Thamasakeelakas when they
enter the Sun’s disc produce malefic effects. The effects
will be auspicious when they enter the Moon’s orb. When
they assume the forms of a crow, a truncated body, a
sword, etc., they produce inauspicious effects even in the
Moon’s disc. Much worse will be the effect they produce
when they are in the Sun’s disc.
तेषामुदये रूपाण्यम्भः कलुषं रजोवृतं व्योम ।
नगतरुशिखरमर्दी सशर्करो मारुतश्चण्डः ॥९॥
ऋतुविपरीतास्तरवो दीप्ता मृगपक्षिणो दिशां दाहाः ।
निर्घातमहीकम्पादयोभवन्त्यत्र चोत्पाताः ॥१०॥
Slokas 9-10.—When they become visible, the follow-
ing indications appear : the water will become muddy
and foul ; the sky will be filled with dust ; there will
arise storms carrying sand with them and crushing tops of
mountains and trees ; the trees and creepers will reveal
effects contrary to the seasons ; the animals and birds
will become heated by the Sun ; there will be false fires
in all the directions ; there will be thunderbolts, earth-
quakes and such unusual phenomena boding calamity.
• न पृथक् फलानि तेषां शिखिकीलकराहुदर्शनानि यदि ।
तदुदयकारणमेषां केत्वादीनां फलं ब्रूयात् ॥११॥
Sloka 11.—The effects described above, viz., water
becoming turbid, etc. are not to be attributed to the

Adh. III. Sl. 12-16] तृतीयाऽध्यायः 25
appearance of the Thamasa Keelakas at the time of the
eclipse of the Sun or the Moon. The effects due to the
appearance of the Thamasa Keelakas, etc. should be dec-
lared only when they become visible at other times and
not otherwise.
यस्मिन् यस्मिन् देशे दर्शनमायान्ति सूर्यबिम्बस्थाः ।
तस्मिंस्तस्मिन् व्यसनं महीपतीनां परिज्ञेयम् ॥१२॥
क्षुत्प्रम्लानशरीरा मुनयोऽप्युत्सृष्टधर्मसच्चरिताः ।
निर्मांसबालहस्ताः कृच्छ्रेणायान्ति परदेशम् ॥१३॥
तस्करविलुप्तवित्ताः प्रदीर्घनिःश्वासमुकुलिताक्षिपुटाः ।
सन्तः सन्नशरीराः शोकोद्भवबाष्परुद्धदृशः ॥१४॥
क्षामा जुगुप्समानाः स्वनृपतिपरचक्रपीडिता मनुजाः ।
स्वनृपतिचरितं कर्म न पुराकृतं प्रब्रुवन्त्यन्ये ॥१५॥
गर्भेष्वपि निष्पन्ना वारिमुचो न प्रभूतवारिमुचः ।
सरितो यान्ति तनुत्वं क्वचित्क्वचिज्जायते सस्यम् ॥१६॥
Slokas 12-16.—Wherever these Thamasa Keelakas
show themselves in the Sun's disc, there will be distress
and misery to the kings ruling over these countries. And
even sages, emaciated being stricken with hunger, for-
saking their usual religious duties and good conduct will be
emigrating with great difficulty to other countries, having
in their arms infants—mere skeletons—without flesh due
to want of food. Good men will be robbed of their entire
wealth by thieves and will be heaving long sighs ; and
their eye-lids will be drooping and bodies, languid ; and
their eyes will be obstructed by tears due to sorrow.
Feeling weak and disgusted on account of trouble caused
not only by their own Government but also by other
(bordering) kings, people will begin to speak in disdain
बृ. सं. 4

26 वृहत्संहितायाम् [Adh. III. Sl. 17-19
about the behaviour of their own kings and will not
attribute their suffering to their previous Karma. Clouds
though thick with full quantity of water will not let loose
the same to fall on the earth. Rivers will become atten-
uated and crops will be found only here and there (only
in a few places).
Now the author speaks of the effect of the several shapes
of these portents.
दण्डे नरेन्द्रमृत्युर्व्याधिभयं स्यात्कबन्धसंस्थाने ।
ध्वाङ्क्षे च तस्करभयं दुर्भिक्षं कीलकेऽर्कस्थे ॥१७॥
Sloka 17.—If there should appear in the Sun's disc
Thamasakeelaka in the form of a stick, it portends the
death of the sovereign ; if the object appear like a body
without the head (headless), there will be outbreak of
diseases ; if the form be that of a crow, there will be
danger from thieves, and if the form be that of a Keelaka
(wedge), there will be famine.
राजोपकरणरूपैश्छत्रध्वजचामरादिभिर्विद्धः ।
राजान्यत्वकृदर्कः स्फुलिङ्गधूमादिभिर्जनहा ॥१८॥
Sloka 18.—If the Sun's disc be obscured by
obstacles in the form of a king's paraphernalia such as
umbrella, chowrie, banner, etc., it indicates a change of a
sovereign. If the Sun be hidden by sparks of fire, smoke,
etc., it forebodes the destruction of people.
एको दुर्भिक्षकरो द्व्याद्याः स्युर्नरपतेर्विनाशाय ।
सितरक्तपीतकृष्णैस्तैर्विद्धोऽर्कोऽनुवर्णघ्नः ॥१९॥
Sloka 19.—If there should be one single object in
the Sun's disc, it denotes the advent of famine. If
there be two or more, it indicates the destruction of the
sovereign. And should the objects referred to above be

Adh. III. Sl. 20-24] तृतीयोऽध्यायः 27
of the colours, white, red, yellow and black, the destruc-
tion of the following classes in their order, viz., Brahmins,
Kshatriyas, Vaisyas and Sudras is indicated.
दृश्यन्ते च यतस्ते रविबिम्बस्थोत्थिता महोत्पाताः ।
आगच्छति लोकानां तेनैव भयं प्रदेशेन ॥२०॥
Sloka 20.—And these portents appearing on the
Sun’s disc bring danger from these directions to the
people that behold them. People will get troubles from
that very quarter in which these portents make their
appearance on the Sun's disc.
ऊर्ध्वकरो दिवसकरस्ताम्रः सेनापतिं विनाशयति ।
पीतो नरेन्द्रपुत्रं श्वेतस्तु पुरोहितं हन्ति ॥२१॥
चित्रोऽथवापि धूम्रो रविरश्मिर्व्याकुलं करोत्यूर्ध्वम् ।
तस्करशस्त्रनिपातैर्यदि सलिलं नाशु पातयति ॥२२॥
Slokas 21-22.—If the Sun be with upward rays of
copper (red) colour, it denotes the ruin of the commander.
If the colour be yellow, it betokens the destruction of the
king’s son ; if it be white, the preceptor will die. If the
colour of the Sun's upward rays be variegated or misty
and if there should be no immediate rain following, it
causes chaos and disaster to the country through thieves,
clash of weapons, etc.
Now he speaks of the Sun’s colour in the different seasons :
ताम्रः कपिलो वार्कः शिशिरे हरिकुङ्कुमच्छविश्च मधौ ।
आपाण्डुकनकवर्णो ग्रीष्मे वर्षासु शुक्लश्च ॥२३॥
शरदि कमलोदराभो हेमन्ते रुधिरसंनिभः शस्तः ।
प्रावृट्काले स्निग्धः सर्वर्तुनिभोऽपि शुभदायी ॥२४॥

28 वृहत्संहितायाम् [Adh. III. Sl. 25
Slokas 23-24.—During the Sisira Ritu, the colour of
the Sun will be like that of copper or tawny; it will be
of greenish yellow or saffron colour in the Vasantha Ritu.
In Greeshma Ritu, it will be almost pale or golden. In
the Varsha Ritu, it will be whitish; in Sarad Ritu, the
colour will be that of the interior of the lotus; and in the
Hemanta Ritu, it will be blood-red, and the effect on
mankind will be all auspicious. In the rainy season the
Sun being glossy or showing the colours of other seasons
a so is auspicious.
Cf. समाससंहिता
ताम्रघृतकनकमुक्ताकमलासृक्संनिभः शुभः सविता ।
शिशिरादिषु षट्सु ऋतुषु प्रावृषि सर्वर्तुसंनिभः स्निग्धः ॥
Also वृद्धगर्गः
शिशिरे ताम्रसंकाशः कपिलो वापि भास्करः ।
वसन्ते कुङ्कुमप्रख्यो हरितो वापि शस्यते ॥
ग्रीष्मे कनकवैडूर्यं सर्वरूपो जलागमे ।
शस्तः शरदि पद्माभो हेमन्ते लोहितप्रभः ॥
एतत्स्वरूपं सवितुर्विपरीतमतोऽन्यथा ।
रूक्षः श्वेतो विप्रान् रक्ताभः क्षत्रियान् विनाशयति ।
पीतो वैश्यान् कृष्णस्ततोऽपरान् शुभकरः स्निग्धः ॥२५॥
Sloka 25.—If during the Varsha Ritu, the rays of
the Sun be sharp and whitish in colour, the destruction of
the Brahmins is indicated; when the colour is blood-red,
the Kshatriyas will be ruined; if the colour be yellow, it
indicates evil to the Vaisyas; and lastly, if it be black, the
ruin of the last class should be expected. But if the rays
be soft in the cases above mentioned, everything will
prove auspicious.

Adh. III. Sl. 26-29] तृतीयोऽध्यायः 29
ग्रीष्मे रक्तो भयकृद्वर्षास्वसितः करोत्यनावृष्टिम् ।
हेमन्ते पीतोऽर्कः करोति न चिरेण रोगभयम् ॥२६॥
Sloka 26.—If the Sun in Grishma Ritu be blood-red
in colour, it causes fear in the minds of the people ; if
during Varsha Ritu the Sun be dark, there will be drought
in the country. In the Hemanta Ritu, if the Sun be
yellowish, diseases will spring up very soon.
सुरचापपाटिततनुर्नृपतिविरोधप्रदः सहस्रांशुः ।
प्रावृट्काले सद्यः करोति विमलद्युतिर्वृष्टिम् ॥२७॥
वर्षाकाले वृष्टिं करोति सद्यः शिरीषपुष्पाभः ।
शिखिपत्रनिभः सलिलं न करोति द्वादशाब्दानि ॥२८॥
Slokas 27-28—If the solar disc be cut across by a
rainbow, it indicates something untoward to the ruling
chief of the country. During the rainy season, if the Sun
has a bright appearance, it indicates immediate rain. If
during the Varsha Ritu the Sun be of the colour of the
Sirisha flower, there will be immediate downpour of rain.
If the colour be of the peacock's plume, there will be no
rain for 12 years to come.
तथा च वृद्धगर्गः ।
मयूरचन्द्रिकाभो वा यदा दृश्येत भास्करः ।
पूर्णे तु द्वादशे वर्षे तदा देवः प्रवर्षति ॥
श्यामेऽर्के कीटभयं भस्मनिभे भयमुशन्ति परचक्रात् ।
यस्यांशे सच्छिद्रस्तस्य विनाशः क्षितीशस्य ॥२९॥
Sloka 29.—When the Sun is dark in colour, there
will be danger to crops from insects and reptiles. If the
colour be ashy, there will be fear to be apprehended from
other kings. If the Sun should have a slit in his disc, it

30 बृहत्संहितायाम् [Adh. III. Sl. 30-33
indicates the destruction of the king who has the star
occupied by the Sun at the time as his natal asterism.
शशरुधिरनिभे भानौ नभस्तलस्थे भवन्ति सङ्ग्रामाः ।
शशिसदृशो नृपतिवधः क्षिप्रं चान्यो नृपो भवति ॥३०॥
Sloka 30.—If the Sun, while in the upper regions of
the sky be red in colour similar to the blood of the hare,
there will be war in the land. If he should appear cool
like the Moon without rays, the king will be killed and
another will soon occupy his place.
तथा च गर्गः ।
शशलोहितवर्णाभो यदा भवति भास्करः ।
तदा भवन्ति सङ्ग्रामा घोरा रुधिरकर्दमाः ॥ इति-
क्षुन्मारकृद्धटनिभः खण्डो जनहा विदीधितिर्भयदः ।
तोरणरूपः पुरहा छत्रनिभो देशनाशाय ॥३१॥
Sloka 31.—If the Sun should appear like a pot,
people would suffer hunger and death. If he should ap-
pear broken, people will die. If he should be without
rays, it indicates fear ; if he assumes the form of an arch,
the chief city will be ruined ; if he appears like an
umbrella, it indicates the destruction of the whole country.
ध्वजचापनिभे युद्धानि भास्करे वेपने च रूक्षे च ।
कृष्णा रेखा सवितरि यदि हन्ति ततो नृपं सचिवः ॥३२॥
Sloka 32.—When the Sun appears in the form of a
flag-staff or a bow, there will be war ; the same will be
the case when he is quivering or of sharp rays. If there
should be any black streak in his disc, the king ruling at
the time will be killed by his own minister.
In the 4th पाद, नृप सचिवम् is another reading.
दिवसकरमुदयसंस्थितमुल्काशानिविद्युतो यदा हन्युः ।
नरपतिमरणं विद्यात्तदान्यराजप्रतिष्ठा च ॥३३॥

Adh. III. Sl. 34-36] तृतीयोऽध्यायः 31
Sloka 33.—During Sunrise (or Sunset) when a
meteor, lightning or a thunderbolt strikes the Sun, it
indicates the death of the ruling king and the installation
of a foreigner on the throne.
तथा च पराशरः
उदयास्तमये भानुमुल्का हन्यात्समुत्थिता ।
प्रज्वलन्ति तदा राजा क्षिप्रं शस्त्रेण वध्यते ॥
प्रतिदिवसमहिमकिरणः परिवेषी सन्ध्ययोर्द्वयोरथवा ।
रक्तोऽस्तमेति रक्तोदितश्च भूपं करोत्यन्यम् ॥३४॥
Sloka 34.—If the Sun should be encircled by Pari-
vesha every day or during the two twilights or be red in
colour during the times of setting and rising, it indicates a
change in the sovereign.
प्रहरणसदृशैर्जलदैः स्थगितः सन्ध्याद्वयेऽपि रणकारी ।
मृगमहिषविहगखरकरभसदृशरूपैश्च भयदायी ॥३५॥
Sloka 35.—If during Sunrise or Sunset the Sun be
concealed by clouds in the form of weapons, it indicates
that fighting is imminent. If the clouds in question take
the form of a deer, a buffalo, a bird, an ass, a camel and
the like, there will be fear infused among the people.
दिनकरकराभितापादक्षमवाप्नोति सुमहतीं पीडाम् ।
भवति तु पश्चाच्छुद्धं कनकमिव हुताशपरितापात् ॥३६॥
Sloka 36.—When an asterism on account of its con-
junction with the Sun is subjected to a good deal of
torture by the Sun's rays, it emerges out all the more
pure and clean as gold after its purification through fire.
तथा च पराशरः
ग्रहोपसृष्टं नक्षत्रं सवितुर्योगामागतम् ।
विशोधयति तत्पापं तुषाग्निरिव काञ्चनम् ॥

32 बृहत्संहितायाम् [Adh. III. Sl. 37-39
तथा च वृद्धगर्गः
तथाग्निना प्रज्वलिते गृहे तप्यन्त्यदूरिणः।
तथार्कस्थाप्यदूरस्थमृक्षं तदपि तप्यते ॥ इति.
दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृदुदग्दक्षिणे स्थितोऽनिलकृत् ।
उभयस्थः सलिलमयं नृपमुपरि निहन्त्यधो जनहा ॥३७
Sloka 37.—If the mock-Sun (halo) be to the north of
the Sun, there will be rain ; if to the south, there will be
danger from floods; if above, there will be danger to the
king ; if below (i. e., towards the horizon), then the
people will perish.
रुधिरनिभो वियत्यवनिपांन्तकरो न चिरात्
परुषरजोऽरुणीकृततनुर्यदि वा दिनकृत् ।
असिताविचित्रनीलपरुषो जनघातकरः
खगमृगभैरवखररुतैश्च निशाद्युमुखे ॥३८।
Sloka 38.—If the Sun be of blood-colour when in the
mid-sky, it portends the destruction of the king at no
distant date. The same effect will be the case if the Sun
should appear red by a dry dust-storm. If his colour be
dark, variegated, blue or soiled, and if birds and beasts
howl dreadfully at the times of Sunset or Sunrise, the
death of many people will be the result.
In the 4th पाद खररुतैश्च is another reading for स्वरुतैश्च
अमलवपुरवक्रमण्डलः स्फुटविपुलामलदीर्घदीधितिः ।
अविकृततनुवर्णचिह्नभृज्जगति करोति शिवं दिवाकरः॥३९॥
Sloka 39.—A Sun with a spotless form, clear and
not crooked, with bright, abundant, clear and long rays
and bearing a natural appearance, colour and features will
prove auspicious to the whole mankind.

' Adh. IV. Sl. 1-2] चतुर्थोऽध्यायः 33
तथा च पराशरः
श्वेतः शिरीषपुष्पाभः पद्माभो रूप्यसन्निभः ।
वैदूर्यघृतमण्डाभो हेमाभश्च दिवाकरः ॥
वर्णैरेभिः प्रशस्तस्यान्महास्निग्धः प्रतापवान् ।
भावनः सर्वसस्यानां क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत्ः ॥
Thus ends the Third Adhyaya on the 'Course of the Sun.'
चन्द्रचारः ॥४॥ The Moon.
नित्यमधःस्थस्येन्दोर्भाभिर्भानोः सितं भवत्यर्द्धम् ।
स्वच्छाययान्यदसितं कुम्भस्येवाऽऽतपस्थस्य ॥१॥
Sloka 1.—The Moon being always below (or nearer
to the Earth than the Sun) has half her orb illuminated
by the rays of the Sun and white, while the other half
is dark or black being obscured by her own shadow just
as one half of a pot exposed to the Sun.
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते
रविदृष्टं सितमर्द्धं कृष्णमदृष्टं यथाऽऽतपस्थस्य ।
कुम्भस्य तथासन्नं रवेरधस्थस्य चन्द्रस्य ॥
तथा च सूर्यसिद्धान्ते
महतश्चाप्यधःस्थस्य नित्यं भासयते रविः ।
अर्द्धं शशाङ्कबिम्बस्य न द्वितीयं कथञ्चन ॥
सलिलमये शशिनि खेर्दीधितयो मूर्च्छितास्तमो नैशम् ।
क्षपयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः ॥२॥
Sloka 2.—The rays of the Sun falling on and being
reflected by the watery Moon dispels the darkness of the
night (on Earth) just in the same way as light reflected
from a mirror (placed in the Sun) removes the darkness
within a room.
ब्र. सं. 5

34 बृहत्संहितायाम् [Adh. IV. Sl.' 3-6
तथा च सूर्यसिद्धान्ते
तेजसा गोलकः सूर्यो ग्रहर्क्षाण्यम्बुगोलकाः ।
प्रभावन्तो हि दृश्यन्ते सूर्यरश्मिविदीपिताः ॥
तथा चाऽऽर्यभटः
भूग्रहभानां गोलार्द्धानि स्वच्छायया विवर्णानि ।
अर्द्धानि यथा सार्द्धं सूर्याभिमुखानि दीप्यन्ते ॥
त्यजतोऽर्कतलं शशिनः पश्चादवलम्बते यथा शौक्ल्यम् ।
दिनकरवशात्तथेन्दोः प्रकाशतेऽधःप्रभृत्युदयः ॥३॥
Sloka 3.—As the Moon leaves the surface of the Sun
her back gets illumined by the Sun. So also the Moon’s
disc begins to shine from the bottom (in an increasing
measure).
तथा च सूर्यसिद्धान्ते
विप्रकर्ष यथा याति ह्यधःस्थश्चन्द्रमा रवेः ।
तथा तथाऽस्य भूदृश्यमंशं भासयते रविः ॥
प्रतिदिवसमेवमर्कात्स्थानविशेषेण शौक्ल्यपरिवृद्धिः ।
भवति शशिनोऽपराह्ने पश्चाद्भागे घटस्येव ॥४॥
Sloka 4.—The brightness of the Moon is thus on the
increase every day corresponding to her distance from the
Sun, in the same way as the western side of a pot becomes
gradually illumined by the Sun in the afternoon.
ऐन्द्रस्य शीतकरणो मूलाषाढाद्वयस्य चायातः ।
याम्येन बीजजलचरकाननहा वह्निभयदश्च ॥५॥
Sloka 5.—When the Moon passes through the south
of Jyeshta, Moola and the two Ashadhas, there will be
destruction of seeds, water-animals, ruin of forests and
risks from fire. Vide infra Adh. XVIII—1
दक्षिणपार्श्वेन गतः शशी विशाखानुराधयोः पापः ।
मध्येन तु प्रशस्तः पितृदेवविशाखयोश्चापि ॥६॥

Adh. IV. Sl. 7] चतुर्थोऽध्यायः 35
Sloka 6.—If the Moon goes through the south of
Visakha and Anuradha, she will prove malefic. If she
should pass even through the middle of Magha or of
Visakha, she will bring on prosperity.
तथा च समाससंहितायाम्
भवति विशाखाद्यानां षण्णां याम्येन पापवृश्चन्द्रः ।
उदगिष्टः सर्वेषां पित्र्येशाविशाखयोश्चान्तः ॥ - इति.
षडनागतानि पौष्णाद् द्वादशरौद्राच्च मध्ययोगीनि ।
ज्येष्ठाद्यानि नवर्क्षाण्युडुपतिनातीत्य युज्यन्ते ॥७॥
Sloka 7.—The six stars reckoned from Revati con-
join with the Moon when she has not actually come
to them. The twelve asterisms counted from Ardra
conjoin with the Moon only when she comes to their
middle portion, while the remaining nine reckoned from
Jyeshta conjoin with the Moon only after they have been
completely passed by her.
तथा च गर्गः
उत्तराश्च तथाऽऽदित्यं विशाखा चैव रोहिणी ।
एतानि षडध्यर्द्धभोगीनि महाक्षेत्राणि ।
मघाश्विकृत्तिकासोमतिष्याप्यभगाह्वयाः ।
सावित्रचित्राऽनूराधा मूलं तोयं च वैष्णवम् ॥
धनिष्ठाजैकपाच्चैव समभागः प्रकीर्तितः ।
एतानि पञ्चदश समभोगीनि मध्यक्षेत्राणि ।
याम्येन्द्ररुद्रवायव्यसार्पवारुणसंज्ञिताः ।
एतानि षडर्द्धभोगीनि स्वल्पक्षेत्राणि ।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते
केशादित्यविशाखाप्रौष्ठपदार्यम्णवैश्वदेवानि ।
षट्पङ्ज्येष्ठाभरणीस्वात्यार्द्रावारुणश्लेषाः ॥
पञ्चदशात्रानुक्ताम्वेकाऽभिजितुक्तमृक्षभोगोऽन्यः ।
तन्मानं नाक्षत्रं दुरधिगमं मन्दबुद्धीनाम् ॥

३६ बृहत्संहितायाम् · [Adh. IV. Sl. 8-10]
षष्ठ्यंशाऽर्द्धसमक्षेत्राणां मध्यगतिलिप्तिकाः शशिनः ।
अभ्यर्द्धाच्चैकगुणा भभोगलिप्तास्तदैक्योनाः ॥
मण्डललिप्ताः शेषा भोगोऽभिजितः—इति
The author now describes certain unusual appearances of
the Moon-
उन्नतमीषच्छृङ्गं नौसंस्थाने विशालता चोक्ता ।
नाविकपीडा तस्मिन्भवति शिवं सर्वलोकस्य ॥८॥
Sloka 8.—When the horns of the Moon appear a bit
raised and far from each other while presenting the ap-
pearance of a boat, there will be trouble to the sailors,
but prosperity to the mankind at large.
अर्द्धोन्नते च लाङ्गलमिति पीडा तदुपजीविनां तस्मिन् ।
प्रीतिश्च निर्निमित्तं मनुजपतीनां सुभिक्षं च ॥९॥
Sloka 9.—If the northern horn of the Moon be
higher than the southern by a half thus presenting the
appearance of a plough, there will be trouble to the agri-
culturists, there will be cordiality without any apparent
cause among the kings and there will be prosperity in
the land.
तथा च वृद्धगर्गः ।
यदा सोमः प्रतिपदि नौस्थायी सम्प्रदृश्यते ।
उत्तरोज्ज्वलशृङ्गो वा लाङ्गली च मनोहरः ॥
क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं सर्वभूतेषु निर्दिशेत् ।
राज्ञां च विजयं ब्रूयादर्द्धन्ते शृङ्गिणस्तथा - इति
दक्षिणविषाणमर्द्धोन्नतं यदा दुष्टलाङ्गलाख्यं तत् ।
पाण्ड्यनरेश्वरनिधनकृदुद्योगकरं बलानां च ॥१०॥
Sloka 10.—If the southern horn be raised by half, it
is termed Dushtalangala—inauspicious plough—and will
cause the demise of the Pandya king and the army will
be mobilised for war.

Adh. IV. 11-12] चतुर्थोऽध्यायः 37
तथा च वृद्धगर्गः ।
दक्षिणे च भवेत्स्थूलं हीनं शृङ्गमथोत्तरम् ।
दुष्टलाङ्गलसंज्ञं तत् प्रजाक्षयकरं स्मृतम् ॥
समशशिनि सुभिक्षक्षेमवृष्टयः प्रथमदिवससदृशाः स्युः ।
दण्डवदुदिते पीडा गवां नृपश्चोग्रदण्डोऽत्र ॥११॥
Sloka 11.—When the two horns are of even height,
there will be good crops, happiness all over and timely
rains. These effects for the whole period will be similar
to that of the first day of the lunar month. If the horns
assume the shape of a stick, disease will break out among
cattle and the kings will be ruthless in meting out punish-
ment.
तथा च वृद्धगर्गः ।
समशृङ्गे यदा दृष्टः शशी क्षेमसुभिक्षकृत् ।
प्रतिपत्तत्सदृशं तत्र वासवो वर्षते तदा ॥
चन्द्ररेखा यदा चोर्ध्वमृज्वी दण्ड इव स्थिता ।
उदक्शृङ्गाधिकसमो दण्डस्थानं तदुच्यते ॥
उद्युक्तदण्डा राजानो विनिघ्नन्ति समन्ततः ।
गवां पीडां विजानीयाद्दण्डस्थाने यदा शशी ॥
कार्मुकरूपे युद्धानि यत्र तु ज्या ततो जयस्तेषाम् ।
स्थानं युगमिति याम्योत्तरायतं भूमिकम्पाय ॥१२॥
Sloka 12.—If the configuration be of the form of a
bow, there will be war and success will attend those that
live in the direction indicated by the bowstring. If the
Moon should appear stretched like the yoke of a carriage
from south to north, there will be earthquake.
तथा च वृद्धगर्गः
उदये तु यदा सोमं पश्येद्धनुरिवोदितम् ।
धनुर्देशाणामुद्योगो जगद्युद्धकरो भवेत् ॥

88 बृहत्संहितायाम् [Adh. IV. 13-15
क्षत्रियाः क्षत्रियान् घ्नन्ति वर्णांश्चैव तथा परे।
अग्रतश्च जयस्तेषां पृष्ठतश्च पराजयः ॥
चन्द्ररेखा यदा व्यक्ता दक्षिणोत्तरमायता ।
शुक्लादौ प्रतिपद्येत तद्योगस्थानलक्षणम् ॥
सैन्योद्योगा भवन्त्यत्र भूमिकम्पश्च जायते ।
युगमेव याम्यकोट्यां किञ्चित्तुङ्गं स पार्श्वशायीति ।
विनिहन्ति सार्थवाहान् वृष्टेश्च विनिग्रहं कुर्यात् ॥१३॥
Sloka 13.—If the southern curved end of the yoke
be a bit higher than that of the northern, the Moon is
then said to be पार्श्वशायी 'slightly reclining on the side'
and will cause the destruction of the trading class and
there will also be drought.
तथा च वृद्धगर्गः
याम्यकोट्याग्रतः किञ्चिद्युगकाले यदा शशी ।
पार्श्वशायीति संज्ञोऽयं सार्थहा वृष्टिनाशनः ॥
अभ्युच्छ्रायादेकं यदि शशिनोऽवाङ्मुखं भवेच्छृङ्गम् ।
आवर्जितमित्यसुभिक्षकारि तद्गोधनस्यापि ॥१४॥
Sloka 14.—If one of the horns (of the Moon)
should on account of the elevation of the other appear
in a downward direction, the figure (or form) is termed
आवर्जित —bent down or pulled down—and indicates
famine all over affecting even the cattle.
Cf. वृद्धगर्गः
अधोमुखं यदा शृङ्गं शशिनो दृश्यते तदा ।
संस्थानमावर्जितकं गोघ्नं दुर्भिक्षकारकम् ॥
अव्युच्छिन्ना रेखा समन्ततो मण्डला च कुण्डाख्यम् ।
अस्मिन्माण्डलिकानां स्थानत्यागो नरपतीनाम् ॥१५॥
Sloka 15.—If the horns of the Moon should
together appear like a circle it is termed 'Kunda' and

Adh. IV. Sl. 16-19] चतुर्थोऽध्यायः 39
the ruling chiefs living in the land will be ousted from
their places.
Cf. वृद्धगर्गः
अच्छिन्ना मण्डले रेखा शशिनो दृश्यते यदा ।
कुण्डाख्यं नाम संस्थानं नृपविग्रहदायकम् ॥
Also पञ्चसिद्धान्तिका V-1-10.
प्रोक्तस्थानाभावादुदगुच्चक्षेमवृद्धिवृष्टिकरः ।
दक्षिणतुङ्गश्चन्द्रो दुर्भिक्षभयाय निर्दिष्टः ॥१६॥
Sloka 16.—If the Moon has her northern horn
slightly raised and be of a form or configuration other
than any of those described above, it indicates increase
of happiness to mankind and advent of timely rains.
If the southern horn be higher, it portends famine and
fear.
शृङ्गेणैकेनेन्दुर्विलीनमथवाऽप्यवाङ्मुखं शृङ्गम् ।
सम्पूर्णं चाभिनवं दृष्ट्वैको जीविताद्भ्रश्येत् ॥१७॥
Sloka 17.—If the Moon should appear with only
one horn, with one of the horns shorn off, or with one
of the horns bent downwards, or appear like a full Moon
while in reality it is not so, the person who observes
such a Moon singly on the first day of the bright half
of a month will meet with immediate death.
Cf. समाससंहिता
उदवन्तमप्यसहशं न शुभं बहुरूपताथवैकस्य ।
एकश्चन्द्रविकारं यः पश्येन्नस चिरं जीवेत् ॥
संस्थानविधिः कथितो रूपाण्यस्याङ्गवन्ति चन्द्रमसः ।
स्वल्पो दुर्भिक्षकरो महान् सुभिक्षावहः प्रोक्तः ॥१८॥
मध्यतनुर्वज्राख्यः क्षुद्भयदः सम्भ्रमाय राज्ञां च ।
चन्द्रो मृदङ्गरूपः क्षेमसुभिक्षावहो भवति ॥१९॥